tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH

Công ty TNHH TM DV Green Leaf Việt Nam

Green Leaf VN - với hơn 400 xe du lịch từ 4 chỗ đến 50 chỗ, đời mới - là Công ty Dịch vụ vận chuyển hành khách hàng đầu Việt Nam! Luôn phục vụ khách hàng với phong thái và ý chí của người tài xế chuyên nghiệp. Chỉ tuyển dụng đầu vào tài xế có khả năng giao tiếp tiếng Anh đàm thoại. Tác phong, đồng phục chỉnh chu trong suốt thời gian phục vụ khách hàng. Các tài xế phải vượt qua chương trình đào tạo nghiêm ngặt về cách thức phục vụ khách hàng

 *Nhân viên chăm sóc khách hàng người Nhật luôn tạo sự yên tâm và tin tưởng cho khách hàng...

Khách thăm: 27191651
Những bài báo
03.05.2019
Nguyễn Hải Hoành
Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha: Bi kịch của một vị Bồ Tát


Đạo Phật cho rằng bất cứ sinh linh nào chịu khó tu hành tập luyện thì cũng có thể đắc đạo và thành Phật, tức Bậc Giác Ngộ. Vì thế không ai có thể biết xưa nay từng có bao nhiêu vị Phật cùng các chức vị của họ. Có lẽ Bồ Tát là những vị Phật gần dân nhất, “con người” nhất, như Quán Thế Âm Bồ Tát, Địa Tạng Bồ Tát. Còn có giải thích: Bồ Tát là người đã đắc đạo có thể lên ngôi Phật nhưng tự nguyện không nhập Niết Bàn, không lên cõi Tây phương cực lạc hưởng thú vui nhàn hạ mà nán lại hạ giới để cứu giúp chúng sinh chưa giác ngộ đang còn mê hoặc chìm đắm trong bể khổ.


Từ Bồ Tát thường được dùng để gọi những người có lòng nhân ái vị tha như trời biển. Dân ta có câu tục ngữ “Của người Bồ Tát, của mình lạt buộc”.


Bồ Tát là từ Hán-Việt (từ gốc Hán đọc bằng âm tiếng Việt) của , viết tắt của Bồ Đề Tát Đóa , do người Hán dịch âm từ Phạn ngữ Bodhisattva – ghép bởi bodhi (enlightenment: giác ngộ) và sattva (essence: bản chất; thể tồn tại trừu tượng).


Theo nhà Phật Học Edward Conze, Bồ Tát là vị Phật có ba đặc điểm:


(1) Khao khát đạt được sự giác ngộ hoàn toàn như Phật Tổ;


(2) Giàu lòng từ bi và trí tuệ;


(3) Có mối quan hệ với những người thường và các suy nghĩ, cảm xúc như họ.[1]


Với cách hiểu như trên, có thể suy ra trên thế gian đã, đang và sẽ có không ít vị Bồ Tát thực sống lẫn với mọi người, chỉ có điều thiên hạ không nhận ra hoặc biết quá ít về họ.


Theo thiển ý của người viết bài này, nước ta nửa đầu thế kỷ 20 từng có một người hội đủ ba đặc điểm nói trên, một vị “Đại Bồ Tát bằng xương bằng thịt hiện thực giữa cõi đời“, như lời của học giả-thiền sư Lê Mạnh Thát.[2]


Nhân vật ấy đã đi xa hơn nửa thế kỷ nhưng tên tuổi và sự nghiệp của ông sống mãi với dân tộc. Ông để lại một di sản văn hóa vô giá ngót trăm tác phẩm và nhiều học trò, trong đó có Ni sư Thích Đàm Ánh, nguyên trụ trì chùa Phụng Thánh (ngõ Khâm Thiên, Hà Nội) và nguyên Đại tá Trần Việt Quang ở Bộ đội Thông tin.


Vị Bồ Tát ấy là cư sĩ Nguyễn Hữu Kha (1902-1954), quê xóm Cam Đường, làng Trung Tự, phường Đông Tác, nay là địa bàn tổ dân phố 81, phường Kim Liên, quận Đống Đa, Hà Nội.


Giới Phật Tử biết ông dưới bút danh Thiều Chửu – Cái chổi lau dùng để quét sạch bụi bặm trong lòng mình và mọi thứ rác rưởi trên đời – một cái tên khiêm nhường mà cao cả!


