tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH

Công ty TNHH TM DV Green Leaf Việt Nam

Green Leaf VN - với hơn 400 xe du lịch từ 4 chỗ đến 50 chỗ, đời mới - là Công ty Dịch vụ vận chuyển hành khách hàng đầu Việt Nam! Luôn phục vụ khách hàng với phong thái và ý chí của người tài xế chuyên nghiệp. Chỉ tuyển dụng đầu vào tài xế có khả năng giao tiếp tiếng Anh đàm thoại. Tác phong, đồng phục chỉnh chu trong suốt thời gian phục vụ khách hàng. Các tài xế phải vượt qua chương trình đào tạo nghiêm ngặt về cách thức phục vụ khách hàng

 *Nhân viên chăm sóc khách hàng người Nhật luôn tạo sự yên tâm và tin tưởng cho khách hàng...

Khách thăm: 28883170
18.12.2013
Vương Trí Nhàn
Chân dung nhà văn một thời: Nguyễn Khải (Kỳ cuối)

Sự bày đàn ở Nguyễn Khải


Nghe có vẻ hơi lạ tai làm sao mà ông Khải lại bày đàn cho được. Nhưng tôi vẫn muốn dùng cái chữ ấy. Khải bày đàn trong cái mục đích viết để chinh phục mọi người như tôi đã nói. Và bày đàn trong cách sống hướng về mọi người đặt mình vào giữa mọi người.


Khải chấp nhận mọi người bày đàn để mình nổi lên như một con đầu đàn.


Ý thức về thể loại


Nguyễn Văn Thành: Nhà văn nước mình như Khải và Tô Hoài ý thức về thể loại rất kém.


Tôi cũng thấy thế. Những đau đớn gần đây của tôi về chỗ nhà văn không bàn gì về tiểu thuyết xem ra vớ vẩn. Từ trước đã thế, họ cứ viết ào ào như nói ào ào.


Dẫu sao thì ở Nguyễn Tuân cũng có cái nhu cầu tự do. Rõ nhất là trong văn chương trước cách mạng. Khải chưa bao giờ có nhu cầu đó. Khải chỉ có nhu cầu tự khẳng định.


Trong Thượng đế thì cười có đoạn tả Nguyên Ngọc là một trong những gương mặt đẹp. Khi nói chuyện với bọn tôi, Khải bảo rằng rất kinh ngạc vì Ngọc biết rất nhiều, chỉ không viết ra được thôi, thành thử nói chuyện với Ngọc thường Khải thế nào cũng thó được một ý nào đó.


Nhớ hổi trước 75, khi Nguyên Ngọc còn ở khu 5, Khải trong lúc thân mật thường kể với tôi về sự õng ẹo của Ngọc.


Rồi khi Ngọc chuyển ra Hà Nội, Khải cũng đọc ngay được cái ý định của Ngọc


Nhớ hồi Nguyên Ngọc với Khải làm đảng Đoàn mà bị trị, Khải chạy sang phe bên kia, có lần Bùi Bình Thi kể với tôi: Chúng tớ sắp đi rô-ti thằng Ngọc đây.


10-8-2003


Nhân kỷ niệm 100 năm sinh  của Orwel, tôi đọc trên Talawas một bài viết khá kỹ, theo đó cái tài của 0rwel là nói về một kiểu tư duy kỳ lạ mà khốn khổ thay lại rất đúng với thời tôi đang sống.


Trước hết hãy  nói một đặc điểm của xã hội toàn trị là  chú ý đến ngôn ngữ, tạo ra một hệ thống ngôn ngữ mới để giới hạn tầm suy nghĩ của con người. Có thể  khiến mọi người không phạm tội tư tưởng nữa bằng cách tước hết của họ chữ. Mà không có chữ thì lấy gì diễn tả tư tưởng.


Hệ thống ngôn ngữ mới này còn góp phần  xóa bỏ ký ức, là cái việc người ta rất cần (một mặt hay nói tới quá khứ mặt khác lại kiên trì che giấu nó, không cho ai biết nó thực ra là thế nào)


Đặc biệt thấy tự phát hình thành một thứ double think double speak, theo đó con người ta ý thức được sự thật một cách hoàn toàn, trong khi vẫn nói những điều  bịa đặt một cách  nghiêm túc. Và như vậy  thì tính nhất quán của ngôn ngữ và tư tưởng bị phá vỡ.


Tôi thấy những lời lẽ ấy như được viết ra dành cho Nguyễn Khải.


Một mặt,trong lúc tự học thấy được cái gì  mới lạ tôi thường nghĩ ngay đến Khải. Giá kể cũng đọc cái đó, ông sẽ thấy nó ngay lập tức và tìm thấy mối liên hệ của nó với đời sống quanh mình.


So với những nhà văn trí thức như kiểu Chế Lan Viên, Nguyễn Thành Long thì, theo kinh nghiệm tiếp xúc của tôi, Khải còn thành thạo và nhạy cảm hơn nhiều lần.


Những gì là giới hạn tư tưởng của nhiều người  trong nghề nghiệp viết văn của tôi, với Khải đều vô nghĩa và có khả năng bị phá vỡ.


Thế nhưng tôi có cảm tương cái sự hiểu biết lung linh đó lại chỉ có một tác động là làm cho những lời lẽ chính thức của Khải kiên quyết hơn bóng lọng hơn giống với mọi người  hơn. Nhiều khi nghe Khải nói rồi chứng kiến Khải viết tôi chỉ thấy ở đây có hai con người hai niềm tin và cái sự song đôi đó chỉ kết nối với nhau bằng một yếu tố duy nhất là sức sống mãnh liệt.


Tiếp tục đào sâu vào sự phân hóa trong con người. Orwel nói tới một loại người  tự ý nói đen là trắng khi biết rằng cấp trên cần vậy. Thành thực tin rằng đen là trắng trắng là đen, và gần như quên hẳn rằng người ta đã có lần tin ngược lại đen là đen trắng là trắng.


10-9-2003


Tôi đọc cuốn sách Bàn về các nhân vật trong tiểu thuyết  Kim Dung của một tác giả Trung quốc  là Trần Mặc. Theo  sách này đặc điểm của Mộ Dung Phục là mê muội với sứ mệnh mà ông ta nghĩ trời trao cho mình, dám làm bất cứ việc gì để đạt tới mục đích đó. Có lần  người ta hỏi ông là yêu quý ai nhất  trên đời thì ông ta nói rằng không yêu  nhất người nào cả. Đó là người không có tình, còn xấu và đáng sợ hơn mọi kẻ ác.


Tôi nghĩ tới hai đặc điểm của Nguyễn Khải. Một là  giáo dở, sẵn sàng  thay đổi ý kiến nếu hoàn cảnh  thay đổi ý kiến cũ không có lợi. Tại sao như vậy. Vì coi là mình có quyền làm mọi việc để tồn tại, và coi nói dối trước cái cấp trên này trước cái đám đông này không có lỗi, cốt sống để thực hiện mục đích cao cả là viết. Ngoài ra chỉ có mình tự xét được mình.


Hai là cô đơn không đối thoại với ai bao giờ, không có người khác đáng để trò chuyện, học hỏi. Cái sự lảng của Khải làm người ta nhớ tới Nguyễn Đình Thi. Ông Thi cũng cô đơn và không nói với ai điều gì. Nhưng sự lảng của ông Thi vụng hơn, Khải nhanh hơn. Thi còn cần người ta vuốt ve mình, kể cả cấp dưới. Khải thì không. Chỉ cần cấp trên. Khải tự tin hơn, vụ lợi hơn nhưng do đó cũng cô độc hơn.


Về già,  Khải ngày càng mê muội ông đi đến chỗ dối mình dối người, mất hết cảm giác chân thực, đối với cuộc sống và cuối cùng cái mà Khải thường đề cao là sự làm chủ mình lại trở thành yếu tố phá hoại nhân cách.


Một số suy nghĩ của tôi liên quan đến hai điều này:


Đánh giá Thượng đế thì cười, một số người cho rằng Khải có sự tự giễu mình, và đó chính là phẩm cách của nhà văn lớn. Tôi cho rằng thực ra ông Khải của tôi rất bằng lòng với mình. Sự tự giễu mình chỉ là một thói quen, và lúc này được tạm sử dụng cho mục đích trước mắt.


Có lần nào đó tôi chợt nghe chị Đặng Anh Đào bảo cái khó của chữ hiện thực xã hội chủ nghĩa không phải là ở cái vế sau xã hội chủ nghĩa mà ở cái vế trước hiện thực. Hiện thực là gì mỗi người hiểu một đằng, mỗi người nghĩ một đằng.


4-1-04


Có một Nguyễn Khải khác đang xuất hiện ở nhà ông ta. Xưa vào nhà ông thấy ông mặc quần đùi vừa lau mồ hôi vừa sôi nổi kể chuyện viết lách.


