tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 24039702
Những bài báo
18.06.2018
Nhiều tác giả
Thế nào là một truyện ngắn hay?


“Hay” là một phạm trù mở, trừu tượng và chủ quan. Những cách trả lời cho câu hỏi “Thế nào là một truyện ngắn hay?” của một số nhà văn, nhà phê bình dưới đây không phải nhằm định hướng, mà là nhằm đồng hành, cổ vũ cho Cuộc thi truyện ngắn “Lửa Mới” (2018-2020) đang diễn ra trên VNQĐ.


Nhà văn Bảo Ninh:Truyện ngắn hay là truyện ngắn… hay


Tôi cứ luôn cho rằng truyện ngắn thì phải… ngắn. Không phải “cực ngắn”, kiểu như dạo trước người ta tổ chức thi viết truyện một trăm, trăm rưỡi chữ, nhưng mà dằng dặc đến độ phải tải quá chục trang báo, tạp chí thì tôi thấy chan chán, ngại đọc. Dài thì dễ bị nhạt. Và ngược lại. Tôi nhớ Sang sông của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đăng lần đầu ở Văn nghệ, đâu chỉ hai hay ba cột báo, mà hay đến thế.


Kinh nghiệm đọc cho tôi thấy truyện xoàng thì nhạt ngay dòng đầu, mà hay thì cũng lập tức cuốn độc giả từ dòng đầu, thậm chí chữ đầu. Bởi vì ngắn nên truyện ngắn không có chỗ cho sự vớ vẩn và sự dông dài. Phải kiệm chữ nên bản lĩnh và chân tài của nhà văn hiện ra với từng câu, từng từ, từng dấu chấm, dấu phẩy, từng ngắt đoạn, chuyển đoạn. Viết truyện ngắn không khổ bằng viết tiểu thuyết, nhưng khó hơn viết tiểu thuyết. Cố nhiên, là nói truyện ngắn hay.


Kinh nghiệm đọc cũng cho thấy một truyện ngắn đáng gọi là hay nhất thiết phải có ít nhất một chi tiết hư cấu thần tình mà nếu không có nó thì dẫu cốt truyện có khác lạ cỡ nào cũng chỉ là truyện đọc đấy rồi quên. Chi tiết đó có thể là rất quái dị, như là những nhát chém của đao phủ Bát Lê trong Chém treo ngành; có thể chỉ là một hành động đơn giản, như trong Sang sông, đứa bé đút tay vào miệng cái bình cổ rồi không rút ra được; có thể là một triết lí, như lời bàn có tính “lập ngôn” của truyện Vàng lửa về cái ái tình giữa hai nền văn minh Hoa - Việt; cũng có thể chỉ là một câu nói thôi, như là lời anh Hoàng khi vỗ đùi kêu lên ở cuối truyện Đôi mắt…


Tuy nhiên, lạm bàn vậy, chứ cái hay của truyện ngắn là sự vô cùng. Hay là hay, vậy thôi. Tác giả tuy là bằng vào tài năng và nỗ lực nhưng cũng là do vô thức nữa mà có được truyện ngắn hay, còn độc giả thì cũng hầu như vô thức mà cảm được cái hay ấy.


 Tiến sĩ Lê Hương Thủy: Truyện ngắn hay nhờ bút pháp


  Có nhiều tiêu chí “hay” của một truyện ngắn: cốt truyện hấp dẫn; nhân vật sinh động; ngôn ngữ, chi tiết đắt; tình huống độc đáo…