Cư sĩ thuộc đời thứ 14 dòng họ Nguyễn Đông Tác có mặt tại thành Thăng Long từ cuối thế kỷ 15. Tổ ba đời ông là Tiến sĩ Nguyễn Văn Lý (1795-1868), tục gọi Nghè Lý, nhà văn hóa nổi tiếng đất Hà Thành, bạn của Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu, Vũ Tông Phan.


Cha ông là Cử nhân Nguyễn Hữu Cầu (1879-1946), đồng sáng lập viên phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục (ĐKNT), từng bị đày ra Côn Đảo nhiều năm vì “tội” chống Pháp, một “đại sĩ phu” (Une Grande Figure de Lettre), như cách gọi của học giả Nguyễn Văn Tố.[3] Anh ruột ông là nhà giáo Nguyễn Hữu Tảo (1900-1966), trước 8/1945 là Giáo sư thượng hạng, hạng nhất bậc tiểu học ngạch Âu cũ,[4] thầy học của Nguyễn Tuân, Trường Chinh,  Văn Cao, Nguyễn Huy Tưởng, Lưu Văn Lợi v.v…


Vì sao Hữu Kha không kế tục truyền thống văn nhân ấy của gia tộc mà chọn con đường làm một cư sĩ khổ hạnh suốt đời chỉ lo cứu giúp người cùng khổ? Hãy nhớ lại một câu các Phật Tử hay nhắc tới: “Có một người sinh ra trên thế gian này là vì hạnh phúc của muôn người…”[5]


Cậu bé Hữu Kha bẩm sinh đa sầu đa cảm lại lớn lên dưới ảnh hưởng sâu sắc của bà nội giàu lòng nhân ái và người cha say sưa hoạt động yêu nước chống Pháp. Những đêm cùng anh ruột đun nước pha trà điếu đóm cho các cuộc họp kín của nhóm sĩ phu Đông Kinh Nghĩa Thục tại nhà mình, rồi lại được đọc nhiều “Tân thư” và tài liệu cách mạng do cha làm ở Ban Tu Thư Đông Kinh Nghĩa Thục mang về đã sớm hun đúc trong cậu bé ý chí yêu nước thương nòi và căm ghét thực dân phong kiến đến cực độ.


Ông kể về tuổi thơ của mình:


Nhà nghèo quá, chị em tôi 7-8 tuổi đã phải chăn bò cắt cỏ, gánh nước, thổi cơm nấu cám, 10 tuổi tát nước, 12 tuổi cày bừa. Năm tôi 13 tuổi, bố bị giặc Pháp bắt, được hai tháng thì mẹ sinh con thứ 8. Đẻ được ba ngày mẹ đã phải đi làm đồng. Tôi suốt ngày đứng rình ở cổng nhà pha [tức nhà tù Hỏa Lò] Hà Nội, hễ thấy bố bị giải sang Tòa án thì chạy theo, bị lũ mật thám đánh rất đau. Tôi căm thù tủi nhục nhưng thân hèn biết làm gì?


Đọc truyện ông Gia Phú Nhĩ[6] thấy ông nói với bạn làm mối vợ cho mình rằng “Ý Đại Lợi [tức Italy] là vợ, Ý Đại Lợi là con”, từ đó tôi nảy ra ý muốn học ông ở điểm đó… Sau đấy tôi không hề nghĩ tới cái đời riêng của tôi nữa. Người ta cho là tôi tin đạo Phật mà không lập gia đình, họ chưa biết nỗi uẩn khúc của tôi từ thủa còn thơ dại.”[7]


Năm 14 tuổi, một lần đi chơi chợ Hà Đông về rẽ vào nghĩa trang bên đường thấy khu lăng mộ xa hoa đồ sộ của Tổng đốc Lê Hoan (thời ấy bị coi là kẻ tổ chức vụ hạ sát cụ Đề Thám), Hữu Kha làm bài thơ chữ Hán:


清晨吊九原  種種幽情喧


世態競富貴  人情趨銀仙


公仇拜額上  義務放心邊[8]


Dịch âm Hán-Việt là: Thanh thần điếu cửu nguyên/ Chủng chủng u tình huyên/ Thế thái cạnh phú quý/ Nhân tinh xu ngân tiên/ Công cừu bái ngạch thượng/ Nghĩa vụ phóng tâm biên.”