Nay thì lạ lắm: Ông mặc piama bằng lụa mỡ gà, gọi người bưng nước. Trước đó ông đã hỏi khách rằng uống thứ nước gì, vì nhà ông có nhiều loại đồ uống khá lắm, còn bản thân ông thì uống một thứ nước riêng, trong một cái cốc có nắp đậy như người Tàu


 3-3-04


Quả thật tôi cứ băn khoăn mãi về chuyện Thành kể: Khải khiếp nhược trước đồng tiền con trai ông kiếm được. Khải run lên vì các tiện nghi. Nó có vẻ trái ngược với Khải lâu nay. Nhưng rồi tôi cắt nghĩa được cho mình là như thế này: Hôm qua, suy cho cùng cũng là Khải khiếp nhược. Lúc ấy quyền lực chỉ là sự nổi tiếng sự được xã hội công nhận. Và Khải chạy theo nó ép mình làm tất cả vì cái tiếng mà có lúc ông cũng nói đùa là tiếng hão, nhưng thật ra ông rất thích. Còn hôm nay, quyền lực hiện ra ở đồng tiền. Thứ quyền này là tập đại thành của sự nổi tiếng của vai vế của  tiện nghi. Thì Khải lại cũng không từ chối nó bề ngoài chửi nó nhưng trong thâm tâm, ở cái chỗ con người ta hiện ra rõ nhất là gia đình, ông quỳ mọp trước nó.


Lại nhớ cái lần đến thăm Nguyễn Minh Châu ở bệnh viện, ông Châu bảo Khải viết bao giờ cũng như là để hướng tới một ông cấp trên nào đó.


Còn Nguyên Ngọc thì bảo Khải quen nghĩ tới mối quan hệ với quyền lực đến mức quên mối quan hệ với nhân dân.


Sự thiết thực của Khải


Những năm chiến tranh, tôi đã chứng kiến ngôi nhà tuyềnh toàng của Khải.


Chỗ ở là một ví dụ về cái tính thiết thực. Khải hay bảo mọi tác phẩm là không quan trọng bằng con cái


Nhưng ông lại có ý thức phải viết vì nuôi con và trong thái độ với vợ, có ý làm rõ vợ phải hầu mình vì mình kiếm ra tiền.


Việc viết không chỉ là một hành vi lãng mạn và có lẽ vì thế mà  nó có thêm động lực lo cho sự nghiệp của mình. Chỉ sợ người ta quên. Quan hệ rất cẩn thận với đám phụ trách các báo. Lấy lòng họ. Ban phát đặc ân cho họ.


2-7-04


Đọc lại theo một cách rất lam nham Thượng đế thì cười. Và mình chợt nhận ra rằng ở những cuốn sách gần đây như Danh dự, Sống ở  đời, cũng như Thượng đế thì cười,  Nguyễn Khải có một lối văn đọc rất mệt. Nhiều câu dài rẽ ngang rẽ dọc lung tung. Lối nghĩ của con người hiện đại là trích mảng, đứt đoạn. Đằng này Khải cho người ta những trang dày đặc.


31-7-04


Gần nửa tháng 7 này, tôi ngồi viết bài về Thượng đế thì cười, với tất cả sự thận trọng của một người biết Khải, nhất là biết sự quá yêu mình của Khải. Nhớ hồi tôi viết về Một thời gió bụi, ông ấy đến TT&VH bảo rằng ông Nhàn muốn tôi chống chế độ nên mới viết thế này. Hoặc khi tôi chế giễu cái tật làm nũng của ông, trong bài Vũ khúc không buồn nhưng tê tái ông nhắn qua miệng Dương Phương Vinh:


-  Tôi là thằng hèn nên tôi bỏ qua. Chứ phải những thằng như ĐC, nó không để yên đâu.


Tức là ông ấy rất giỏi sách động.


May quá lần này tôi nói thẳng được cái ý việc của mình thì Khải tán dương, việc của thiên hạ thì coi là cứt hết.


Nghe tôi kể, vợ tôi bảo: Thế thì dây với ông ấy làm gì?


-  Nhưng ông ấy lừa bạn đọc, mình phải lên tiếng chứ, tôi cãi lại.


Nguyễn Khải và thể hồi ký


Tôi đã từng viết về quan niệm hồi ký toát lên qua các cuốn sách của Tô Hoài. Còn Nguyễn Khải thì sao:


- Cái thực là do rất nhiều chi tiết. Còn thực chất thì vẫn giấu


- Đúng hơn, không có nhu cầu nói thực


Tôi thích cái ý của A. Malraux:” Ngày nay hiểu biết về một con người là hiểu biết điều phi lý trong con người đó,  điều gì hắn không thể kiểm soát được, điều gì hắn  sẽ xóa đi trong cái hình ảnh chính hắn mà hắn đã tự phác họa”.Sự phi lý hiện ra trong tự truyện, tôi muốn đưa cái ý này vào bài, mà không dám đưa.


Kích thích sức nghĩ


Sổ tay của tôi 1982  còn ghi  Hoàng Hữu Phê tỏ ý chê Khải, tôi nói ngay:


- Cái chính ở ông Khải không phải chính cái sợ nghĩ của ông mà chỉ là một điều: ông ấy kích thích mình nghĩ.


Chất tôn giáo ở Khải. Mối liên hệ giữa Thượng đế thì cười và truyện các thánh


Thành kể: Lần đầu tiên quen Nguyễn khải là ở nhà Hùng Văn. Khải say mê một cái gì mà ông mơ hồ không hiểu được. Hồi trước 75, Khải chẳng rất quan tâm tới vụ ông Chưởng Cần là gì.


Thành kể, ở Sài Gòn Khải rất thích tới chỗ Nguyễn Văn Trung để nghe nói về các vấn đề tôn giáo. Trung là dân đi đạo gốc.


Tôi thì tôi nhớ chính mồm Khải nói: một lần xuống Hố Nai, vào một cửa hàng, nghe đằng sau người ta thưa cha. Thì ra, từ đằng sau thôi, người ta lầm ông với cha đạo.


Trên tờ An ninh thế giới, Nguyễn Quyến từng nói rằng ở Khải có một nỗi e sợ rất sâu xa: e rằng lúc nào đó tai vạ đổ lên đầu mình


Tôi ngồi đọc cuốn Từ điển văn hóa trung thế kỷ (A.Ja. Gurevits)


Trọng tâm của Truyện các thánh: không phải nhân cách của vị thánh mà là mối quan hệ của vị thánh đó với chúa.


Truyện thường có tính chất trích mảng. Toàn bộ chú ý không phải là trình bày một cách liên tục các sự kiện trong lịch sử bản thân mà là một chuỗi tai họa ông ta phải chịu.


Nguyên cớ viết truyện: cá nhân thấy có nhu cầu tuyên bố về mình, vĩnh viễn hóa mình. Nhưng lại sợ rơi vào tội kiêu căng, nên ngả sang tự thú, hối hận.


Chiếm vai trò trung tâm trong các văn bản này là các mô típ là sự kiên cường của nhân vật và sự liên tục của hắn trong việc theo đuổi niềm tin.


Abeliard nhận mình có tội với Chúa nhưng không bao giờ có tội với người. Nhân vật không chịu nhường bước ai về sự thông minh, lòng tốt, sức mạnh của tình yêu và cả bất hạnh.


Đằng sau bao nhiêu tai họa và sự hối hận là ý thức rõ ràng về ưu thế của mình, cái ưu thế khiến ông không thấy ai là bạn, mà chỉ có kẻ thù.


Một điều gần như khổ hạnh: bằng lòng với cuộc sống vật chất lam lũ. Tự ép xác. Trong sự ép xác, cảm thấy mình đến được với lý tưởng.


Người trí thức thời đại


Ở đâu đó trong các tài liệu về trí thức, tôi đọc được nhận xét: các trí thức cách mạng thường là những người rất thông minh. Họ học một biết mười. Song cái chính là vì học chưa đến đầu đến đũa, nên họ không có cái nỗi sợ của người trí thức lão thực.


Họ muốn thay đổi thế giới một cách thật nhanh.


Và họ chấp nhận mọi phương tiện để đạt đến mục đích.


Thành kể, vào những năm này (Khải đã ngoài 70), đến Khải còn thấy sách vở ngổn ngang khắp nơi. Khải ham đọc đủ thứ và đọc rất nhanh, rồi bỏ cũng rất nhanh. Thấy không học được điểm gì là bỏ ngay. Nói chung Thành cho rằng lối đọc của Khải là có cái vẻ nhặt nhạnh.


(Lại nhớ cái ý về Lưu Quang Vũ: Vũ không bao giờ đọc một cuốn sách nếu cuốn sách đó không giúp Vũ ít nhất viết được một bài điểm sách)


4-8-04


Hữu Thỉnh bảo tôi viết bài phê bình đối với Thượng đế thì cười như thế là rất hiểu ông Khải, chỉ muốn bớt đi cái đoạn La Rochfoucauld, cũng như đoạn người vợ mặc dù ở Khải đúng là như vậy, không chừng đây là chỗ đau nhất của Khải, Thỉnh bảo vậy.


Tôi chợt nhận ra cái ác của tác giả Thượng đế thì cười. Xưa nay Khải có tiếng là ác, nghe nói hồi trước viết về ông bố đã làm cho ông rất hận, nay lại viết về bà vợ như vậy, tức là chỉ cốt được việc mình, còn mo-phú tuốt.


Cũng tức là Khải là kẻ dám dùng tất cả mọi phương tiện, miễn đạt tới mục đích.


Thứ nữa có cái điều tôi cũng thấy rõ thêm, đúng là sách này không cần cho ai. Một cây bút nào đó, muốn tìm lấy đường đi của mình trong cuộc đời ngổn ngang hiện nay, không thể nương tựa vào Thượng đế thì cười.