Tính chất và giới hạn về dung lượng của thể loại đòi hỏi người viết phải dồn bút lực sao cho tác phẩm “ngắn” có thể chuyên chở thành công những ý tưởng nghệ thuật, mang đến cho người đọc những khoái cảm thẩm mĩ. Như vậy, bút pháp là yếu tố quan trọng chi phối đến thành công của truyện ngắn. Nhiều người viết truyện ngắn hôm nay đã không còn quan niệm truyện ngắn là một dạng thức phản ánh hiện thực như nó vốn có. Họ trình ra những sản phẩm mang chở quan niệm mới về văn học và thể loại, về việc khắc họa thế giới đời sống, ở đó, người viết đề cao tính tự do, tính biến hóa, coi đó như một trong những cách thức để mở rộng biên độ hiện thực, làm mới lối viết. Thực tiễn đời sống văn học cho thấy, khi những phương thức trần thuật truyền thống không còn tương thích, “vừa khuôn” với nhu cầu chuyển tải thông điệp của chủ thể sáng tạo cũng như với tầm đón đợi của chủ thể tiếp nhận, thì tác phẩm tất yếu phải mang một sắc diện khác, tức được tượng hình bởi bút pháp/lối viết khác, ở đó hằn in “vân chữ” và “tiếng nói” của kẻ viết.


Quan tâm tới bút pháp, hướng tới những thể nghiệm là đòi hỏi tất yếu của thời đại. Tất nhiên, mọi thể nghiệm trong sáng tạo nghệ thuật không bao giờ có ý nghĩa nếu chỉ đơn thuần dừng lại ở phương diện hình thức. Bút pháp ở đây cần được xem như là “thuật kể chuyện”, là yếu tố cần thiết để sinh tạo và duy trì hấp lực, hút cuốn người đọc cùng can dự vào những vấn đề của cái đời sống phong phú, đa dạng, nhiều tầng bậc này.      


 Phó giáo sư, tiến sĩ, Nguyễn Thị Minh Thái: Truyện ngắn hay là truyện thêu thùa rất khéo ngôn từ thể loại


 Từ trong bản chất thể loại, truyện ngắn được xác tín là ngắn, so với tiểu thuyết, là thể loại dài hơi. Ngắn, vì dung lượng của nó chỉ được đựng vừa xinh trong một lát cắt của thời gian và một mảnh hẹp của không gian. Ngắn, còn vì độ co giãn có thể của nó, từng co nhỏ thành truyện 100 chữ, và 1000 chữ. Ở Việt Nam, từ cuối thế kỉ trước, Tạp chí Kiến thức ngày nay từng tổ chức thi “Truyện ngắn 100 chữ”, Tạp chí Thế Giới Mới cũng từng tổ chức thi “Truyện ngắn 1000 chữ” và đều gặt hái được truyện ngắn hay, theo chuẩn của cả hai cuộc thi.


Không ngẫu nhiên, các nhà nghiên cứu văn chương thế giới đã phú cho thể loại truyện ngắn một định nghĩa kinh điển, nằm gọn trong một từ “momen” (khoảnh khắc). Truyện ngắn, vì vậy, còn được gọi với nhiều tên, xoay quanh cái sự ngắn, như “short-short story”, “very short fiction”, “flash fiction”. Vì thế, tôi  thích cách hình dung của nhà văn Mĩ Joyce Carol Oates, khi nói rằng nhịp điệu của truyện ngắn rất gần với thơ, vì được dồn nén trong khoảng không gian hẹp. Và nghiệm sinh của người đọc chỉ có thể được khơi gợi mà thôi.


Vậy, theo tôi, một truyện ngắn được coi là hay, đương nhiên phải thỏa mãn các tiêu chí kinh điển trên. Muốn truyện ngắn hay, nhà văn phải chọn đúng và trúng một tình huống, có thể rất đơn lẻ nhưng lại điển hình, kiểu tình huống “nhặt vợ” trong truyện Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân. Người đàn bà chỉ vì đói quá, được đãi vài tấm bánh đúc mà theo không về làm vợ người ta. Đấy là một lát cắt thật độc đáo, đựng một chuyện lạ biệt, buộc người đọc nhớ mãi về tình người trong hiện thực nạn đói năm 1945. Cao hơn, là giấc mơ về hạnh phúc.


Đọc một truyện ngắn hay, người đọc muốn được ngẫm nghĩ, liên tưởng gần xa, thích thú soi mình vào nhân vật, muốn đọc chậm, để dò gặp những chi tiết ấn tượng và ngoạn mục bất ngờ được nhà văn khôn khéo sắp đặt, để thấu suốt vẻ đẹp của tiếng Việt được nhà văn biểu đạt chuẩn xác, tinh tế và mới lạ, trong giọng kể riêng biệt. Nghĩa là nhà văn Việt đã biết thêu thùa rất khéo ngôn từ truyện ngắn bằng tiếng Việt.