Tạm dịch : Tinh mơ qua bãi tha ma/ Âm hồn trăm họ kêu la vang trời/ Bon chen phú quý sự đời/ Lòng người mê mẩn hướng nơi đồng tiền/ Thù chung: trên hết, đưa lên/ Nghĩa vụ: canh cánh không quên trong lòng.


Năm sau, Hữu Kha tụng kinh siêu độ trong lễ tang bà nội, khi đọc đến câu Phật nói “Nhân dân là cha mẹ bao đời của ta, ta phải hiếu kính cúng dàng; muôn vật đều có tính Phật, cũng bình đẳng với ta; ta phải làm cho mọi người đều bình đẳng” cậu bé xúc động thổn thức thề suốt đời theo Phật để cứu khổ cho muôn người.


Quyết tâm ấy càng mạnh hơn sau khi Hữu Kha mục kích cảnh nhục nhã: Mẹ ông vì cần vay tiền làm vốn cho ông đi bán hàng rong mà phải lễ lạt cho lý trưởng bảo lãnh và chầu chực như kẻ ăn mày: “Tôi thề rằng đời tôi hễ ai thiếu thốn muốn nhờ tôi thì dù họ chưa hé miệng, tôi đã vâng. Tôi còn một bát gạo mà ai đói hơn tôi cũng nhường ngay, thà tôi chịu nhịn“.[9]


Mười sáu tuổi, Hữu Kha một mình xuống Đồ Sơn bán thuốc Nam và bánh kẹo kiếm sống. Vì tin người nên mất hết vốn, ông phải làm phu kéo thuyền, đẩy xe, thậm chí đi ăn xin. Hai năm trời cực nhục ấy khiến ông ngày càng tin yêu triết lý cứu khổ cứu người của đạo Phật.


Cuối năm 1920, cụ Cử Cầu ra tù, Hữu Kha về giúp cha mở hiệu thuốc “Lợi Nhân Đường” ở Ngã Tư Sở. Hiệu đông khách nhưng “tình thương người bởi thương thân kia đã sâu lắm nên tôi chỉ giấu giếm bố giúp đỡ người nghèo”, vì thế ba năm trời hai bố con chỉ đủ ăn chẳng thừa đồng nào.


Bù lại, ông học được nghề thuốc Nam và trở thành vị lương y suốt đời chữa bệnh không công. Ông lấy hiệu Tịnh Liễu (Tịnh: trong sạch, Liễu: hiểu biết), bắt đầu tự học nghĩa lý đạo Phật, học ngoại ngữ, dịch sách báo. Mười tám tuổi, ông đã có bài đăng trên tạp chí Nam Phong, tờ báo có yêu cầu rất cao về học thuật, do học giả Phạm Quỳnh làm chủ bút.


Mười chín tuổi, Tịnh Liễu đi khắp nơi tham thiền vấn đạo, gặp các vị chân tu nổi tiếng như Hòa thượng (HT) Thích Thanh Hanh ở Lạng Giang, Thích Thanh Thuyền ở Nam Định, cư sĩ Lê Đình Thám ở Huế… Qua chuyến khảo sát này ông nhận ra xu hướng suy tàn của Phật Giáo nước nhà:


Khi đi sâu vào nhà chùa, tôi thấy sự tổ chức ở chùa không đúng một chút nào với lời Phật dạy; trái lại hoàn toàn dập theo khuôn khổ phong kiến chia giai cấp rất khắc nghiệt, hưởng thụ xa xỉ, bỏ mất hẳn cái tinh thần trọng lao động, không theo quy chế ‘Một ngày không làm một ngày nhịn ăn’ của Tổ Bách Trượng.


Lại còn dùng thuật mê tín vẽ ra đàn tràng cúng bái, đục khoét nhân dân để sống một đời nhàn rỗi. Vì thế tôi nhất định không theo chế độ đó; cho tới ngày nay tôi cũng chỉ là một tín đồ tín ngưỡng triết lý mà thôi. Hơn nữa, nếu có dịp, tôi sẽ đánh đổ cái chế độ mục nát ấy. Sau đó tôi theo đuổi việc chấn hưng Phật Giáo“.[10]


 


Qua đây, ta hiểu vì sao Nguyễn Hữu Kha không vào chùa làm sư, mà chỉ làm cư sĩ tu tại gia, suốt đời vừa lao động kiếm sống vừa hoằng dương Phật Pháp. Vị cư sĩ này khác người ở chỗ không vợ con, suốt đời trường trai mà mỗi ngày chỉ ăn một bữa đúng giờ Ngọ, mặc nâu sồng, đi guốc mộc tự đẽo lấy, đêm nằm trên tấm phản kê dưới nền nhà, không màn, mùa rét đắp chiếc chăn sợi mỏng.