Tác phẩm chỉ liên quan quá khứ của chúng ta chứ không liên quan gì tới ngày hôm nay của chúng ta. Và cái quá khứ ấy chưa được giải mã. Nó vẫn giữ nguyên bộ mặt bí mật.


5-8-04


Chỗ khác của Khải với Tô Hoài; ở Tô Hoài luôn luôn còn cái khả năng phủ định triệt để, không chừng mọi chuyện chỉ là nhố nhăng nhảm nhí hết. Và cái đó là thật.


Còn Nguyễn Khải thì không, chớ lơ mơ mà chạm vào cái điều Nguyễn Khải coi là thiêng liêng hôm qua, cả đời Nguyễn Khải chỉ có nó.


Cũng như cái chuyện sự chân thực của văn chương. Trong khi Khải bảo đảm 100% của mình là thực thì Tô Hoài nói rằng cũng khối chỗ bịa trong văn chương của mình. Khải cổ hơn Tô Hoài một nhịp.


Những bài học


Trên TT&VH 16-7 - 04, Khải còn tuyên bố rằng mình viết rất thực. Nghĩ rộng ra những người khác, tôi thấy sợ nhất trong văn chương là những ông tự tin tuyên bố là mình mang lại cái thực trên đời. Đó chỉ là cái thực mà họ muốn, có lợi cho họ.


Một khía cạnh khác: Tại sao Khải lại dùng thể tiểu thuyết và cái việc đó mang lại hậu qủa như thế nào?


Trả lời: Chắc là ở đây những tính toán tinh ma có mặt. Muốn bán nốt quá khứ của mình. Muốn viết hồi ký cho oai. Nhưng lại không có nhu cầu nghĩ lại về đời mình, ngược lại chỉ muốn xuê xoa, trốn tránh. Và thế là tiểu thuyết đã làm hại tác giả. Nó mang lại cho ông một cái ảo tưởng.


Có lần tôi đã nghĩ người Việt khó nhận ra được những thói hư tật xấu của mình vì không chỉ có cái lỗi này, họ lại có ngay cái lỗi khác, làm cho việc sửa cái lỗi thứ nhất khó khăn gấp bội. Ví dụ họ không chỉ lười mà hình như lại rất chăm, thế mới chết


Nguyễn Khải cũng vậy.


Kỹ thuật viết ở Thượng đế thì cười đã lên đến độ cao cường. Tức là Nguyễn Khải thích đề cao mình song lại làm bộ khiêm tốn, kể xấu mình. Việc này cần cho độc giả, nhưng có lẽ cũng là cần cho chính tác giả nữa.Ông thà biết rằng kể về mình thì dơ lắm. Song cái con người cũ trong ông không thể nào khác được, nó phải lên tiếng để ông có dịp vĩnh viễn hoá mình, như tôi đã viết.Thế tức là, thủ pháp càng tinh vi, nó càng giúp cho tác giả trong việc trốn tránh, thì lúc đòn đánh ngược lại nó càng làm hại tác giả.


Dư luận về bài báo


Nguyễn Văn Thành bảo Đỗ Lai Thúy chịu bài này lắm, nhiều bài khác ông này còn làm văn, đến bài này thì vượt lên đứng ngang hàng với Khải mà viết. Cả Thành và Thúy đều bảo viết được đấy, giọng điệu ôn tồn nhưng cái ý toát ra rất ác. Kể ra một nhà văn đến tuổi 70 mà để người ta viết như thế cũng thật buồn. Lâu nay, K còn là nhà văn để người ta hy vọng. Thành thử có thể xem việc ông ta viết Thượng đế thì cười là một cái dại.


Thành: Sau bài này sẽ dẫn đến sự đoạn tình giữa ông với Khải thôi.


Nhàn: Ông Khải đoạn tình với tôi lâu rồi.Mấy năm trước, ra Hà Nội, lão ấy có thèm gặp tôi đâu (gặp riêng chứ không phải gặp chung).


Lấy ví dụ như ông Nguyên Ngọc, lúc cần, ông ấy cũng cho Ngọc vào lò rô-ti cơ mà.


Vẫn lời Thành: Đọc xong thì thấy con người này dối trá và kiêu ngạo thật. Chả trách Nguyễn Huy Thiệp đã gọi các nhà văn lớp trước là một lũ giặc già


Thử nghĩ có thể viết tiếp:


Con người nhà văn Việt Nam, con người Việt Nam hiện lên qua Thượng đế thì cười.


Trước đó, thử phân tích con người dưới góc độ tâm lý học: Cái điều thực của hắn ta và điều hắn muốn bộc lộ


Ông Hữu Vinh bảo ông Thái Duy nhận xét Nhàn nó hiểu Nguyễn Khải lắm mới viết được như thế. Nguyễn Kiên cũng đồng tình.


Bà Lê Hồng Sâm cũng bảo viết được, nhưng có hơi ác. Khải còn có vài điểm có thể khẳng định được


Ông Lê Đạt (qua lời Phạm Sông Hồng) Nhàn nó viết bài này chứng tỏ là nó còn muốn làm một cái gì đó.


Trong bài trả lời phỏng vấn trên TT&VH, 16-7-04, Khải nói rằng trong suốt thời gian cuốn sách bị ách lại,”tôi cũng không phát biểu để bày tỏ điều này điều nọ. Tôi im lặng”. Trong khi đó thì nhiều người bảo là Khải có viết thư cho ông Nguyễn Khoa Điềm tỏ ý dằn dỗi, tôi được giải thưởng Hồ Chí Minh mà thế à, không in của tôi thì nhân dân không được đọc, nhân dân bị thiệt.


Nhưng sự nói dối đó còn chưa tởm bằng ở một đoạn dưới, Khải lại nói: “Tôi không có dũng cảm để thoát ra (khỏi những ràng buộc của hoàn cảnh -Nhàn). Tôi không có gan đứng một mình”.


Nói vậy tức là mình có thừa tài, chẳng qua nhát. Ô, nghe đúng quá rồi còn gì. Nhưng theo tôi cái tài mà người ta có thể nhịn được, không phải là tài; cũng như những điều tâm huyết mà người ta có thể không viết ra cũng được, không phải là tâm huyết.


Và cái sự bó buộc của hoàn cảnh cho Khải. một cái cớ để đề cao mình, thực tế Khải vẫn thấp so với tiêu chuẩn của nhà văn, nhưng ông lại tìm ra đủ lý do để biện hộ.


Trong bài trả lời phỏng vấn trên LĐ 19-10- 03, phóng viên hỏi nhà văn hiện đại phải xử lý những nỗi đau của con người hiện đại theo hướng nào, Khải bảo “Chị nghĩ văn chương có thể can thiệp tích cực vào những nỗi đau của thiên hạ à? Không hề có chuyện đó đâu! văn chương chỉ có thể bồi đắp vào cái bản lĩnh sẵn có của bạn đọc để họ tỉnh táo hơn can đảm hơn khi phải lự chọn một lối thoát”.


Theo tôi đoạn văn này rất tiêu biểu cho Nguyễn Khải:


Ông không là nhà văn của nỗi đau.


Mà ông cũng không quan niệm nỗi đau ấy là quan trọng.


Cái ông khuyến khích con người là vượt lên tìm lối thoát.


Nhưng chính là vì thế, mà văn ông thiếu chất nhân bản.


Với Nguyễn khải, nhà văn được định nghĩa: Người viết văn để tuyên truyền, kêu gọi.


Người đặc biệt tài năng ở chỗ “đi guốc vào bụng người khác”, chứ không phải người thông cảm chia sẻ với người khác.


Người không có những câu hỏi riêng, mà chỉ có những câu trả lời chung cho cả đám đông.


Người tự bằng lòng với vai trò sách động của mình.


7-9-04


Báo Văn nghệ số ra 27-8& 3-9 đăng bài Đông La, nói rằng gặp CLV ban đầu quá khó, nhưng về sau ông lại thương mình. Còn Nguyễn Khải mới gặp ông thấy ông ân cần chu đáo, vậy mà vẫn cảm thấy quá xa cách.


Tức là Khải chỉ đối xử cho xong, chứ chả yêu ai, chả tiếp xúc với ai. Ông không có bạn.


Cũng theo Đông La, cái chính trong quan niệm tiểu thuyết của Kundera là cái tôi ý thức; cái tôi chính là bản chất hiện sinh; một chủ đề là một câu hỏi hiện sinh; ngay cả lịch sử cũng phải được hiểu được phân tích như là một tình huống hiện sinh.


Nói cách khác, tiểu thuyết khảo sát không phải hiện thực mà khảo sát cuộc sống, cuộc sống không phải những gì đang diễn ra mà cuộc sống là những vùng khả năng của con người tất cả những gì con người có thể trở nên, tất cả những gì con người có thể.


Theo nghĩa này, Nguyễn Khải chẳng có gì liên quan đến Kundera cả...


24-2-06


Tết vừa rồi, ông Khải trả lời Thúy Nga trên báo Tuổi trẻ lại than thở rằng mình chả có quyền gì cả ai muốn cấm mình thế nào thì cấm mà cho phép mình cái gì thì được cái nấy. Tôi cho rằng cũng là một lối làm nũng. Một người như Nguyễn Khải lẽ ra phải quên cái này đi từ lâu.


