tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH

Công ty TNHH TM DV Green Leaf Việt Nam

Green Leaf VN - với hơn 400 xe du lịch từ 4 chỗ đến 50 chỗ, đời mới - là Công ty Dịch vụ vận chuyển hành khách hàng đầu Việt Nam! Luôn phục vụ khách hàng với phong thái và ý chí của người tài xế chuyên nghiệp. Chỉ tuyển dụng đầu vào tài xế có khả năng giao tiếp tiếng Anh đàm thoại. Tác phong, đồng phục chỉnh chu trong suốt thời gian phục vụ khách hàng. Các tài xế phải vượt qua chương trình đào tạo nghiêm ngặt về cách thức phục vụ khách hàng

 *Nhân viên chăm sóc khách hàng người Nhật luôn tạo sự yên tâm và tin tưởng cho khách hàng...

Khách thăm: 27231215
Truyện dân gian Việt Nam và thế giới
16.09.2009
FRANÇOIS PÉTIS DE LA CROIX
Nghìn lẻ một ngày (3)

Cuộc sống thời trung cổ


Ngay tại Lời thưa trước khi trình bạn đọc bộ truyện Nghìn lẻ một ngày, F.P. De La Croix đã nói rõ, ông tự đề ra mục tiêu giới thiệu với độc giả bức tranh sinh động mô tả sinh hoạt người dân đông phương thời trung cổ. Các "bậc uyên bác" không còn lý do trách nhà đông phương học "sao lãng phí thời gian làm những chuyện vớ vẩn như thế", bởi các truyện ông kể ra "không chỉ thú vị còn bổ ích". Ông thưa: "Tác giả chủ ý ghi chính xác địa danh những nơi diễn ra sự việc, và qua các câu chuyện, mô tả phong tục, tập quán nhiều dân tộc khác nhau ở châu á. Nếu khung cảnh câu chuyện diễn ra tại xứ Tarta, độc giả sẽ nhận thấy người dân ở đây sinh hoạt khác hẳn người sống ở thành phố Batđa hoặc nước Ai Cập. Món, ăn, thức uống, trang phục nơi nào đều thể hiện các đặc trưng của từng dân tộc sống nơi ấy".


 


Người đọc châu Âu ba trăm năm về trước đương nhiên không có nhiều thông tin và kiến thức như con người trong thời đại thông tin ngày nay. Phương đông hồi ấy trước con mắt  họ là một thế giới bí ẩn, chứa đựng bao nhêu chuyện tân kỳ. Mô tả chi tiết và sống động sinh hoạt, phong tục tập quán của các dân tộc châu á thời xưa là một nhân tố quan trọng góp phần làm nên tính cuốn hút cao và đem lại thành công cho tác phẩm.


 


Ngay cả thời nay, độc giả Việt Nam chúng ta hẳn thú vị khi nghe một nhân vật trong truyện thuật lại khá chính xác tục mời cau trầu trong các lễ hội lớn thời xưa, hoặc nhấn mạnh màu trắng là màu bắt buộc của y phục mọi người trong lễ tang ở triều đình nước Trung Hoa. Dĩ nhiên chúng ta thú vị khi có dịp biết thêm về những khuôn phép quá gắt gao những người theo đạo Hồi thời trước - và cả ngày nay ở không ít nơi  trên thế giới - bắt buộc phải tuân theo. Hoàn toàn có thể khẳng định như tác giả F. P. De La Croix, Nghìn lẻ một ngày không chỉ là một bộ truyện thú vị mà còn bổ ích cho người đọc.