 


Vai trò của cư sĩ Phật Giáo được dân ta nói tới trong câu ca Thứ nhất là tu tại gia, thứ nhì tu chợ, thứ ba tu chùa lưu truyền bao đời nay. Giới cư sĩ từng góp phần quan trọng trong sự hình thành và phát triển Phật Giáo ở Ấn Độ. Thành viên Ban Trị sự Hội Phật Giáo Bắc Kỳ thành lập năm 1934 hầu hết là cư sĩ. Nhà lãnh đạo Hội Phật Giáo Trung Quốc thời gian 1953-2000 cũng là một cư sĩ – ông Triệu Phác Sơ ( 1907-2000), một nhà Phật học uyên thâm, nhà thơ và thư pháp nổi tiếng.


 


Do không mất thì giờ vào các nghi thức tôn giáo buộc phải làm ở chùa nên cư sĩ có điều kiện trau dồi kiến thức nhiều mặt, nghiên cứu triết lý đạo Phật một cách khách quan, từ nhiều góc độ. Vì sống giữa lòng dân nên họ có cùng suy nghĩ, tình cảm của những người bình thường, trở thành cầu nối giữa Tăng đoàn với nhân dân.


 


Năm 26 tuổi Nguyễn Hữu Kha lấy bút danh Lạc Khổ (Vui trong cảnh khổ), bắt đầu dịch kinh Phật ra Quốc ngữ, vì ông thấy ta toàn tụng kinh chữ Hán nên chẳng hiểu gì. Dịch kinh đúng là khổ thật, cực kỳ khó nhọc, phải giỏi cả Hán học, Phật học, nhưng ông quyết làm với suy nghĩ: “Vì kém tinh thần tự lập cho nên ta cứ vùi đầu với kinh chữ Hán, ít người dám dịch kinh sang tiếng ta. Kinh chữ Phạn dịch ra chữ Hán được, thì dịch ra chữ ta cũng được chứ sao! Chữ Quốc ngữ của ta rất dễ phổ biến, dịch âm lại đúng hơn chữ Hán“.[11]


 


Các cố gắng ấy của Thiều Chửu được thể hiện trong sách “Tuyển tập gồm 16 cuốn kinh cơ bản do Thiều Chửu dịch” được nhà xuất bản Tôn Giáo in lại năm 2002.


 


Về sau, khi bà chị ruột túng bấn, ông thôi việc hiệu thuốc để giúp chị mưu sinh bằng nghề cho thuê đòn tang. Hai mưới tám tuổi, ông giúp cậu em họ kiếm sống bằng cách cùng mua một máy in dập chân, thuê nhà số 36 phố Sinh Từ, Hà Nội (nay là phố Nguyễn Khuyến) mở hiệu sách Hoà Ký, lấy tên từ phương châm “Lục Hoà” của Phật. Hai anh em in ấn, xén giấy, đóng sổ sách, bán sách vở, sống tằn tiện nhưng vẫn cưu mang người thất nghiệp, trong đó có ông Lưu Văn Lợi (1913-2016), sau là Trưởng ban Biên giới Chính phủ.


 


Năm 1932 ông tự in tác phẩm của mình là bản dịch “Kinh Vô Thường”; năm 1934 dùng bút danh Thiều Chửu in “Khóa Hư Kinh dịch nghĩa” – bản dịch ra Quốc ngữ tác phẩm “Khóa Hư Lục” nổi tiếng của Trần Thái Tông, nói về lẽ hư không trong đạo Phật.


 


Học giả-thiền sư nổi tiếng thế giới Thích Nhất Hạnh (tức Nguyễn Lang, 1926-) nhận xét: “Thiều Chửu là một cây bút rất vững chãi và sâu sắc; căn bản Hán văn của ông rất vững; văn Khóa Hư là văn biền ngẫu rất khó dịch nhưng bản dịch của ông rất đặc sắc, đọc êm tai, nghĩa lý khá rõ ràng“.[12]


 


Nguyễn Hữu Kha suốt đời chưa ngày nào được đi học ở trường. Thủa bé được bà nội dạy chữ Hán và Quốc ngữ; sau đó chỉ nhờ công phu tự học mà ông sớm tinh thông Tứ Thư Ngũ Kinh, đến tuổi “tam thập nhi lập” đã thạo tiếng Pháp, tiếng Anh, và đặc biệt am hiểu Hán học, Phật học.