Đầu đề bài viết này là câu tuyên bố muôn thuở: Tôi chỉ là người của một thời.


Một câu hỏi tôi phải lo trả lời trong những ngày tới: ông Khải mang cái đặc tính gì của người Việt


4-10 -06


Tháng 9 báo Sài Gòn tiếp thị có bài Nguyễn Khải dự định sẽ tái xuất giang hồ. Nhưng đọc cứ thấy vớ vẩn, vẫn giọng điệu cũ, tôi tài nhỏ tôi phải tìm cách luồn lách, tôi viết Thượng đê thì cười chẳng qua vì nổi cáu với vợ. “Bạn bè bảo tôi là người có số may, điều đó đúng. Nhưng số phận của mỗi người lại do tính cách của người đó quyết định. Một người rất tài giỏi nhưng lại thích bày tỏ cái hơn của mình một cách công khai thường là có một số phận rất tội nghiệp, ở đâu cũng bị xua đuổi, bị đày ải, bị nhục mạ, bị nhận án oan. Tôi thì khác, tôi cũng là người có tài, nhưng là tài nhỏ tất phải biết cách bảo vệ nó. Tôi chả khoe tài bao giờ, lại biết cách che mặt, ngồi sau, nói nhỏ, chẳng làm ai phải ghen ghét vì tôi, tức giận vì tôi. Tôi viết lách hanh thông từ trẻ đến già là tôi luôn biết đứng lùi lại để khỏi đụng chạm tới người bên cạnh. Bởi vậy trong nhiều tai nạn của nghề nghiệp tôi đều thoát ra nhanh hơn nhiều người, đỡ bị xây xát hơn nhiều người, đặc biệt là không phải hao tổn nhiều sức lực và thì giờ vào những chuyện không đâu, những chuyện rất vô nghĩa. Biết bỏ qua những chuyện vô nghĩa (tức là phải biết cách đứng lùi lại một chút, đứng về thì tương lai để nhìn cái hôm nay như đã thuộc của thì quá khứ), tập trung sức lực vào những công việc ấp ủ một đời của mình, những việc thuộc về lợi ích lâu dài của cộng đồng. Khoe tài, tự đắc với cái tài của mình là việc làm của kẻ mất trí, chẳng có lợi cho ai, trước hết rất bất lợi cho bản thân. Dương danh cho thoả lòng kiêu một lúc để chịu mất đi nhiều năm tháng phải sống trong ân hận, trong thất vọng, trong những giành giật vặt vãnh để sinh tồn, đó là một chuyện rất đáng tiếc của những người nghĩ hẹp. Một đời tôi đã được chứng kiến nhiều tài năng lúc mới xuất hiện hết sức rực rỡ, độc đáo mà rồi về già phải ôm mối hận đã để trượt qua nhiều cơ hội được vắt kiệt cái tài của mình. Đừng đổ lỗi cho thời thế, cho số phận. Là do mình cả. Mình còn chưa biết cách ẩn nhẫn, nín nhịn, biết chọn cái lúc cần nói, cần viết, biết dừng lại cái lúc cần dừng, dám dẹp bỏ lòng tự ái tầm thường, bỏ qua những hiểu nhầm thiển cận của bạn bè và người thân để bảo vệ đến cùng hòn ngọc ngậm không bị phá huỷ. Nó là công lực tu luyện một đời của mình để trao lại cho những thế hệ đến sau. Có nên viết những chuyện đó ra để bạn đọc cùng thưởng lãm không nhỉ? Viết văn không chỉ do nhu cầu kiếm sống, viết văn cũng không chỉ do những bức xúc khôn khuây của cá nhân, mà viết còn là mong muốn được trao trở về với cái vô hạn. Hãy tin vào lời nói của người sắp ra đi mãi mãi. Họ không còn thì giờ để hưởng danh, hưởng lợi nữa. Họ chỉ còn một khoảng thời gian rất ngắn ngủi để nói cho thật, để bộc lộ bằng hết những nỗi u uẩn trong lòng mình”.


5-10 -06


Nhân cái chết của tướng tình báo Phạm Xuân Ẩn, tôi đọc lại Thời gian của người


Theo tôi, Phạm Xuân Ẩn mạnh vì quan niệm chi phối ông là quan niệm hiện đại - Con người có thể và cần phải phân thân làm nhiều mảng.


Bản chất cuộc sống là trò chơi.


Chơi đồng nghĩa với phi tư tưởng hóa (Việc Phạm Xuân Ẩn coi các điệp viên đối phương như bạn)


Nguyễn Khải chưa hiểu được điều đó.


Trong các cuốn sách của Khải, nhân vật Quân chỉ hiện ra với tất cả khôn ngoan mưu lược tỉnh táo


2007


12-3


Một hai Tết nay, Nguyễn Khải không còn là “điểm” được các báo săn đón nữa. Tết năm nay đâu chỉ có một tờ báo nhớ đến tác giả Xung đột, hỏi ông đang làm gì, và ông nói rằng ông sẽ viết.


Một chủ đề có thể viết Tuổi già của Nguyễn Khải


Già thật chứ.


Thành kể ông như bị mê hoặc đi.


3-5-07


Kỷ niệm ngày 30-4, một tờ báo đưa tin đâu Đài truyền hình cho chiếu trong chương trình sân khấu vở Cách mạng do một cơ sở trong Sài Gòn dựng


Ông Khải được báo Tuổi trẻ dành cho cả hai kỳ liền để bộc bạch


Và ông lại khoe, khoe ở hai điểm: một là viết kịch tài, mới viết lần đầu mà đã có những ngón nghề giỏi (như nhân vật Biên); và hai là nắm bắt được những con người trong xã hội.


Tôi ngồi nghĩ chẳng qua Cách mạng đứng được là do nó nói được cái bức bách của Sài Gòn sau bao năm chiến tranh


Nhưng những ngày sau đó có phải là những ngày giải phóng chưa thì còn phải xem đã


Nguyễn Văn Thành đi xa hơn:


- Về kịch, cách mạng cổ rồi, nó quá nhiều lời


- Về nội dung, ông Khải không biết rằng vì vở kịch đó, ông Khải bị người ta chửi cho bao nhiêu mà kể. Người ta nói ai mà không kinh khi biết rằng ông ấy viết về bố mẹ mình. Thật vô phúc cho nhà nào có đứa con như vậy


Nguyễn Mộng Giác gặp tôi, cũng nói điều tương tự


Lại nói về con cái:


Nguyễn Kiên kể con ông Khải bây giờ, Khoa là đứa làm ra nhiều nhất. Mà chính nó hồi trước lại ngô ngọng.


Hóa ra, Khải tự nhận, mình nhận xét về người đều sai cả.


Thành kể, đang nói chuyện thế này, thấy con về là Khải im lặng hẳn. Người ta phải nghĩ rằng ông khiếp sợ con quá mức.


Nguyễn Kiên: thỉnh thoảng ô Khải lại gọi điện ra, nói một lô một lốc, nói lâu quá thì thôi nhé bỏ xuống chẳng ra đầu cuối gì cả


Nguyễn Mộng Giác: Chính ra, Khải cũng là món nghiện của Võ Phiến. Đọc vừa phục vừa kích thích Võ Phiến chửi bới.


Báo Văn Nghệ số đặc biệt 1-5—19-5, (và kỷ niệm 50 năm thành lập Hội), có bài Nguyễn Khải nói về Nguyễn Đình Thi, nhà văn chiến sĩ


Cho rằng đời ông Thi rất nhiều chuyện lớn mà không viết


Sau này, hồi chiến tranh, sa vào sự lặt vặt của đám công chức


9-5


Đọc tập Sống ở đời


Mất toi một cuốn sách thâu tóm cả cuộc đời Khải.


Sống cốt để viết. Viết để và châm chọc vừa lấy lòng lớp cán bộ cơ sở. Đời ông là thế.


Ông không tìm sự thực. Ông không có nhu cầu nhất thiết phải viết trong trường hợp đó


Ông chỉ muốn làm cho lớp cán bộ kia sợ, phục. Không làm khi này thì làm khi khác


Nhu cầu thỏa hiệp đã làm hỏng sự nghiệp ông, mà ông không biết (Đây là nói cái sự nghiệp có thể có chứ không phải cái sự nghiệp như ông nghĩ)


24-5


CẢM KHÁI KHÔNG ĐỦ!


Viết tối 23/24-5-07


Trên báo Văn Nghệ số 17-18 vừa qua có bài Chiến sĩ - Nghệ sĩ của Nguyễn Khải. Đây là mấy ý tóm tắt: 1/ Nhiều nhà văn ở ta, quãng đời đẹp nhất là thời chiến tranh. 2/ Đến thời hòa bình, ta đã sống hoài sống phí, sa vào quan liêu phù phiếm. 3/ Vậy mà nhiều chuyện tốt đẹp trong thời chiến tranh ta đã bỏ qua, không viết. Nhìn chung, nhà văn nên lo sáng tác - nếu bảo tính toán, thì đó là cách tính toán hợp lý nhất dễ dẫn đến hiệu quả lâu dài. Và đó là bài học mà nhiều cây bút về già nhận ra, dù đã muộn.