Nhà văn Tô Hải Vân: Truyện ngắn hay là truyện ngắn không kể lại được


Tôi thích đọc truyện ngắn, vì nó... ngắn, đọc lúc nào và ở đâu cũng được, nhất là trong thời đại ngày nay hiếm thời gian và nhiều “món” hấp dẫn khác. Gặp một truyện ngắn hay thì sướng lắm.


Một truyện ngắn hay khi đọc hết phải thấy bâng khuâng, muốn đọc lại. Truyện ngắn như vậy, ngay từ đoạn mở đầu đã phải ám gợi, kích thích, và mạch truyện phải được dẫn dắt khéo léo như nước chảy mây trôi, tự nhiên như không, hoặc giật cục độc đáo mà vẫn… hay.


Điều này nhiều người đã nói: Truyện hay còn nhờ ở nhân vật hấp dẫn; chi tiết đắt; cái kết bất ngờ, dư ba… Riêng kết cấu, tôi nghĩ, có thể chặt như trường phái cổ điển, có thể rất lỏng, đầu mở ra một kiểu, thân và đuôi triển khai theo kiểu khác, miễn là… hay. Truyện ngắn hay là đọc xong phải đọng lại một cái gì đó, có thể là một ý tưởng triết học, một quan niệm khang khác, một ý nghĩa nhân văn, một kiểu hành văn lạ..., hoặc cao hơn cả, chả biết “cái gì đó” là cái gì mà vẫn vấn vương.


Truyện ngắn hay không có chi tiết thừa, đoạn thừa, câu thừa, chữ thừa. Câu “Nàng ngước mắt lên” chẳng hạn, nghe qua, nghe quen chẳng thấy có gì sai, nhưng thực ra thừa chữ “lên”, bởi chả lẽ ngước mắt còn có cả ngước xuống, ngước ngang, ngước xiên? Vậy, nên xóa chữ “lên”, tương tự như cách làm của anh chàng trưng biển “Ở đây bán cá tươi” ấy. Xóa và nén. Truyện ngắn hay là truyện… ngắn mà sức dung chứa lớn.


Và nữa, tôi thích những truyện ngắn không kể lại được. Tất nhiên là truyện đó phải hay. Có khối truyện chẳng thể kể lại được vì nó nhạt phèo, chẳng có gì để kể, đáng kể.


 Nhà văn Tống Ngọc Hân: Truyện ngắn hay giống như cái thuyền chài


  Chiếc thuyền chài tròng trành khi tôi nhảy xuống. Tiếp tôi là người đàn ông khó đoán tuổi. Tôi còn chưa biết ngồi đâu thì anh chủ thò tay xuống gầm chõng lôi ra hai cái ghế mây nhỏ lồng vào nhau. Một cho tôi và một cho anh. Ngồi xuống, tôi nhìn quanh chiếc thuyền chài và hỏi “Anh có thấy chật chội quá không?”. Chủ nhà nheo mắt cười cười “Tôi thấy khá thoải mái, nhà tôi có bốn người mà. Hai vợ chồng tôi và hai đứa con, một trai một gái, chúng lên bờ đi học, bà nhà tôi đi chợ bán cá”. Tôi đưa mắt nhìn quanh và phát hiện cái bàn học bằng gỗ gấp treo ngay trên bức ngăn cạnh chỗ tôi ngồi. Đang định hỏi han về việc học hành của bọn trẻ thì có tiếng lục cục sau phên vách ngăn. Chủ nhà bảo “Con mèo đấy, nó đang săn chuột trong buồng của hai mẹ con bà ấy”. Theo tay anh chỉ, tôi thấy căn buồng nhỏ chừng hơn hai mét vuông bằng cót ép. “Anh nuôi cả mèo?” - tôi hỏi. Chủ nhà gật đầu, nói “Tôi còn nuôi cả chó nữa”. Rồi anh chậc lưỡi gọi “Mực… êu”. Từ gầm chõng, một con chó đen nhánh đến hơn chục cân ưỡn ngực trườn ra, vẫy đuôi như chào khách. Ông chủ bảo “Đấy, nó toàn nằm dưới gầm giường của bố con tôi”. Tôi đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác khi anh giới thiệu chỗ các con học, chỗ nấu ăn, chỗ để lương thực, đồ đánh bắt cá. Không những thế, anh còn xoa tay vào cái cột thuyền nhẵn bóng và bảo “Tôi thường ngồi dựa đây đọc sách hay thổi sáo mỗi buổi không đi lưới anh ạ”. Rồi anh đứng dậy, khom người, ngẩng đầu, gỡ từ trên mái vòm xuống một cây đàn guitar hơi cũ. Anh ôm đàn vào lòng, so dây, nắn phím. Tôi nhắm mắt lại trong cảm giác chờ đợi. Bỗng giọng anh ngậm ngùi cất lên “Tôi chơi đàn không tệ. Tuy nhiên, hôm nay tôi mời anh xuống đây là có câu chuyện muốn thưa”.