 


Suốt đời học hỏi, lao động chân tay và trí óc, miệng nói tay làm không lúc nào ngơi, cho nên việc gì ông cũng giỏi, kể từ cày cấy đến viết lách. Ông dùng thuốc Nam chữa khỏi bệnh cho nhiều người, và viết loạt bài “Bà Lang Nhà” rất thú vị đăng nhiều kỳ trên báo Đuốc Tuệ.


 


Ni sư Đàm Ánh có câu cửa miệng “Chẳng ai giỏi bằng thầy tôi” và hay kể: Thầy tôi đỡ đẻ mát tay đến mức nhiều gia đình đến nhờ trước hàng tháng.


 


Việc viết sách báo mang lại thu nhập cao nhưng ông sống rất khổ hạnh, tiền kiếm được đều đem nuôi trẻ mồ côi, giúp người nghèo khổ. Hồi đi tản cư kháng chiến, ông dẫn đầu phá rừng trồng khoai sắn nuôi sống cả trại Tế Sinh gồm mấy chục thanh thiếu niên.


 


Có thời kỳ “40 người mỗi bữa chỉ có 4 bơ gạo nấu với lá rau khoai lang” thế mà ông kiên quyết trả lại mấy lạng vàng (tiền xuất bản các tác phẩm của ông tại nhà in Đuốc Tuệ) do Thượng tọa Thích Tố Liên từ Hà Nội gửi ra.[13]


 


Trong sự nghiệp chấn hưng Phật Giáo, Thiều Chửu từng cộng tác với một số Phật Tử chân chính. Năm 1933, Sa môn Thích Trí Hải (1906-1979) từ Hà Nam lên Hà Nội vận động thành lập Hội Phật Giáo Bắc Kỳ đã đến ngay hiệu Hòa Ký bàn bạc với Nguyễn Hữu Kha.


 


Hồi ký của Hòa thượng Thích Trí Hải kể: “Hai người chúng tôi vừa gặp nhau mà tưởng như đã quen nhau từ bao đời… Cuối năm 1933, hàn thử biểu ở Hà Nội xuống tới 7-8 độ mà tôi và ông Kha chỉ đắp chung một cái chăn sợi Nam Định mỏng nằm trên chiếc chiếu trải trên nền nhà phố Sinh Từ.”


 


Hai ông góp công lớn trong việc sáng lập Hội Phật Giáo Bắc Kỳ (1934). Nhưng khi Hội mời vào Ban Trị sự thì Thiều Chửu lại do dự vì thấy Ban này có mấy vị quan cai trị, như ông Nguyễn Năng Quốc, nguyên Tổng đốc tỉnh Thái Bình. Sau cùng ông nhận lời với ý nghĩ có thể lợi dụng Hội này để thực hành cái chí đánh đổ chế độ thối nát của nhà chùa.


 


Ông đề nghị Hội cho lập nhà in. Hội đồng ý và giao ông quản lý nhà in Đuốc Tuệ; ông đem máy in của mình vào làm việc không công. Biết ông liêm khiết, Hội giao ông phụ trách tài chính của Ban Hưng công chùa Quán Sứ (1938-1942); qua đó ông có đóng góp lớn cho công trình này. Nghe nói ông là tác giả đôi câu đối chữ Quốc ngữ ở cổng chùa Quán Sứ.


 


Thiều Chửu trở thành một trong hai cây bút viết nhiều nhất trên tuần báo Đuốc Tuệ, cơ quan ngôn luận của Hội, nhằm tuyên truyền Phật Giáo, phê phán tệ mê tín dị đoan trong Phật sự. Từ năm 1943, ông được cử làm Trưởng ban biên tập báo này, thay ông Trần Trọng Kim nghỉ hưu.