Đã có bài anh Phong Lê (VN số 20) chia sẻ với anh Khải về các nội dung này.


Tôi muốn đề nghị một cách nghĩ khác:


1-     Nên phân biệt đóng góp của một nghệ sĩ và một chiến sĩ.


Những gì anh Thi có những năm đầu kháng chiến chống Pháp là rất đẹp, nhưng dưới góc độ văn chương, đó mới là ở dạng tiềm năng. Anh Khải ao ước giá anh Thi viết lại thời đó hẳn sẽ rất thích - đó là giả định của người đọc sử chứ không phải là người đọc văn học.


Viết lại quá khứ một cách văn học có những yêu cầu khác với yêu cầu thông thường. Không phải cứ được chứng kiến nhiều việc quan trọng, là có ngay được cái hay. Nếu tính chuyện”sống nhờ” vào chất liệu của đời, thì ai chẳng viết được, cần gì đến nhà văn.


Tôi nghĩ những ngày kháng chiến đã vào thơ vào nhạc Nguyễn Đình Thi, thế là được rồi. Còn nếu ước ao nó vào tiểu thuyết ư? Viển vông quá! Cái đoạn Nguyễn Khải tả Nguyễn Đình Thi, giữa Việt Bắc cuối 1954, ngồi đọc Chiến tranh và hòa bình đâu có phí, nó đã”vào” Vỡ bờ. Còn nếu bảo Vỡ bờ không thành công thì cái phút giây kia cũng vô vị. Nó chẳng có ích gì cho văn học.


Hồi đầu chiến tranh chống Mỹ, anh Thi đã đi với Phòng không và Không quân. Với đất nước ta, một sự kiện như lần đầu Không quân có mặt, từ góc độ lịch sử mà nhìn, cũng đẹp lắm chứ, giá viết cho lên hết tầm cỡ của nó, cũng”dễ vào mai sau” lắm chứ! Và anh Thi đã viết Vào lửa lẫn Mặt trận trên cao. Tôi nhớ hồi ấy (1965-1967) một trong hai cuốn đã dược dịch cả ra nước ngoài, đâu nhà Juliard bên Pháp in, rồi cả bên Cuba cũng in. Thế mà cuối đời, bạn đọc cũng như tác giả có mấy khi nhắc tới chúng?


2—Cuộc sống là liên tục. Ở một con người, giữa cái cuộc sống trong sáng tốt đẹp trong chiến tranh (cứ tạm cùng anh Khải giả định thế), và cuộc sống rắc rối trong thời bình, cái nào là chính, xin thưa phải nói cả hai.Và với nhà văn nó đều là chất liệu tốt, có thể tạo ra những tác phẩm đóng góp cho xã hội. Nguyễn Minh Châu là gồm cả Bước chân người lính lẫn Phiên chợ Giát và Cỏ lau. Với các nhà văn khác cũng phải tính như thế, kể cả anh Thi. Giữa anh Thi trong chiến tranh và anh Thi trong hòa bình có tiếp nối, trước sau vẫn là một con người. Ai cũng vậy, không thể lấy con người ông ta trong hòa bình đối lập với con người ông ta trong chiến tranh, rồi khuyên người ấy chọn con đường viết về kỷ niệm chiến tranh cho chắc ăn. Có viết cũng hỏng.


3- Cũng như Nguyễn Huy Tưởng, Hoài Thanh, Chế Lan Viên...và nhất là Tố Hữu, đóng góp của một người như Nguyễn Đình Thi trong văn học là trên cả hai phương diện. Thứ nhất là người sáng tác. Thứ hai là người kiến tạo nền văn học, người đạo diễn, người huấn luyện viên, người mở đường, người xây dựng lực lượng, người sắp xếp nhân sự, người phác họa tương lai. Chưa biết hay dở thế nào song ở cả hai phương diện, các ông đều để lại dấu ấn. Cho đến nay, phương diện thứ hai này của các ông ít được ghi nhận. Bởi chỉ lấy mình ra mà suy, anh Khải cũng đi theo lối nghĩ thông thường đó. Như thế là làm nghèo các nhân vật lịch sử đó đi. Việc ghi nhận cái phương diện thứ hai này của Tố Hữu, Nguyễn Huy Tưởng, Chế Lan Viên, Nguyễn Đình Thi...lẽ ra phải làm sớm hơn, đầy đủ hơn, bởi nó còn liên quan đến sự phát triển văn học hôm nay.


Anh Khải giả dụ rằng anh Thi cuối đời chỉ tập trung viết thì hẳn đã có được một văn nghiệp lớn. Tôi định nói ngược lại, giá như đến giai đoạn khó khăn về sau, anh Thi tập trung vào việc lãnh đạo thì nhỡ biết đâu lại có đóng góp đậm hơn. Là cũng góp vui thế thôi, chứ tôi chả dại gì đề nghị vậy. Vì — chính là qua lời kể của anh Khải những năm cùng làm việc ở Văn Nghệ quân đội mà tôi biết — anh Thi là loại khi làm công tác phụ trách thì không quên mình là người sáng tác, phải lo làm mẫu cho anh em mới được; còn khi vào sáng tác thì nghĩ rời mình ra, chắc văn học hỏng mất. Nó là tính người rồi, khó bỏ lắm. Ta chỉ nên giả dụ cho người nào đó cái điều người ấy có thể làm được.


4- Sau hết, tôi muốn nói một câu tóm tắt: nếu quay về quá khứ, trở lại với những người đã khuất là một cách tốt nhất để hướng về tương lai, thì việc dừng lại ở cảm khái không đủ. Cái cần hơn là lý tính sáng suốt.


Đọc bài Phong Lê Cảm khái cùng nhà văn Nguyễn Khải trên Văn nghệ số ra 19-5


Càng thấy rõ lớp nhà văn này đầy ảo tưởng


Ông Khải chỉ từ mình mà suy, rằng giá kể ông Thi viết thì chắc để lại một cái gì đó


Nhưng theo tôi ông Thi chỉ là quan chức, phần sáng tác chỉ đủ để minh họa cho phần quan chức của nhà văn


Về phần mình, Nguyễn Khải nhìn ông Thi một cách lý tưởng.


Theo tôi nhớ trong những lần nói chuyện, ông Thi được Nguyễn Khải đánh giá thấp hơn nhiều


Theo NVT, Nguyễn Khải cho Nguyễn Đình Thi được thế là đã quá nhiều


25-9


Xem TV, thấy ô Khải ở trong một căn phòng sang trọng trên lầu 7.


Nói còn khỏe lắm, nói về tiền của (bài trên TT số 30-4, những 5,5 triệu)


Tôi chỉ lạ, nhà ông rất nhiều ảnh dán trên tường, như ảnh ở VNGĐ, ảnh đi chiến trường…


Chợt nhớ căn phòng tuyềnh toàng của ô ở khu Phúc xá


Nhớ có chuyện, sau khi ông đi, nhà được chia cho Ngô Vĩnh Bình, nhưng Bình không nhận


Nghe tôi nói thế, Khải bảo: chính ra nó không phải là người viết văn.


Chứ ở đó viết thích lắm.


Ô Khải bây giờ cũng không còn là một người viết.


Nguyễn Khải làm giàu:


Ông Thái Duy bây giờ còn nhớ chuyện Khải bầy ra cho con bán phở, nhưng chả ai ăn


Ai đó - hình như X Sách - kể là con gái bán giải khát, ông bố ngồi trong, cứ hong hóng nhìn ra chỉ sợ bọn con cái nó đến nó trêu ghẹo thì còn bán sao được


Còn thằng con, thằng Khoa, có một hồi Nguyễn Khải nói gì đại khái bố lúc nhỏ bị người ta bảo là thằng ăn cắp, bây giờ con lại bị đuổi việc, chắc cũng ăn cắp chứ gì


Bây giờ Thành kể:


Chính ra thằng con làm cho Nguyễn Khải đổi đời là thằng Khoa


Nguyễn Khải đã dẫn nó đi nhiều nơi:


Có lúc xin cho nó là loong toong gì đấy ở một cơ sở giàu nhất Sài Gòn - do một tay ở nước ngoài về làm chủ


Có lúc ở một cửa hàng buôn bán lớn, Khoa đến đấy chỉ làm bảo vệ, ai vào thì hướng dẫn người ta để xe.


Nhưng chỗ nào cũng bị đuổi việc


Khải vốn quen với dân bên báo CA thành phố


Cuối cùng Khải nhờ bọn này giới thiệu con với phường, làm gì đấy lặt vặt rồi từ đó leo lên, làm đến phó chủ tịch phường phụ trách xây dựng


Kiếm chác được kể từ lúc ấy. Khải thấy nó ăn của người ta quá có lúc phải bảo nhân đức một chút nhưng Khoa không bao giờ mức độ cả


Thực ra bên trong thì Khải ngấm ngầm xúi giục nó (chủ đề Karamazov)


Theo thành Khải có vẻ sợ thằng con này lắm. Đến nhà chơi, Thành thấy nó bảo bố ký cái gì đấy, Khải có vẻ ngờ thì nó áp chế, tôi bảo ông làm cái gì ông cứ làm đi đã


Khi nói chuyện với khách, mà gặp nó về, Khải thường lấm lét nhìn nó


Có vẻ như nó đã thành tiêu chuẩn sống của Khải


2008


Ông Bảo Sinh bạn Nguyễn Huy Thiệp kể, vào nhà Khải, nghe ông ấy khoe:


-       Tôi là người viết văn đầu tiên ở Việt Nam nhà có thang máy.


