Lý luận phê bình văn học
23.05.2019
Vĩnh Hảo
Đọc thơ Tô Thùy Yên


Do tính cách đọc thơ hoàn toàn chủ quan như đã nói ở trên, xin bạn đừng xem đây như một thiên khảo cứu hay một bộ sưu tập về thi ca Việt-nam. Tôi đọc bằng cảm xúc, không đọc bằng kiến thức. Nếu những lời bàn nào đó của tôi đối với một bài thơ mà không đúng ý tác giả thì chẳng có nghĩa rằng tôi hiểu sai đâu, mà chỉ vì tôi đọc thơ tác giả đó bằng cái hồn, cái giọng, cái cảm xúc của tôi đấy thôi. Xin đừng càm ràm, phiền trách. (Vả chăng, này các thi nhân, các bạn có thể nào chỉ tôi làm thơ cách sao mà không bị người khác hiểu sai ý không?) - Trích Lời thưa của Vĩnh Hảo viết cho các trang "Đọc thơ".


*


Thơ ông bài nào cũng dài. Có vẻ là những trường ca của một con người thao thức, băn khoăn, luôn tìm kiếm ý nghĩa của cuộc tồn sinh, lấy ngôn ngữ làm phương tiện đào xới, khai phá, những mong cảm thấu được gì trong cái mênh mang của đất trời.


Ðây là bài ngắn nhất trong số những bài thơ được phổ biến từ trước năm 1975:


Góa phụ


Con chim nhào chết khô trên cửa,


Cửa đóng tự ngàn năm bặt âm,


Như đạo bùa thiêng yểm cổ mộ,


Sao người khai giải chưa về thăm?


 


Em chạy tìm anh ngoài cõi gió


Lửa oan khốc giỡn cười ghê hồn,


Tiếng kêu đá lở long thiên cổ,


Cát loạn muôn trùng xóa dấu chân


 


Em độc thoại lời kinh ánh xanh,


Trăng lu, khuya mỏi, nén nhang tàn


Chó tru thăm thẳm ngây thiên địa


Mái ngói nghiêng triền trái rụng lăn.


 


Ngọn đèn hư ảo chong linh vị


Thắp trắng thời gian mái tóc em


Tim đập duỗi ngoài thân nỗi lạnh


Hồn xa con đóm lạc sâu đêm.


 


Cỏ cây sống chết há ta thán


Em khóc hoài chi lẽ diệt sinh?


Thảng như con ngựa già vô dụng


Chủ bỏ ngoài trăng đứng một mình.


Thơ ông đầy triết lý. Không hiểu triết thì khó lòng cảm nhận được thơ ông. Giọng thơ mạnh mẽ mà đầy ẩn dụ, dẫn người đọc vào một thế giới thâm u, bí hiểm. Ðọc thơ ông phải nhạy bén bắt ngay được cái tứ, cái thâm nghĩa đàng sau những bóng hình, nếu không bắt được thì phải đọc đi đọc lại, mà đọc đi đọc lại thì e không thể trực tiếp bắt được cái thần nguyên thủy của thơ.


 


Nhưng đến bài sau này-có lẽ sáng tác sau khi ra tù- thì lời thơ, giọng thơ, bỗng trong sáng, quang đãng hơn, và cao đẹp một cách hùng tráng lạ thường. Một người bạn chép tặng tôi, chỉ ghi là của Tô Thùy Yên chứ không biết xuất xứ từ đâu. Chẳng rõ qua sự sao chép của một cá nhân như vậy có sai sót chỗ nào không. Ðây, bài thơ hiếm hoi của một Tô Thùy Yên ngày trở về:


Ta về


Ta về một bóng trên đường lớn


Thơ chẳng ai đề vạt áo phai


Sao bỗng nghe đau mềm phế phủ


Mười năm đá cũng ngậm ngùi thay


 


Vĩnh biệt ta mười năm chết dấp


Chốn rừng thiêng ỉm tiếng nghìn thu


Mười năm mặt sạm soi khe nước


Ta hóa thân thành vượn cổ sơ


 