 


Năm 1943, ông viết sách “Giải thích truyện Quan Âm Thị Kính” dùng triết lý Phật Học giải thích rất hay và dễ hiểu nội dung truyện. Ông coi tập thơ Nôm khuyết danh đó là kinh Phật của Việt Nam. Có tài xuất khẩu thành chương, ông sáng tác miệng nhiều thơ ca, sau này được nhà thơ Đinh Công Vĩ hết lời ca ngợi trong bài “Cư sĩ Thiều Chửu với cả một trời thơ”.[14]


 


Sau 30 năm cầm bút, Thiều Chửu để lại ngót 100 tác phẩm viết và dịch;[15] đầu tiên là “Phép nuôi con” (1926). Đáng kể hơn cả có “Tự điển Hán Việt” xuất bản năm 1942 tại Hà Nội, tái bản mấy lần tại Sài Gòn, tới nay đã tái bản mấy chục lần, rất được hoan nghênh.


 


 


Một số tác phẩm của Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha.


Học giả Lê Mạnh Thát nói: “Những người Việt học Hán văn không thể không cúi đầu tri ân công trình văn hóa bất hủ này“.[16] Website “Thư viện Hoa Sen” đánh giá đây là bộ sách tiêu chuẩn về từ Hán-Việt cho nhiều thế hệ người Việt Nam từ hơn 60 năm qua. Về sau, sách được một số người Việt ở nước ngoài biên soạn thành “Tự điển Hán Việt Thiều Chửu điện tử” và phổ biến miễn phí trên mạng Internet.


 


Con đường học Phật ở thế kỷ thứ XX” xuất bản năm 1952 – tác phẩm cuối cùng, viết bằng máu và nước mắt như lời học giả Vũ Tuấn Sán,[17] thể hiện quan điểm của một Phật Tử chân chính, tiên tiến, yêu nước, kiên quyết vạch mặt một số Tăng sĩ vùng địch chiếm mưu mô thần bí hóa đạo Phật, qua đó làm nhụt tinh thần kháng chiến của dân tộc.


 


Thiều Chửu viết về họ như sau:


 


Người tín ngưỡng Phật Giáo nước ta hạng trên nhất chỉ tu lấy lợi một mình, mặc kệ đời chẳng thèm nhìn tới. Hạng thứ nhì thì mượn cửa chùa làm chốn dung thân dễ dàng qua ngày. Hạng dưới nữa lấy chùa chiền làm chỗ buôn bán kiếm chác không từ một sự đê hạ nhơ nhớp nào không làm… Sự kiếm tiền bằng cách buôn thần bán Phật làm cho người đời ghê tởm mà phê bình “Miệng Phật tâm xà”, “Ăn mặn nói ngay còn hơn ăn chay nói dối”… đều là những lời phê bình đúng sự thật.”[18]


Sau khi phân tích các nguyên nhân gây ra tình trạng suy đồi đó, ông đề nghị Tăng sĩ phải:


Đoàn kết lại trong một tổ chức Phật Giáo thống nhất;


Lao động tự nuôi thân bằng các nghề làm ruộng, công nghệ, giáo dục, y tế;


Học và thực hành Phật Giáo Nhân Gian;


Góp tài lực cải thiện đời sống nhân dân.


Những ý tưởng này cho tới nay vẫn còn nguyên tính hiện thực trong công cuộc phục hồi Phật giáo chân chính. Không ít nhà chùa hiện nay sống xa hoa bằng tiền dân chúng cúng dàng. Đi tu trở thành nghề kiếm bạc tỷ. Nhà tu hành không còn trai giới mà sống cuộc đời phàm tục, thậm chí dung tục, mất hết tín ngưỡng thiêng liêng.


 


Sách này ông viết tại chiến khu Việt Bắc và lời lẽ phê phán rất gay gắt, thế mà nhà in Đuốc Tuệ ở Hà Nội đang bị Pháp chiếm đóng vẫn dám in và xuất bản ngay rồi phát hành trong cả Bắc Trung Nam, điều đó nói lên sức thu hút nhân tâm của Thiều Chửu.


 


Vị Bồ Tát ấy chưa một ngày ngừng giúp người nghèo khổ, cơ nhỡ. Từ khi biết thuốc Nam, ông không hề quản ngại khó khăn đêm hôm lặn lội đi khắp nơi chữa bệnh cho bất kỳ ai gọi.


 


Năm 1936, ông cùng bà Cả Mọc (tức Hoàng Thị Uyển, chị ông Hoàng Đạo Thúy) đồng sáng lập Hội Tế Sinh; ông được bầu làm Tổng Thư ký Hội. Ban Trị sự toàn người sốt sắng công việc. Ngay năm sau Hội lao vào cứu giúp nạn nhân trận lụt Đinh Sửu.