Lên cái phòng làm việc của Khải, thấy nhiều tranh ảnh. Trên bàn, một quyển sổ, ghi toàn những dự định lớn. Mà hình như đẻ khoe thôi chứ viết gì được nữa.


30-6


Sau khi Nguyễn Khải chết có cái tùy bút chính trị, đăng trên Diễn Đàn.


Lại có bài Dương Tường


11.6.2008


Dương Tường: Biết mình phải làm gì quả không đơn giản!


Nguyễn Vĩnh Nguyên thực hiện


Bài tuỳ bút chính trị “Đi tìm cái tôi đã mất” của nhà văn Nguyễn Khải đang gây xôn xao trên các diễn đàn mạng nửa năm sau khi ông qua đời. Tuy chưa được phát hành chính thức tại Việt Nam, nhưng đã có nhiều luồng tranh luận đáng chú ý. Nguyễn Vĩnh Nguyên có cuộc trao đổi mở rộng và thẳng thắn với nhà thơ, dịch giả Dương Tường xoay quanh tác phẩm này.


Nguyễn Vĩnh Nguyên: Thưa ông, các website, diễn đàn văn chương trên mạng đang xôn xao về bài tuỳ bút chính trị dài hơn 20 trang của nhà văn Nguyễn Khải. Ông đã đọc chưa? Và tiếp nhận nó như thế nào?


Dương Tuờng: Có, tôi đã đọc và đọc khá kĩ. Tôi chơi với Nguyễn Khải không thân nhưng cũng không hẳn là sơ. Cũng đã từng có những buổi tâm sự chia sẻ nhiều nỗi niềm với nhau. Nguyễn Khải, như tôi cảm nhận, là một”ca” đặc biệt. Và phức tạp nữa. Trong Khải, luôn có hai con người. Một Nguyễn Khải khôn khéo giả dối và một Nguyễn Khải thành thật trắng trợn. Một Nguyễn Khải hèn nhát và một Nguyễn Khải khinh ghét tay Nguyễn Khải hèn nhát kia. Và sự tranh chấp giữa hai con người ấy không bao giờ ngã ngũ. Vì thế tôi đón nhận bài tuỳ bút”Đi tìm cái tôi đã mất” với mối quan tâm đặc biệt, thầm mong đó có thể là một cái gi giống như”tiếng hót của thiên nga”.


Khi đọc tuỳ bút chính trị này, tôi đã có một liên tưởng khá rõ nét về ba tập di cảo thơ của Chế Lan Viên được in sau khi ông ấy qua đời. Ở đó, Chế Lan Viên dằn vặt trước sự vô nghĩa của cái từng được gọi là giá trị trong ý thức hệ văn chương một thời mình hăm hở, tự nguyện chọn lựa…


Tôi chưa có dịp đọc di cảo của Chế Lan Viên nên không có ý kiến gì được về sự”phản tỉnh” của ông. Còn về bài tuỳ bút này của Nguyễn Khải, tôi nghĩ có lẽ đây là những trang viết thành thật nhất mà tôi từng đọc của anh. Tôi hiểu cái tâm trạng của Khải khi ngay từ những dòng đầu, anh nhắc tới cái Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt 2 mà anh”nhận ra ngay đây là cái bia mộ sang trọng cắm lên một đời văn đã tới hồi phải kết thúc”. Mà cái đời văn ấy lại chính là”cái tài sản tinh thần thâu góp một đời” mà”về già nhìn lại” anh nhận chân ra”chỉ là một cái kho chứa đủ tạp nham chẳng có một chút giá trị gì”. Một lời tự sự ngậm ngùi. Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào!…


Trước hết, loại tác phẩm có tính phản tư, phản tỉnh kiểu thế này ở Việt Nam thường được xuất hiện sau khi tác giả của nó qua đời. Cơ chế kiểm duyệt vốn”chậm cảm” và luôn sẵn sàng gán nhãn”nhạy cảm” cho những tác phẩm”có vấn đề”. Nhưng ở một mặt khác, nó còn thể hiện sự ham muốn an toàn, ngại đương đầu của”trí thức” Việt Nam trước thời cuộc. Ông nghĩ gì về điều này?


Đó quả là một thực tế đáng buồn. Tại sao những điều gan ruột nhất lại cứ phải đợi đến lúc tác giả xuống mồ rồi mới tới tay người đọc? Tôi nghĩ đó là do áp lực của cơ chế kiểm duyệt. Cái cơ chế kiểm duyệt luôn”cảnh giác” với các tác phẩm”có vấn đề” đã trở thành một ám ảnh thường trực đối với người viết đến mức tạo cho họ một thói quen tự kiểm duyệt trước cả khi trình làng, thậm chí trước cả khi đặt bút viết. Đó mới là cái đáng sợ. Bạn tôi, một nhạc sĩ lão thành, với đủ mọi vinh danh kể cả Giải thưởng Nhà nước, có viết một tập hồi kí lấy tên Tôi là một thằng hèn đến nay vẫn nằm trong ngăn kéo”.Lúc này, in ra chưa được, anh bảo tôi. Khi nào mày vào nằm với tao một buổi, đọc thử coi”. Rõ ràng anh cần có bạn đọc, cần sự chia sẻ, nhưng một cái gì tựa như Ban Văn hóa - Tư tưởng từ lâu đã hình thành ngay trong đầu anh vẫn một mực nói không!


Đó là sự dằn vặt cuối đời của những người đã không dấn thân hết mình cho”kiểu thời cuộc” mà họ chọn lựa hay là sự chú thích, bao biện một cách hoàn hảo, khéo léo?


Những năm gần đây, có một số hồi kí, qua đó, người đọc có thể thấy rõ ý đồ”chú thích, bao biện một cách hoàn hảo, khéo léo” như bạn nói, hay nói cách khác, nhằm thanh minh, sửa chữa lí lịch bản thân. Bài tuỳ bút này của Nguyễn Khải không thuộc loại hồi kí, nhưng trong đó ý muốn soi rọi lại mình là khá rõ. Đúng như Khải tự nhận xét, anh có óc hài hước bẩm sinh. Tôi nghĩ đó là ưu điểm lớn nhất của Khải, chính nó đã cứu anh khỏi rớt xuống thành một kẻ giả dối hoàn hảo. Người có óc hài hước thường biết rõ mình, cả cái hay lẫn cái dở của mình, do đó biết tự trào. Bùi Ngọc Tấn có kể tôi nghe, trong Đại hội Nhà văn Việt Nam lần VI tháng 4/2000, khi thấy một nhà văn mà tác phẩm khiến người ta biết đến ông đã ra đời cách đây không dưới nửa thế kỉ, lên tham luận với những bộ điệu làm duyên õng ẹo, Khải bèn bấm anh ra hành lang uống cà-phê”.Thú thật với ông, Khải nói với Tấn, tôi không thể ngồi nhìn cái trò diễn lại cái của ông ta, vì tôi thấy ở đó hình ảnh của chính mình”. Tấn đem chuyện đó kể lại với Bảo Ninh và khép lại bằng một nhận định:”Khải cũng được lắm đấy chứ đâu đến nỗi!” Vốn có kinh nghiệm qua việc Khải”trở cờ” trong vụ lật lại vấn đề trao giải thưởng văn học cho cuốn Nỗi buồn chiến tranh của mình, Bảo Ninh cười ồ:”Ôi, anh Tấn, sách của ông ấy đấy!” Tôi cho rằng cả hai đều có lí: đó chính là cái đặc tính hai mặt của con người Nguyễn Khải. Đúng là Khải vẫn có cái sách ấy nó đã gần như thành một bản chất thứ hai của anh, nhưng mặt khác tôi cũng tin rằng anh thực sự nhận ra một bản sao của chính mình nơi nhà văn lão làng kia. Cũng tại Đại hội này, họa sĩ Thành Chương đã chụp hình cái bắt tay của Nguyễn Khải như một cử chỉ”tạ tội” với Vũ Bão về việc đã”đánh” tàn tệ cuốn tiểu thuyết Sắp cưới của nhà văn này.


Trong Thượng đế thì cười, Nguyễn Khải có nhắc qua đến cuộc”dàn hoà” này. Với Vũ Bão (mà tôi vừa dự giỗ hết cách đây mấy tuần), bài phê bình đao to búa lớn của Nguyễn Khải với câu kết:”Thôi im đi, đồ giả dối!” là một đòn nhớ đời khi anh vừa bước vào làng văn với tác phẩm đầu tay tuy còn vụng về nhưng rất mực chân thật và tâm huyết ấy, một lời xin lỗi muộn mấy chục năm đâu có thể xí xóa được. Người ta có lí do để”cảnh giác” với Khải ngay cả khi anh tỏ ra chân thành nhất.