Vâng, tôi viết ra đoạn văn như vậy cho dễ hình dung. Truyện ngắn hay, trước hết là truyện phải có chuyện. Như câu nói của anh chủ nhà trong đoạn văn trên: “Tôi mời anh xuống đây là có câu chuyện muốn thưa”. Và về nghệ thuật thì, truyện ngắn hay giống như cái thuyền chài ấy. Vừa vặn, không thừa không thiếu bất cứ thứ gì. Bốn con người ở được. Có chỗ học bài, ngủ, nấu nướng, kê đồ đạc. Vẫn có chỗ đọc sách, đàn sáo, ngắm sao trời và tiếp khách. Sắp xếp thế nào cho gọn gàng, che giấu thế nào cho kín đáo và phơi mở thế nào cho đúng lúc để khách đi hết tò mò này đến ngạc nhiên khác là cái tài của chủ thuyền. Chủ thuyền định làm gì khách không đoán được. So dây đàn nhưng không chơi đàn mà lại kể chuyện. Tuổi của chủ thuyền khách cũng khó đoán... Mọi thứ quanh chiếc thuyền nhỏ đều giản dị nhưng có sức hút đặc biệt với người khác. Truyện ngắn hay là như thế. Nhà văn Nguyễn Việt Hà: “Một câu hỏi lớn không lời đáp”


Những người viết văn xuôi dài, như tiểu thuyết gia chẳng hạn, hoặc những người viết ngắn hơn, như tạp văn gia chẳng hạn, hầu như đều bắt đầu bằng truyện ngắn. Với nhiều văn tài tầm thế giới thì những kĩ năng chỉ riêng có ở truyện ngắn chính là một thứ étude (không hẳn là bài tập) vừa bắt buộc vừa kinh điển. Không phải ngẫu nhiên mà vị thế truyện ngắn ở Việt Nam có một bề dày đáng nể. Ở mức độ sâu sắc tràn lan, nó chỉ thua thơ. Kể từ khi có chữ quốc ngữ, hầu như tất cả những người viết văn xuôi thành danh đều đã từng đắm đuối trải nghiệm với thể loại này. Và đã có một vài đỉnh cao thật sự, ông Nam Cao là ví dụ đáng kể. Ở thời đoạn đương đại cũng có những tác giả, ví như Nguyễn Huy Thiệp, đã tạo dựng tư cách nhà văn của mình chỉ trong đôi ba truyện ngắn đầu tiên. Theo tính toán của nhiều nhà phê bình quen thói lưỡng lự, lúc văn học ở ta bước vào thời kì Đổi mới (mốc khởi thủy tạm tính là 1986), thì truyện ngắn luôn là một thể loại chủ lực sung sức.