 


Nghìn lẻ một ngày ở Việt Nam


Số phận của bộ Nghìn lẻ một ngày ở Việt Nam còn hẩm hiu hơn nhiều so với những thăng trầm tác phẩm âý đã phải trải qua ở Pháp và châu Âu. Theo chúng tôi được biết, dường như đến cuối thế kỷ XX, ở nước ta hầu như chưa có văn bản nào giới thiệu bộ sách ấy, nói chi việc dịch, trong khi Nghìn lẻ một đêm lừng lẫy cả trăm năm. Cách đây một thế kỷ, thời chữ quốc ngữ còn chưa phổ cập lắm, người đọc nước ta đã tiếp cận bộ Nghìn lẻ một đêm qua những bản dịch tóm tắt của Đinh Thái Sơn, ở dạng sách bình dân xuất bản tại Sài Gòn, có nhan đề chung Giạ (dạ) đàm dị sử - Chuyện A rập một nghìn lẻ một đêm. Hiện nay còn lưu giữ được một số trong 24 tập in hồi ấy (không chắc có thể ra đời đủ con số ghi ở trên). Tiếp sau đấy, có vô vàn bản dịch, lựoc dịch, tóm tắt, phóng tác... vào những thời kỳ khác nhau xuất bản ở  hai mền Nam Bắc.


 


Bản Việt ngữ đầy đủ nhất dựa trên bản dịch Nghìn lẻ một đêm của Antoine Gallànd do Phan Quang dịch và giới thiệu, được Nhà xuất bản Văn học trình bạn đọc cả nước năm 1981, cho đến nay qua hơn hai mươi năm, với lần này nữa, đã tái bản mười bảy lần với số lượng in khá lớn. Nghìn lẻ một ngày phải chờ đến đầu thế kỷ XXI mới có dịp đến với bạn đọc Việt Nam. Hy vọng nó sẽ được chào đón không kém người anh sinh đôi của nó.


Bản dịch của chúng tôi dựa vào bản in của Nhà xuất bản Garnier Frères, Paris, 1919, bản này có ghi chú: dựa vào các bản in đầu tiên năm 1710-1712 và bản in lại năm 1729 "tái bản có sửa chữa". (Nhà xuất bản Garnier Frères cũng chính  là nhà xuất bản truyền thống của các bộ Nghìn lẻ một đêm từ hơn một trăm năm nay). Đây là bản do nhà đông phương học Paul Sebag đã dùng làm căn cứ để chỉnh lý và cho xuất bản bộ Nghìn lẻ một ngày do ông nghiên cứu, chú giải năm 1980, Nhà  xuất bản Christian Bourgois, Paris; và bản gần đây do Nhà xuất bản Phébus, Paris ấn hành năm 2003. Chúng tôi đã dùng lại phần lớn chú thích trong nguyên tác của F.P.De La Croix, và có ghi chú thêm đôi điều thiết nghĩ cần thiết cho người đọc Việt Nam ta. Lời giới thiệu (cũng như phụ lục) có tham khảo một phần tư liệu do Paul Sebag sưu tầm và sắp xếp.


 


Bắt tay dịch bộ Một nghìn lẻ một ngày, chúng tôi cũng lại vấp phải một số khó khăn như khi dịch Một nghìn lẻ một đêm. Đây là những truyện được người đời sau kể lại dựa vào các truyện cổ Ba Tư  thông qua các bản dịch tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, và thực hiện theo "phong cách kể chuyện của các tác phẩm văn học Pháp thế kỷ thứ XVIII". Chúng tôi cố gắng bám sát nguyên tác, tuy đôi khi nghe hơi lạ tai, hy vọng giữ được bầu không khí "ngoại lai" (exotique). Một khó khăn là cách xưng hô. Thông thường người "tâu bệ hạ" phải xưng "thần". Dùng lối nhân xưng như vậy suốt cả ngàn trang sách sẽ rất nặng nề. Bởi vậy, cũng như với bộ Nghìn lẻ một đêm, người dịch xin phép cho người kể chuyện được xưng "tôi" một cách thoải mái. Về thực chất, các truyện kể không nhất thiết để hầu "bệ hạ" nghe, mà đây là người kể chuyện dân gian thuật lại trước công chúng đông đảo, theo phong cách những người kể chuyện rong thời xưa. Chúng tôi tin, chỉ cần sau vài ba chục dòng, người đọc sẽ quên đi triều đình vua chúa mà bị cuốn hút theo nội dung các câu chuyện dân gian.