Như tôi đã nói ở trên, cuộc tranh chấp giữa hai con người trong Nguyễn Khải - con người giả dối và con người thành thật - không bao giờ ngã ngũ. Nhưng những gì anh bày tỏ trong tuỳ bút chính trị này, cái tâm sự cay đắng của một kẻ đến cuối đời phải thú nhận rằng mình đã nhiều năm”bán mình cho quyền lực,” thì tôi tin. Tôi chợt nhớ bộ tiểu thuyết ba tập Con đường đau khổ của Alexei Tolstoy. Phải, hành trình tư tưởng của những người trí thức Nga đi theo cách mạng quả là gian nan, đầy những khúc ngoặt hiểm trở, những tiến thoái lưỡng nan đòi hỏi những đoạn tuyệt, dứt bỏ đau đớn. Bước đường tư tưởng của Nguyễn Khải, tôi nghĩ, cũng nhọc nhằn như vậy. Hai tháng trước đây, ngồi với Lê Đạt ở một quán bên Hồ Tây (hoá ra đó là lần cuối hai chúng tôi chạm li với nhau), nhân nhắc đến Nguyễn Khải, Đạt hạ một câu mà tôi cho là đúng:”Nếu Khải là một thằng hèn thì đó là một thằng hèn đáng trọng”.


Có người nói, chính vì nghệ sĩ, trí thức Việt Nam ngày nay vẫn chọn cách sống (và viết) rất khéo (và khôn) nhiều hơn là sống đúng (và tới cùng) với chính mình nên chưa có những tác phẩm lớn về thời đại mình đang sống?


Phải nói, về cái đức của kẻ sĩ thì văn nghệ sĩ, trí thức Việt Nam ngày nay thua xa các cụ ta ngày xưa. Đúng là số người”chọn cách sống (và viết) rất khéo (và khôn) nhiều hơn là sống đúng (và tới cùng) với chính mình” như bạn nói. Điều đó thường dẫn tới, hoặc những vinh quang ảo, hoặc những bi kịch cá nhân về nội tâm. Hoặc cả hai như trường hợp Nguyễn Khải. Còn việc có phải vì thế mà”chưa có những tác phẩm lớn về thời đại mình đang sống” hay không, thì lại là một chuyện khác bao quát hơn, phụ thuộc vào nhiều nhân tố văn hóa - xã hội - chính trị khác nữa, một đề tài rộng lớn, không thể bàn một cách phiến diện.


Noam Chomsky trong cuốn Tham vọng bá quyền (NXB Trí thức đã dịch sang tiếng Việt) phản biện về đường lối đối nội, đối ngoại của chính phủ Mỹ hiện nay. Ông ấy cho độc giả niềm tin rằng, việc để một người có tự vệ tri thức hiểu ra sự thật và biết mình phải làm gì ở đời này không đến nỗi quá phức tạp. Nhưng thường trí thức Việt Nam thì dường như ngược lại?


Tôi không nghĩ những điều Noam Chomsky nói có thể phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam. Chúng ta đã sống biệt lập với thế giới trong một thời gian dài, mù điếc thông tin. Bởi thế nên mới sinh ra cái thành ngữ mỉa mai”trí thức là ngu lâu”. Tôi nhớ hồi 1975, giải phóng miền Nam, nhiều nhà văn ở miền Bắc vào Sài Gòn”càn quét” sách dịch, những tác phẩm tinh hoa nhân loại mà trước đó họ chưa từng biết đến. Nhiều người nói đây là một cuộc”Khai sáng” mới giúp cho họ mở rộng chân trời tri thức. Cho nên”nhìn ra sự thật và biết mình phải làm gì ở đời này” trong hoàn cảnh Việt Nam quả là không đơn giản chút nào.


Về sau này, người ta nói rằng ông làm việc nhiều, sống vui, chơi thân với nhiều nhà văn trẻ, đi du lịch nhiều. Có phải đó là những”phản ứng ngược” phía sau sự qua đời của những người cùng thời?


Tôi làm việc dối già ấy mà. Thể lực và trí lực đều đã suy, ráng làm được chừng nào hay chừng nấy trong quãng ít ỏi thời gian còn lại. Mấy năm nay, bạn bè cùng lứa đi nhiều quá, ảnh hưởng nặng nề đến tâm trạng của tôi, có lúc thành một thứ stress khiến tôi phải gác công việc lại đi đâu đó cho khuây. Trong tâm trạng ấy, tôi càng cảm thấy nhu cầu gần gũi các bạn trẻ, không chỉ trong ngành văn mà cả các ngành khác như hoạ, nhạc, điện ảnh…, và may mắn được họ quí mến. Có lẽ giữa chúng tôi có một hấp lực qua lại, hai chiều và tôi coi đó là một hạnh phúc.


Văn chương hôm nay, điều gì đang làm cho ông quan tâm nhất?


Sự khao khát vạch những con đường mới của lớp trẻ, rũ bỏ mặc cảm và phá vỡ những khuôn khổ kìm hãm sáng tạo.


Nên tôi cũng phải lên tiếng một chút


Con người phân thân con người tha hóa


Một cách nghĩ khác về Nguyễn Khải


Tôi biết rằng nhiều người có cách nghĩ tương tự như Dương Tường khi đọc Đi tìm cái Tôi đã mất -tùy bút chính trị của Nguyễn Khải (xem bài trả lời phỏng vấn trên Talawas số ra 11-6-08). Và tôi tin chắc ở dưới suối vàng, tác giả Xung đột cũng muốn người đọc và đồng nghiệp nghĩ về mình như vậy.


Nhưng với tôi, tác phẩm này gợi ra những suy nghĩ khác, xin sơ bộ trình bày như sau.


1.


Gọi là Đi tìm cái Tôi đã mất cho sang. Ở đây tác giả không định đi tìm cái gì cả. Ông chỉ có nhu cầu trình bày một số ý tưởng. Những ý tưởng này đã sẵn có từ khi viết Thượng đế thì cười. Nhưng lúc đó tính rằng viết ra không tiện. Mà để không dùng làm gì thì cứ tiếc mãi. Nên nảy ra một hình thức tận dụng gọi là bổ sung hay phụ lục như vừa thấy.


Có thể ông cũng biết rằng đời mình có những thứ bị đánh mất. Nhưng như chúng ta đều biết việc đi tìm những cái đó bao hàm một nguy hiểm: Nó sẽ dẫn tới xu thế phủ nhận những gì ông đã có. Một người khôn ngoan và thực dụng như Nguyễn Khải chẳng đời nào bỏ công cho việc đó làm gì.


Rút lại, định hướng chủ yếu của tác giả trong cả hai trường hợp chỉ là kể lại sự khôn ngoan tài ba”biết lui biết tới”của mình trong đường đời, bao gồm suốt quá trình lập nghiệp.


Thế tại sao Nguyễn Khải lại viết Đi tìm cái Tôi đã mất? Theo tôi, trường hợp này cũng giống như Chế Lan Viên viết Di cảo thơ, và Tố Hữu tâm sự với Nhật Hoa Khanh. Thực chất cái việc các ông”cố ý làm nhòe khuôn mặt của mình” như thế này là cốt để xếp hàng cả hai cửa. Cửa cũ, các ông chẳng bao giờ từ. Còn nếu tình hình hình khác đi, có sự đánh giá khác đi, các ông đã có sẵn cục gạch của mình ở bên cửa mới (bạn đọc có sống ở Hà Nội thời bao cấp hẳn nhớ tâm trạng mỗi lần đi xếp hàng và không sao quên được những cục gạch mà có lần nào đó mình đã sử dụng).


2.


Dương Tường rất thích cái câu Nguyễn Khải nói về giải thưởng, ấy là khi nhà văn “nhận ra ngay đây là cái bia mộ sang trọng cắm lên một đời văn đã tới hồi phải kết thúc”.


Nhưng như mấy anh em làm báo kể với tôi, những năm cuối đời, thấy ai khi nhắc tới mình mà quên nói thứ bậc giải mình được nhận là Nguyễn Khải đã không bằng lòng.


Tôi tin điều đó vì còn nhớ một đầu việc hồi 1986-88. Đó là khi Nguyễn Khải có làm vài điều khiến anh em đồng nghiệp nhất là lớp trẻ thấy không phải. Trong tinh thần đổi mới, họ đối xử với ông thế nào đó khiến ông cảm thấy cũng chỉ cá mè một lứa như anh em chứ chẳng thuộc loại đấng bậc như mọi khi. Thế là ông kêu ầm lên, rằng người ta không được nói hỗn với tôi như vậy, rằng chẳng gì tôi cũng là cỡ Thường vụ Hội (một thứ quan chức chủ chốt, cái lõi của Ban chấp hành thuở còn thịnh trị; người có chân trong Thường vụ đứng còn cao hơn người chỉ là thành viên Ban chấp hành một bậc).


Lại như khi Nguyễn Khải nói về toàn bộ sự nghiệp ông “Cái tài sản tinh thần thâu góp một đời” ấy “về già nhìn lại”, ông nhận ra “chỉ là một cái kho chứa đủ tạp nham chẳng có một chút giá trị gì”…


Mấy chục năm trước ở tạp chí Văn nghệ quân đội, tôi cũng thường được nghe Nguyễn Khải nói bằng cái giọng tương tự và cũng đã tin thật, tin hết mình. Nhưng càng ngày, tôi càng thấy đó chỉ là một nửa cái bánh mì. Và nửa kia của cái bánh chính là những lời đường mật người ta thường rót vào tai khi đối diện với chính mình”Ồ, mình chẳng kém ai!”“Liệu có ai sánh ngang mình? Không và không!“.