Thế nhưng khoảng mươi năm lại đây, truyện ngắn của người Việt bắt đầu hụt hơi. Vô số nguyên nhân vớ vẩn được kể lể. Nào là thi pháp cũ quá, không tinh tế tối giản hậu hiện đại như Raymond Carver. Nào là báo chí chỉ dành đất chật chội cho nó, không được phép quá năm nghìn chữ. Nào là sự lấn át của truyền thông của facebook. Rồi thì một lí do muôn đời muôn thuở sang trọng, là túng thiếu tài năng.


Các nhà xuất bản, đặc biệt là đám đầu nậu in ấn, bắt đầu lạnh nhạt khi cầm một tập bản thảo truyện ngắn. Truyện ngắn hay vốn hiếm, càng ngày lại càng hiếm.


Vậy thì thế nào là một truyện ngắn hay? Một câu hỏi lớn không lời đáp (Huy Cận).


Truyện ngắn hay bây giờ thường là những truyện giành được giải thưởng lớn. Có phải vậy chăng mà năm 2013, giải Nobel văn học, sau hơn một trăm năm trao cho tiểu thuyết cho thơ cho tiểu luận (essay), đã lần đầu tiên trao cho Alice Ann Munro, nữ nhà văn người Canada chỉ chuyên viết truyện ngắn.


Có điều, trong vài trăm truyện ngắn vừa đời thường vừa cảm động vừa chân thành của bà nhà văn này, thì quá nửa là hay thật.


Nhà văn Đỗ Quang Vinh: Truyện ngắn đến từ sự bí ẩn của tâm trí con người


Thi thoảng tôi nghĩ nếu tiểu thuyết là một chuyến du hành xa xôi, băng qua một cánh rừng thăm thẳm, đi giữa đồng hoang rộng lớn hoặc lang thang trong sa mạc mênh mông, thì truyện ngắn lại giống với một góc vườn sau nhà, nơi nụ hoa dại bất chợt mọc lên giữa um tùm cỏ dại, hay khoảng tường rêu xanh trên bức tường cũ kĩ nằm đằng sau khung cửa sổ, nơi vạt nắng sớm rắc lên vô số hạt bụi vàng li ti.


Những khung cảnh ấy có thể khiến người ta ngẩn ngơ, khi cái đẹp bất chợt hiện ra và ta nhìn điều quen thuộc với một đôi mắt mới lạ.


Nét đẹp của một truyện ngắn có lẽ ẩn tàng trong những khung cảnh bình thường như thế. Đó là sự khám phá ngay từ những điều mà ta vẫn thấy mỗi ngày, một góc nhỏ quen thuộc trong cuộc sống. Đó là một khung cảnh giới hạn, một khoảnh khắc ngắn ngủi nhưng hàm chứa sự rộng lớn vô chừng và có thể bao trùm cả thế giới. Truyện ngắn hay là sự chấm phá trong cuộc sống thường nhật, tựa bức tranh kí hoạ thuỷ mặc, chỉ vài nét cọ, lắm lúc tưởng như bất chợt vô nghĩa, nhưng có thể gợi nên những suy nghĩ sâu thẳm từ người thưởng lãm.


Vì thế với tôi truyện ngắn cần sự kết hợp nhuần nhuyễn của cảm hứng vụt sáng, phi thường từ tâm thức lẫn suy tưởng cụ thể của lí trí. Sự đặc sắc được tạo thành từ việc cân bằng giữa độ dài và hàm ý mà người viết muốn thể hiện. Chính việc giới hạn dung lượng tạo nên nét riêng biệt của thể loại truyện ngắn. Nó khiến người viết phải vận tâm chắt lọc và nâng niu từng từ ngữ, ý tứ một.


Viết truyện ngắn lắm lúc tựa như một ông đồ vẽ chữ. Tất cả chỉ xảy ra trong một niệm duy nhất, một hơi thở, một khung cảnh, một ý tưởng. Trong khoảnh khắc nét bút không rời khỏi trang giấy, cả người và bút là một, sự xuất thần ấy cần thiết để tạo nên một bức thư pháp đẹp cũng như một truyện ngắn hay. Bởi tính cô đọng là yếu tính của truyện ngắn.