Ta về qua những truông cùng phá


Nếp trán nhăn đùa ngọn gió may


Ta ngẩn ngơ trông trời đất cũ


Nghe tàn cát bụi tháng năm bay


 


Chỉ có thế trời câm đất nín


Ðời im lìm đóng ván xanh xao


Mười năm thế giới già trông thấy


Ðất bạc màu đi đất bạc màu


 


Ta về như bóng chim qua trễ


Cho vội vàng thêm gió cuối mùa


Ai đứng trông vời mây nước đó


Ngàn năm râu tóc bạc phơ phơ


 


Một đời được mấy điều mong ước


Núi lở sông bồi đã mấy ghi


Lịch sử ngơi đi nhiều tiếng động


Mười năm cổ lục đã ai ghi?


 


Ta về cúi mái đầu sương điểm


Nghe nặng từ tâm lượng đất trời


Cảm ơn hoa đã vì ta nở


Thế giới vui từ nỗi lẻ loi.


 


Tưởng tượng nhà nhà đang mở cửa


Làng ta ngựa đá đã qua sông


Người đi như cá theo con nước


Trống ngũ liên nôn nả gióng mừng


 


Ta về như lá rơi về cội


Bếp lửa nhân quần ấm tối nay


Chút rượu hồng đây xin rưới uống


Giải oan cho cuộc biển dâu này


 


Ta khóc trả ơn đời máu chảy


Ruột mềm như đá dưới chân ta


Mười năm chớp bể mưa nguồn đó


Người thức mong buồn tận cõi xa


 


Ta về như hạt sương trên cỏ


Kết tụ sầu nhân thế chuyển đời


Bé bỏng thì cũng sinh, dị, diệt


Tội tình chi lắm nữa người ơi


 


Quán dốc hơi thu lùa nỗi nhớ


Mười năm người tỏ mặt nhau đây


Nước non ngàn dặm bèo mây hỡi


Ðành uống lưng thôi bát nước mời


 


Ta về như sợi tơ trời trắng


Chấp chới trôi buồn với nắng hanh


Ai gọi ai đi ngoài cõi vắng


Dừng chân nghe quặn thắt tâm can.


 


Lời thề buổi ấy còn mang nặng


Nên mắc tình đời cởi chẳng ra


Ta nhớ người xa ngoài cõi nhớ


Mười năm ta vẫn cứ là ta


 


Ta về như tứ thơ xiêu tán


Trong cõi hoang đường trắng lãng quên


Nhà cũ mừng còn nguyên mái, vách


Nhện giăng, khói ám, mối xông nền


 


Mọi thứ không còn ngăn nắp cũ


Nhà thương-khó quá sống thờ ơ


Giậu nghiêng, cổng đổ, thềm um cỏ


Khách cũ không còn khách mới thưa


 


Ta về khai giải bùa thiêng yểm


Thức dậy đi nào gỗ đá ơi


Hãy kể lại mười năm chuyện cũ


Một lần kể lại để rồi thôi


 


Chiều nay ta sẽ đi thơ thẩn


Thăm hỏi từng cây những nỗi nhà


Hoa bưởi, hoa tầm xuân có nở?


Mười năm, cây có nhớ người xa?


 


Ta về như đứa con phung phá


Khánh kiệt đời trong cuôc bể dâu


Mười năm, con đã già trông thấy


Huống mẹ cha đèn sắp cạn dầu


 


Con gẫm lại đời con thất bát


Hứa trăm điều một chẳng làm nên


Ðời qua lớp lớp tàn hư huyễn


Giọt lệ sương thầm khóc biến thiên


 


Ta về như tiếng kêu đồng vọng


Rau mác lên bờ đã trổ bông


Cho dẫu ngàn năm em vẫn đứng


Chờ anh như biển đã chờ sông


 


Ta gọi thời gian sau cánh cửa


Nỗi mừng giàn giụa mắt ai sâu


Ta về như máu ân tình chảy


Tự kiếp xưa nào tưởng lạc nhau


 