 


*Một thư viện rất lớn ở Pháp thành lập từ thế kỷ XVI toạ lạc tại Quận 4 Paris, về tầm quan trọng chỉ chỉ kém có Thư viện Quốc gia Pháp (PQ).


**Bách khoa toàn thư Universalis, 1996, tập XVII, trang 896.


***Marie Adélaide de Savoie sinh ngày 5-12-1685, kết hôn cùng quận công de Bourgogne, sống tại triều đình vua Louis XIV, và là một người được ông vua này "sủng ái". Theo những người đương thời, đấy là một phụ nữ xinh đẹp, thông minh, trò chuyện hấp dẫn, tính ham vui, thích chưng diện, khiêu vũ, tiệc tùng, săn bắn và đánh bạc. Có thể với địa vị, uy lực và sắc đẹp của mình, nàng quận chúa này - giữa lúc cả kinh thành Paris đang say sưa với Nghìn lẻ một đêm - là người ngỏ ý khích lệ nếu không phải là "đặt hàng" cho De La Croix viết bộ Nghìn lẻ một ngày.


                                                            


Hà Nội, 2004.


Phan Quang


 


LỜI TỰA


 


Chúng tôi có được những truyện kể này nhờ tu sĩ Moclet1, người mà nước Ba Tư tôn vinh là một trong những nhân vật vĩ đại của xứ sở họ. Ngài là vị Trưởng các giáo sĩ thành phố Ispahan. Ngài có mười hai đệ tử cùng bận những tấm áo chùng bằng len trắng giống như nhau. Các vị quý tộc cũng như dân chúng ai cũng đặc biệt sùng kính ngài vì ngài là hậu duệ trực hệ của đức Mahômêt; mọi người đều cảm thấy ngại ngùng khi đứng trước mặt ngài bởi ngài là một nhà truyền giáo uyên thâm. Ngay bản thân quốc vương Sat-Xôliman cũng trọng vọng ngài tới mức mỗi lần tình cờ gặp ngài trên đường, vua đều vội vã xuống ngựa và tiến đến hôn đôi bàn đạp bộ yên cương của ngài.


Thời còn trẻ tuổi, Tu sĩ Moclet đã nghĩ tới chuyện dịch ra tiếng Ba Tư những hài kịch Ấn Độ từng được chuyển ngữ sang tất cả mọi ngôn ngữ Đông phương; ngay trong Thư viện của Hoàng gia ta cũng có lưu trữ một bản dịch tiếng Thổ Nhĩ Kỳ mang nhan đề Al-farage bad al-schidda, có nghĩa là Niềm vui sau nỗi buồn. Nhưng nhà dịch giả tiếng Ba Tư ấy lại muốn công trình mình mang tính độc đáo, ngài đã chuyển các hài kịch Ấn Độ thành dạng truyện kể và đặt tên là Hezaryec, tức Nghìn lẻ một ngày. Ngài ký thác bản viết tay của mình cho ông Pétis de La Croix là người từng giao du thân thiết với ngài tại thành phố Ispahan năm 1675, thậm chí còn cho phép ông được sao chép lấy một bản.


 


Thoạt nghe tưởng như bộ Nghìn lẻ một ngày chẳng là gì khác ngoài một bản rập theo khuôn mẫu bộ Nghìn lẻ một đêm. Quả vậy, hai bộ sách cùng chung một hình thức. Tuy nhiên ý đồ của hai bộ truyện lại có sự trái ngược, giống như đầu đề của chúng. Nghìn lẻ một đêm là câu chuyện một nhà vua căm ghét đàn bà, còn Nghìn lẻ một ngày lại là câu chuyện một nàng công chúa ác cảm với đàn ông. Cũng có thể nghĩ bộ truyện này gợi ý để sáng tác nên bộ truyện kia; song bởi vì các truyện kể A rập không hề ghi niên đại, cho nên khó đoán định rằng các truyện A rập được sáng tạo nên trước hay sau các truyện Ba Tư.