Làm cách nào mà một thân cây mọc cheo leo trên bức tường giữa phố gợi nhắc đến cả khu rừng, làm cách nào mà vũng nước đọng trên vỉa hè khiến ta nghĩ tới bầu trời nó đang phản chiếu? Trong tâm trí con người luôn có những cái đẹp đang chờ đợi được khơi ra, tựa một mạch nguồn ẩn sâu trong lòng đất. Và một truyện ngắn hay sẽ nói lên điều vốn dĩ nằm trong chính tâm hồn người đọc.


Với tôi, văn chương đến từ sự bí ẩn của tâm trí con người, cách mà chúng ta liên tưởng và kết nối mọi thứ với nhau trong một không gian hẹp, cách mà chúng ta suy tưởng về mọi thứ từ một câu chuyện nhỏ. Điều ấy càng hiển thị sinh động ở thể loại truyện ngắn.


Phó giáo sư, tiến sĩ Đoàn Cầm Thi: Truyện ngắn hay đứng ngoài mọi công thức


Chẳng thể nào tìm ra công thức cho truyện ngắn hay. Cá nhân tôi từ chối đọc những sơ đồ na ná ngụ ngôn với thông điệp bài học ý nghĩa (văn dĩ tải đạo), những châm biếm đả kích (kiểu người Việt xấu xí), những phát ngôn siêu hình (lên gân minh họa), những uốn éo tâm trạng (như trình diễn thời trang).


Nhà văn Trần Hoài Văn: Truyện ngắn hay thuyết phục ngay từ đòn võ mở đầu


Chúng ta đã thường xuyên từng nghe, kiểu như, nghệ thuật không có đúng - sai, phải - trái, chỉ có thích hay không thích mà thôi.


Nếu vậy thì bất kì một tác phẩm nghệ thuật nào để được gọi là hay, điều kiện tiên quyết là phải làm cho người đọc, người xem, người nghe thấy thích. Sau là gợi lên những luồng cảm xúc từ vừa phải tới mãnh liệt, rất mãnh liệt, thậm chí ám ảnh theo chiều hướng tích cực đến tâm trí người ta.


Vậy riêng truyện ngắn, thế nào là hay?


Trước khi đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này, thú thật là tôi chưa được biết một định nghĩa nào có đủ sức thuyết phục về truyện ngắn. Bởi nếu quy định theo số chữ, số trang thì sự co giãn là vô cùng. Có những truyện chỉ gồm mươi dòng, mươi câu, có truyện lại lên tới hàng ngàn chữ, hàng chục trang.


Nhưng kiểu gì cũng phải có một khái niệm tương đối thống nhất: Truyện ngắn là một câu chuyện có dung lượng câu chữ không nhiều, có thể đọc liền mạch. Trong câu chuyện này phải có nhân vật, sự kiện. Nhân vật này phải được khắc họa một cách rõ nét, ấn tượng, ngắn gọn nhất - được đặt trong dòng sự kiện, thể hiện trong quá trình diễn biến tâm lí rất súc tích với kịch tính rất cao. Truyện ngắn có thể chỉ là một lát cắt về thân phận, cuộc đời, diễn biến tâm lí của nhân vật trong một giới hạn ngắn về không gian, thời gian. Nhưng cũng rất có thể là về cả cuộc đời nhân vật đó với chiều không gian, thời gian rất dài, rộng… được chuyển tải trong một số lượng câu chữ không nhiều.


Với dung lượng câu chữ không nhiều, nhưng phải có nội hàm rất lớn. Nghĩa là những gì được thể hiện phải tạo ấn tượng mạnh đối với người đọc, người nghe. Thậm chí (như trên đã nói), phải khơi dậy được những luồng cảm xúc mạnh, rất mạnh, thậm chí ám ảnh.


Để kết luận ý kiến của mình, tôi xin mượn võ để nói về văn: Muốn chứng tỏ trình độ võ học của mình, thông thường một võ sinh (thậm chí võ sư) phải đi hết bài quyền với rất nhiều động tác, đòn thế cho giám khảo, người xem đánh giá.