Câu nói đánh dấu phút tự bằng lòng của L.Tolstoi “Lão già ghê thật!” có thể dùng làm đề từ cho cuốn Thượng đế thì cười.


Bên cạnh lời tự thú nhũn nhặn mà Dương Tường tin và dẫn ra, lúc nào cũng còn một Nguyễn Khải tự mê mình như vậy. Cả hai hợp lại mới làm nên thái độ của Nguyễn Khải với sự nghiệp của bản thân.


3.


Đúng như Dương Tường nói, trong Nguyễn Khải có hai con người”.Một Nguyễn Khải khôn khéo giả dối và một Nguyễn Khải thành thật trắng trợn. Một Nguyễn Khải hèn nhát và một Nguyễn Khải khinh ghét tay Nguyễn Khải hèn nhát kia. Và sự tranh chấp giữa hai con người ấy không bao giờ ngã ngũ”..


Tôi chỉ muốn bổ sung: Sự tranh chấp ở đây thực ra chỉ là bề ngoài, trên sàn diễn, trước mặt bàn dân thiên hạ. Chứ ở hậu trường Nguyễn Khải yêu cả hai con người đó ở mình. Ông sống hòa hợp với cả hai. Tùy trường hợp mà ông đưa con người này hay con người kia ra để làm hàng. Lối nghĩ này đã giúp ông thành công chói lọi trong suốt đường đời, và cho đến giai đoạn chung cục ông vẫn giữ, chỗ đứng của ông không di chuyển đến một mi-li -mét!


4.


Nếu được phép thành thực, tôi muốn nói rằng những nhận xét về xã hội và đời sống mà Nguyễn Khải viết trong tùy bút chính trị này không mấy đặc sắc, không phải là cỡ Nguyễn Khải mới nghĩ được, người ta vẫn nói giăng giăng với nhau ngoài quán nước. Điều kiện để một nhà văn khi trình bày những ý nghĩ loại này không trở thành chung chung mà có sức thuyết phục là tác giả phải sống với nó một cách sâu sắc. Tức là nó phải được viết nên như vừa được tác giả tìm ra, chỉ có nó duy nhất đúng, nhà văn đã lấy cả đời mình ra bảo đảm cho nó, tất cả những gì ngược với nó phải bị xem như đáng xấu hổ đáng băm vằm hủy bỏ. Đến chỗ này phải nói Nguyễn Khải - cũng như số đông chúng ta - đã dừng lại, dù không cố ý, thì sự thực đã dừng.


Thời xô viết, ở Nga có nhà văn Ju.Trifonov (1925-1981). Năm mới 26 tuổi (1951), ông được giải thưởng Stalin với cuốn Những sinh viên. Sau này ông viết những truyện vừa, hoặc tiểu thuyết như Đổi trao, Giã từ, Ông già, Ngôi nhà khu bờ sông… với cảm hứng hoàn toàn”phi chính thống”, nên được bạn đọc trong ngoài nước đặt nhiều kỳ vọng và nhiều nhà xuất bản lớn ở Anh Pháp Đức cho dịch. Có người bảo rằng họ thích ông cả hai, tức cả thời Những sinh viên lẫn thời sau. Trifonov bảo như thế là vô liêm sỉ. Và trong các tuyển tập có sự đồng ý của ông, cuốn tiểu thuyết đầu tay không bao giờ được phép xuất hiện.


Ở Việt Nam gần như không thể tìm thấy một nhà văn nào có cách cư xử tương tự. Cùng lắm khi làm các tuyển tập, người ta có thể bỏ một số bài thơ trang truyện quá”chối”, quá”lộ diện”. Chứ còn toàn bộ tư tưởng thời trẻ thì người ta xin cứ được giữ, không ai là không muốn giữ.


5.


Khi viết về tiểu thuyết Thượng đế thì cười, tôi đã nói rằng hồi ký không phải là những cuốn sách ở đó người viết ca công tụng đức mình. Mà yêu cầu chính đặt ra với các cuốn hồi ký theo nghĩa hiện đại là nhà văn phải lấy toàn bộ con người mình ra làm đối tượng khảo sát, sẵn sàng”lật tẩy”“xét lại” chính mình,”lật lại cả vụ án”là chính cuộc đời mình. Chỉ có làm như thế người ta mới thực sự làm cuộc phiêu lưu mới và viết được những trang cần cho nhân quần thế sự.


Đến nay tôi vẫn có ý nghĩ đó. Tùy bút Đi tìm cái Tôi đã mất cũng như tiểu thuyết Thượng đế thì cười đều có dáng dấp hồi ký nhưng vẫn không phải thực là hồi ký theo nghĩa tôi đề nghị.


Hầu như người viết hồi ký nào cũng hứa hẹn rằng ông ta sẽ viết rất thật. Nhưng tôi cho rằng cần có một sự phân biệt rạch ròi giữa kỳ vọng và hiệu quả mà tác phẩm mang lại. Trong nghệ thuật thành thực không hề là chuyện dễ mà là việc khó, không phải chuyện tối thiểu mà là việc tối đa. Không phải người ta cứ muốn rồi là thành thực ngay được đâu, phải có tài năng và bản lĩnh thế nào mới thực sự đạt tới cái hiệu quả tuyệt vời kia.


6.


Một lần nữa trở lại với cái tên Đi tìm cái Tôi đã mất. Chắc không chỉ riêng tôi mà nhiều người cảm thấy nó là tiếng vọng từ Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust. Hồi trẻ, giá thấy ai làm thế, hẳn Nguyễn Khải sẽ gọi tên chỉ mặt ra mà giễu cợt, hoặc nếu không cũng tự mình cười thầm. Nay thì Nguyễn Khải cũng hồn nhiên mà làm cái việc nương tựa vào ánh vinh quang xa lạ kia. Thế mới biết sức mạnh của thời gian”.Ôi khủng khiếp thời gian ăn cuộc sống”. Đâu có một lần Xuân Diệu đã dẫn ra một câu thơ Pháp như vậy và ông bảo là của C. Beaudelaire. Còn mới hôm nọ thôi, đọc báo Văn Nghệ trẻ 18-5-08, thấy có bài viết riêng về tác giả Người Trung quốc xấu xí nhân việc nhà văn này qua đời. Đây là một câu của Bá Dương được người ta nhắc tới:


- Lòng tham lam gặm nhấm nhân tính.


7.


Bài viết này chủ yếu là viết về Nguyễn Khải, nhưng nó được gợi ý từ những câu trả lời của Dương Tường. Ở cuối bài, Dương Tường kể là dạo này ông thường đi lại chơi bời cùng lớp trẻ. Và khi được hỏi Văn chương hôm nay, điều gì đang làm cho ông quan tâm nhất?, ông bảo đó là Sự khao khát vạch những con đường mới của lớp trẻ, rũ bỏ mặc cảm và phá vỡ những khuôn khổ kìm hãm sáng tạo. Đọc giữa hai hàng chữ, tôi hiểu có một điều Dương Tường chưa tiện nói ra, đó là với lớp trẻ, ông đang đóng vai một thứ sếp sòng, một người cổ võ nồng nhiệt, người hướng đạo. Hẳn nhiều cây bút trong lớp đi trước cũng cảm thấy thơm lây vì có một Dương Tường như vậy.


Nhưng từ trường hợp của Nguyễn Khải nói ở đây, có thể thấy còn một cách làm nữa mà tôi muốn ngày càng có thêm người thử bắt tay làm. Đó là chúng ta hãy mang mình ra phân tích. Hãy thật sự tỉnh táo trong việc nhìn lại mình. Hãy đối chiếu mình với yêu cầu của cộng đồng và tự vạch ra cho chung quanh thấy hết những lầm lỡ và cả những cơ hội hèn hạ kiếm chác ngu muội man trá của thế hệ mình... Có nghĩa làm chính những việc Nguyễn Khải làm, chỉ có điều với nhiệt tình khác hẳn, hoặc có thể nói với tinh thần quyết liệt hơn sòng phẳng hơn và cũng vô tư hơn. Khi ấy những ê chề đau đớn mà chúng ta trải nghiệm không biết chừng sẽ đóng vai một bài học cho lớp trẻ. Họ sẽ tránh được những vết xe đổ.


Phạm Thị Hoài viết thư về khen cái từ mà chưa bao giờ dùng với tôi: Tuyệt vời


VTN

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Đông Tây cổ học tinh hoa (3) - Vũ Bằng 05.08.2019
Đông Tây cổ học tinh hoa (2) - Vũ Bằng 05.08.2019
Đông Tây cổ học tinh hoa (1) - Vũ Bằng 05.08.2019
Nói có sách (tiếp & hết) - Vũ Bằng 05.08.2019
Điếu văn tại Lễ truy điệu Nhất Linh - Vũ Hoàng Chương 01.08.2019
Người con của mẹ Năm Bê (5) - Huỳnh Quang 30.07.2019
Người con của mẹ Năm Bê (4) - Huỳnh Quang 30.07.2019
Người con của mẹ Năm Bê (3) - Huỳnh Quang 25.07.2019
Người con của mẹ Năm Bê (2) - Huỳnh Quang 25.07.2019
Người con của mẹ Năm Bê (1) - Huỳnh Quang 25.07.2019
xem thêm »