 


Dù thế nào đi nữa, bộ Nghìn lẻ một ngày vẫn có thể mua vui cho những ai từng cảm thấy thú vị khi đọc bộ Nghìn lẻ một đêm, bởi hai bộ cùng mô tả những phong tục tương tự như nhau bằng sức tưởng tượng sống động chẳng kém gì nhau. Có điều những độc giả nào đọc bộ truyện A rập mà nghĩ rằng nàng Sêhêrazat động cơ không được trong sáng cho lắm, vì qua các truyện nàng đặt ra và kể lại để cố thuyết phục vua Saria rằng trên đời có những người phụ nữ chung tình, ấy là vì mục đích kéo dài cuộc sống của nàng là chính, chứ chưa hẳn nhằm giải thoát quốc vương Ấn Độ khỏi những định kiến sai lầm đối với đàn bà; tôi nghĩ các vị độc giả ấy chẳng tìm được lý do nào để có thể chê trách Tu sĩ Moclét về mặt đó. Bà nhũ mẫu Xútlumơmê tự đề ra cho mình từ đầu mục tiêu  làm sao khắc phục mối ác cảm của nàng công chúa đối với các đấng mày râu,  lúc nào bà cũng chăm chăm hướng vào cái đích ấy. Đúng là trong tất cả mọi truyện bà kể, tất cả mọi đức ông chồng hoặc mọi đấng tình quân đều là người chung thuỷ. Độc giả thấy rõ bà nhũ mẫu luôn nghĩ tới việc chữa cho công chúa Farucna khỏi căn bệnh ngộ nhận, tuy thế bà vẫn không vì sự cần thiết không được rời xa mục tiêu đã định ấy mà làm biến dạng những tình tiết vô cùng phong phú chứa đựng trong các tác phẩm văn chương thuộc loại hình này*.


*Tựa của Pétis de La Croix viết năm 1710 (PQ).


 


LỜI THƯA I*


            Khi đưa in tập đầu bộ truyện kể này, chúng tôi không dịch tiếp nữa. Trước khi cho in thêm các truyện khác, chúng tôi muốn thăm dò thị hiếu công chúng. Sau tất cả những tập truyện kể đã xuất bản từ trước đến nay, chúng tôi ngại không dám mạo muội cho ra thêm, cho dù biết rõ những loại sách ấy lúc nào cũng dễ bán nếu có nội dung vui vui. Thành công của tập đầu đã khuyến khích người dịch tiếp tục công việc của mình vào những giờ phút rỗi rãi, thành ra mặc dù ông bận trăm công nghìn việc khác, chúng ta vẫn hy vọng dịch giả sẽ cung cấp cho bạn đọc mỗi tháng một tập Nghìn lẻ một ngày.


 


            Các bậc uyên bác hẳn sai lầm nếu trách cứ dịch giả sao lại lãng phí  thời gian vào những việc vớ vẩn như thế, bởi những câu chuyện này không chỉ thú vị mà bổ ích nữa. Quả vậy, tác giả đã chú ý ghi chính xác địa danh những nơi xảy ra sự việc, và qua các câu chuyện, mô tả phong tục, tập quán nhiều dân tộc khác nhau ở châu Á. Chẳng hạn, nếu khung cảnh câu chuyện diễn ra tại xứ Tacta, độc giả sẽ nhận thấy  người dân ở đấy sinh hoạt khác hẳn người sống ở Batđa hoặc ở Ai Cập. Món ăn, thức uống, trang phục mỗi nơi đều thể hiện những đặc trưng của từng dân tộc nơi ấy. Ngoài ra, tất cả đạo lý của Hồi giáo bàng bạc trong sách. Người đọc có thể hiểu được lý thuyết thần học của họ; hơn nữa người dịch đã cẩn thận chú thích thêm vô số những nhận xét lý thú; dịch giả đã hết sức cẩn trọng, làm sao để được người đọc tha thứ cho  cách mua vui của mình, và để trong chừng mực có thể, cứu tác phẩm khỏi sự khinh rẻ của những vị độc giả nghiêm trang nào đó, các vị này không sao chịu đựng nổi các câu chuyện hư cấu cho dù tài tình đến đâu; đối với các vị ấy cuốn sách hay nhất cũng chỉ có thể mang lại niềm vui cho người đọc nếu nội dung của nó bảo đảm đúng sự thật hoàn toàn.