Thế nhưng, nếu chỉ cần ra một đòn đấm hoặc đá mà lập tức tất cả ồ lên nức nở, bị thuyết phục vì trình độ, đẳng cấp cao, thì trong văn học, đó là một truyện ngắn hay.


 Nhà văn Nguyễn Thị Kim Hòa: Truyện ngắn hay là truyện ngắn đẹp


Với tôi, truyện ngắn hay là truyện ngắn đẹp. Không chỉ đẹp về câu chữ, cấu trúc, còn phải đẹp về không khí, tinh thần truyện.


Nói đẹp câu chữ, là tôi muốn đề cập đến những dòng viết cẩn trọng, có đầu tư, chắt lọc. Như một anh chàng nói ít, nhưng nói hay. Tuy nhiên, cũng cần thận trọng. Đôi lúc quá chăm chút có thể dẫn đến những câu văn “làm dáng”, khiến cảm giác người viết gồng mình, lên gân. Tôi nghĩ, tiết chế nên là điều cần tâm niệm với người viết mới, người viết bản năng và cả người quen dùng kĩ thuật. Vẻ đẹp dễ làm rung động lòng người nhất chính là vẻ đẹp của sự đơn giản.


Tôi hay bị hút bởi những truyện ngắn có cấu trúc đẹp, gãy gọn. Bị hút từ chi tiết đầu. Ít ai có thể kiên nhẫn với nhịp điệu lê thê khi đọc truyện ngắn, như theo dõi một bộ phim với các tình tiết nhàn nhạt, gây buồn ngủ. Và tôi ưa cái kết có khả năng mở ra nhiều hướng nghĩ lẫn xúc cảm.


Tôi cũng hay ấn tượng với những truyện ngắn có không khí. Đi vào những truyện ngắn này, tôi cảm giác mình đang được chứng kiến, dự phần vào một câu chuyện có thật. Với những người viết có thể lồng ghép yếu tố vùng miền, phả hơi thở vùng đất mình sống vào không khí truyện, tôi nghĩ, cũng là một lợi thế lớn.


Và nữa, truyện ngắn hay khi cái lõi, tinh thần truyện đẹp. Nếu ví yếu tố nghệ thuật là phục trang thì cái lõi này như tâm hồn truyện ngắn. Một tâm hồn có đẹp, có chan chứa yêu thương mới đủ sức lay động những tâm hồn khác.


Tuy nhiên truyện ngắn một khi đã hay thì không thể tách bạch được đâu là nội dung, đâu là hình thức; nó hay là hay tổng thể, nó hay là vì khó có thể tường minh tại sao nó hay.             


Nhà văn Đỗ Hoàng Diệu: Không khí là linh hồn của truyện ngắn


Tôi không thích văn chương Alice Munro, nhà văn Canada đoạt giải Nobel năm 2013,  tác giả được xem là “Chekhov thứ hai”, “bậc thầy về truyện ngắn hiện đại”, sau nhiều lần cố đọc cố cảm nhận. Đối với tôi, truyện ngắn của bà thiếu lôi cuốn, thiếu điểm nhấn, rề rà, gây buồn ngủ. Có người nói truyện bà không hay vì viết những điều tủn mủn, vụn vặt. Tôi nghĩ khác. Đề tài không quyết định sự hay dở của một truyện ngắn. Quan trọng cách anh “dựa” vào nó, “dùng” nó, “điều khiển” nó để truyền tải giấc mơ, tái hiện “cơn ngáo đá” trong trí não và tâm hồn của chính anh về đề tài đó thế nào.


Nhưng có lẽ, cảm xúc mới là nguyên do chính khiến tôi “từ chối” truyện ngắn Alice Munro. Văn chương của bà không tạo ra xúc cảm cho độc giả tôi, dù tràng giang đại hải các trường đoạn tả cảnh tả tình. Cảm giác cảnh và tình trong truyện của bà cứ tuồn tuột trôi hết khi giở sang trang khác. Người ta cho rằng bà cố tình viết như vậy, đó là kĩ thuật viết của bà, là đỉnh cao nghệ thuật. Có thể. Nhưng tôi không phục thứ nghệ thuật đọc chưa ráo chữ, xem chưa khô hình, mình đã quên.