Ta về dẫu phải đi chân đất


Khắp thế gian này để gặp em


Ðau khổ riêng gì nơi gió cát


Thềm nhà bụi chuối khóc thâu đêm


 


Cây bưởi xưa còn nhớ trắng hoa


Ðêm chưa khuya quá hỡi trăng tà


Tình xưa như tuổi già không ngủ


Thức trọn, khuya từng nỗi xót xa


 


Ta về như giấc mơ thần bí


Tuổi nhỏ đi tìm một tối vui


Trăng sáng soi hồn ta vết phỏng


Trọn đời nỗi nhớ sáng khôn nguôi


 


Bé ơi, này những vui buồn cũ


Hãy sống đương đầu với lãng quên


Con dế vẫn là con dế ấy


Hát rong bờ cỏ giọng thân quen


 


Ta về như nước Tào khê chảy


Tinh đẩu mười năm luống nhạt mờ


Thân thích những ai giờ đã khuất


Cõi đời nghe trống trải hơn xưa


 


Người chết đưa ta cùng xuống mộ


Ðâu còn ai nữa đứng bờ ao


Khóc người, ta khóc ta rơi rụng


Tuổi hạc ôi ngày một một hao


 


Ta về như bóng ma hờn tủi


Lục lại thời gian kiếm chính mình


Ta nhặt mà thương từng phế liệu


Như từng hài cốt sắp vô danh


 


Ngồi đây nền cũ nhà hương hỏa


Ðọc lại bài thơ thuở thiếu thời


Ai đó trong hồn ta thổn thức


Vầng trăng còn tiếc cuộc rong chơi


 


Ta về như hạc vàng thương nhớ


Một thuở trần gian bay lướt qua


Ta tiếc đời ta sao hữu hạn


Ðành không trải hết được lòng ta.


Dàn trải lòng mình qua một bài thơ dài như thế mà vẫn cứ tiếc, cứ đau là đã không còn đủ thời gian để nói hết. Thực ra, ở đời có những người nói thật nhiều mà xem lại thì cũng chẳng nói được bao nhiêu. Ðâu bằng ông, từng câu thơ, từng đoạn thơ ngắn, đã sờ đến nỗi buồn đau vô lượng:


Ta về như sợi tơ trời trắng


Chấp chới trôi buồn với nắng hanh


Ai gọi ai đi ngoài cõi vắng


Dừng chân nghe quặn thắt tâm can.


...


Ðau khổ riêng gì nơi gió cát


Thềm nhà bụi chuối khóc thâu đêm


Và bốn câu thơ sau này, đã chạm đến cái vô hạn của từ tâm, cái mà con người và thế giới nhỏ nhoi hiện nay đã quên mất:


Ta về cúi mái đầu sương điểm


Nghe nặng từ tâm lượng đất trời


Cảm ơn hoa đã vì ta nở


Thế giới vui từ nỗi lẻ loi.


Lòng thương đã sánh với mênh mông của đất trời. Từ cái hữu hạn nhỏ bé của mỗi cá thể, không chỉ là cá thể con người, mà ngay cả cá thể một cánh hoa, thi nhân cũng đã cảm nhận được mối liên hệ bất phân giữa "ta" và "thế giới". Nỗi đau và niềm vui của con người được xác định qua liên hệ hỗ tương này. Khi từ tâm của mình mở ra vô hạn thì đồng lúc mình cũng cảm nhận được từ tâm vô lượng của tất cả "kẻ khác"; nhờ vậy mới thấy được rằng hoa đã nở vì mình (mà lâu nay do lòng vị kỷ, mình đã không hề biết).


Như vậy chẳng phải là quá đủ rồi sao! Dẫu tuổi đời có tăng gấp đôi, người ta cũng chỉ nói được đến thế là cùng.


 Ðọc bài thơ này xong, tôi muốn nhắn nhủ đến Tô Thùy Yên rằng, ông đã trải hết được lòng ông rồi.


VH.


vinhhao.info


 


trieuxuan.info