 


            Vậy thì ở đây không phải là một mớ những ý tưởng lập dị, hay là sự tuỳ tiện trong việc mô tả phong tục tập quán. Nếu sức tưởng tượng của Tu sĩ Môclet đã sáng tạo nên nhiều tình tiết trong các truyện này, thì trí suy đoán của ngài gắn chặt chúng với hình ảnh những điều có thật và cuộc sống bình thường. Tóm lại, có thể coi Nghìn lẻ một ngày như những câu chuyện do những người đi xa về thuật lại, tức là một tác phẩm chứa đựng rất nhiều điều quan sát chân thực, xứng đáng với sự hiếu kỳ của công chúng.


            *Lời thưa này được đặt lên đầu tập II bộ Nghìn lẻ một ngày, in năm 1711, bắt đầu vào ngày thứ 37 (PQ).


 


LỜI THƯA II*


            Chắc Tu sĩ Moclet từng đặt ra cho mình nhiệm vụ làm sao tác phẩm của ngài vừa lý thú vừa bổ ích cho những người theo đạo Hồi, cho nên ngài đã đưa vào phần lớn các truyện kể nhiều phép lạ của đức Mahômêt, như bạn đọc có thể thấy ở một vài truyện trong tập này. Chúng tôi không muốn dịch tiếp các phép lạ khác, sợ làm quý độc giả chán. Cũng có một số chuyện trong đó cách hành xử của nhân vật quá phóng túng, chúng tôi xin phép không dịch nguyên văn. Lối sống ấy, phong tục tập quán của người phương Đông có thể chấp nhận, nhưng lại hoàn toàn không phù hợp với nếp sinh hoạt của chúng ta.


 


            Do vậy, người dịch buộc phải có sự điều chỉnh chút ít so với nguyên tác để giữ được sự tiếp nối của diễn biến câu chuyện. Chúng ta chuyển đột ngột từ ngày thứ 190 sang luôn ngày thứ 960; song sự chuyển tiếp bất thường ấy chỉ có những người thích đếm số thứ tự thời gian mới nhận thấy. Các độc giả khác sẽ không cảm nhận điều ấy, họ sẽ đọc một hơi bộ sách mà không hề nghĩ chưa hẳn bộ Nghìn lẻ một ngày đã dùng hết trọn vẹn nghìn lẻ một ngày.


            *Lời thưa này được đặt lên đầu tập V (và cũng là tập cuối) bộ Nghìn lẻ một ngày, in năm 1714, bắt đầu vào ngày thứ 178 (PQ).


(còn tiếp)


Nguồn: Nghìn lẻ một ngày. Phan Quang dịch và giới thiệu, theo bản tiếng Pháp LES MILLE ET UN JOURS của nhà Đông phương học lỗi lạc Francois Pétis de La Croix. Nhà xuất bản Garnier Frères Paris 1919. NXB Văn học, 2005.


www.trieuxuan.info








1 Nguyên bản tiếng Pháp: Mocles 



bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Thánh Gióng- Phù Đổng Thiên Vương - Nguyễn Đổng Chi 11.01.2019
Đọc Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam tập II của Nguyễn Đổng Chi - Maurice Durand 11.01.2019
Khảo dị về truyện Tấm Cám (1) - Nguyễn Đổng Chi 11.01.2019
Nghìn lẻ một đêm (21) - Antoine Galland 12.11.2018
Nghìn lẻ một đêm (20) - Antoine Galland 06.11.2018
Nghìn lẻ một đêm (19) - Antoine Galland 06.10.2018
Nghìn lẻ một đêm (18) - Antoine Galland 04.10.2018
Nghìn lẻ một đêm (17) - Antoine Galland 01.10.2018
Nghìn lẻ một đêm (16) - Antoine Galland 01.10.2018
Nghìn lẻ một đêm (15) - Antoine Galland 29.09.2018
xem thêm »