Bạn thể nào cũng giảng lại cho tôi, văn chương của Munro đã dựng nên khung cảnh đặc trưng của một thị trấn nhỏ bình lặng bên ngoài nhưng bão ngầm bên trong với những người phụ nữ trầm buồn. Đúng, tôi nhớ địa danh Ontario mà các nhân vật của bà sinh sống, ra đi hay trở về. Song tôi không nghe được tiếng thở của họ, không ngửi được mùi buổi sáng họ đã đắm chìm khi thức giấc, mùi hương đêm oi nồng họ trằn trọc hít thở, mùi sợ hãi của bước chân cô gái trẻ vội vàng trốn chạy trên con đường hun hút bóng tối... Nói cách khác, không khí trong truyện của bà chưa đủ đậm đặc, chưa làm tôi ám ảnh.


Đối với tôi, không khí là linh hồn của truyện ngắn. Với nhiều tác phẩm, tôi không thể kể lại cốt truyện, nhưng vẫn nhớ nhịp điệu uể oải, ù mề, khô khốc hay nỗi sợ hãi mơ hồ về bầu trời sắp choàng ập nhân vật, choàng ập mình. Một truyện ngắn tạo ra được không khí đậm đặc là do nhiều yếu tố. Không khí khác bối cảnh. Đôi khi bối cảnh đặc trưng nhưng không khí vẫn hời hợt. Chẳng hạn câu chuyện xảy ra giữa các nhân vật buôn bán trong một chợ quê, cạnh cánh đồng, xa xa là dòng sông. Như vậy chợ, cánh đồng, dòng sông tạo ra bối cảnh. Song chợ ngột ngạt như lòng người bức bách thế nào, sông mùa bão nước đục ngầu hung dữ ra sao, cánh đồng mới gặt trơ gốc rạ trắng nhợt, u ám như diễn biến câu chuyện được miêu tả cách nào mới làm nên không khí. Từ ngữ, nhịp văn, chi tiết, tâm lí nhân vật, tâm lí thiên nhiên... như bản hòa tấu, lên xuống trầm bổng, réo rắt hòa quyện, tất yếu toát ra không khí đậm đặc, biểu trưng, duy nhất cho tác phẩm. Tất cả phụ thuộc vào tài năng, cảm xúc và kĩ thuật của nhạc trưởng - nhà văn.


 Văn chương nghệ thuật muôn hình vạn trạng. Đánh giá một truyện ngắn hay dở phụ thuộc cách đọc, cách cảm của từng người. Tôi không thích, không thể đọc Alice Munro nhưng bà đoạt giải Nobel và hàng triệu độc giả trên khắp thế giới yêu thích bà. Nên người viết cứ viết thôi, chuyện còn lại... để bạn đọc lo.


 Đăng Hoàng thực hiện/ vannghequandoi


bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Vũ Trọng Phụng (1912 – 13/10/1939) sống mãi trong sự nghiệp văn chương - Trần Thanh Phương 21.09.2018
Nguyễn Phúc Lộc Thành: Sự trở lại của một bản ngã - Huyền Trang 18.09.2018
Nguyễn Văn Vĩnh là ai? Câu hỏi thảng thốt đến đau lòng! - Vũ Viết Tuân 18.09.2018
Đọc "Tiểu luận và phê bình văn học" của Mai Quốc Liên - Nguyễn Văn Thức 18.09.2018
Người thông minh và người trí huệ khác nhau thư thế nào? - Tư liệu sưu tầm 17.09.2018
Cách mạng công nghiệp thứ tư - Tư liệu sưu tầm 16.09.2018
"Thi tướng" Huỳnh Văn Nghệ trong trong ký ức con trai - Tư liệu 14.09.2018
Đỗ Đức Dục – Nhà Chính trị “chọc trời khấy nước” - Kiều Mai Sơn 14.09.2018
Bức thư của một con cún - Nguyễn Quang Thiều 14.09.2018
Truy tìm xuất xứ mấy câu ca dao - Vũ Bình Lục 13.09.2018
xem thêm »