 


Ông kể: “Chính vì chung một chí nguyện chịu khổ sở nhọc nhằn để giúp đỡ đồng bào, cả đời không ăn ngon mặc đẹp, không ai có gia đình riêng, nên chúng tôi được nhiều người tin lắm. Rất nghèo mà tiền bao nhiêu cũng có.


 


Năm 1937, lụt tràn hai tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang. Ngoài việc góp sức cho cơ quan cứu tế, tôi cùng cụ Cả Mọc còn vận động đi lấy tiền lấy áo; rồi tôi cùng ông Hoàng Đạo Thúy, ông Trần Duy Hưng hàng ngày đem thuốc, tiền, quần áo đi tới từng nhà nạn nhân giúp cho đến khi họ sống được. Khắp hai huyện Quế Dương, Lang Tài, không còn sót mấy nhà mà chúng tôi không tới hàng bốn năm lượt, ròng rã ba tháng như thế cho đến lúc lúa chín.”


 


Sau đợt ấy, Hội trưởng Hội Phật Giáo hai lần bảo ông khai thành tích để làm sớ xin vua Bảo Đại ban phẩm hàm, nhưng ông trả lời: “Tôi chỉ thích làm người bạch đinh thôi… Nếu cứ ép tôi xin phẩm hàm, tôi sẽ lên rừng ở.“[19]


 


Thời gian xảy ra nạn đói đầu năm 1945, chiều nào ông và các đồng chí cũng nấu cơm nắm vài trăm nắm nhờ anh em Hướng đạo sinh đạp xe đem đi dúi vào tay từng người ăn xin dọc đường. Tối tối ông đốt lửa ở sân chùa Quán Sứ cho họ đến sưởi. Khi người đói nhiều quá, ông nấu cháo phát chẩn; trong 93 ngày liền nấu hết 3 tấn gạo, phát được 38.600 bữa cháo. Khi người chết đầy đường, ông cùng anh em suốt ngày đi khuân xác về chôn, đổ đồng mỗi ngày ông chôn 15 xác cho tới khi chật hết hai sào đất ở Am Tế Độ, mùi hôi thối nồng nặc khiến ông bị ốm suýt chết…


 


Có lẽ vì biết ông có tâm và có tài tổ chức cứu tế mà Hồ Chủ Tịch từng mời ông làm Bộ trưởng Bộ Cứu tế xã hội trong Chính phủ Cách mạng lâm thời 1945, nhưng ông khước từ với lý do để tiếp tục làm Phật sự. Sau đó, khi lại được mời làm Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục, ông cũng xin kiếu.[20]


 


Thiều Chửu suốt đời lo việc dạy học cho đồng bào. Hồi làm ở hiệu thuốc Ngã Tư Sở, hàng tuần ông dành ba buổi tối đến chùa Sở (nay gọi là chùa Phúc Khánh) dạy các nhà sư học chữ Hán. Thời gian ở hiệu sách Hòa Ký và nhà in Đuốc Tuệ, tối nào ông cũng dạy chữ Hán, Quốc ngữ, cách trí, sử ký, địa dư cho đồng nghiệp.


 


Năm 1938 ông cùng học giả Nguyễn Văn Tố và mấy người nữa đồng sáng lập Hội Truyền Bá Quốc Ngữ và hăng say làm mọi việc Hội phân công. Hồi tản cư kháng chiến, tới đâu ông cũng mở trường dạy chữ cho trẻ em và người lớn; bà con Phúc Yên, Thái Nguyên ngày ấy đều biết tiếng ông.


 


Thiều Chửu đã giảng dạy triết lý Phật học cho nhiều người. Một số học trò ông sau trở thành những vị chân tu uy tín cao như Hòa thượng Thích Tâm Tịch Pháp chủ Giáo hội Phật Giáo Việt Nam, nhà sư Trần Việt Quang sau là đại tá quân đội, Ni sư Đàm Ánh một nhà từ thiện có tiếng.


 


Phật học là một hệ thống triết lý-tín ngưỡng đồ sộ nhằm tìm con đường giải thoát nhân loại khỏi mối quan tâm cuối cùng – cái chết.


 


Người ta thường nghĩ các tôn giáo đều có tính chất thần bí, không hợp với khoa học. Lạ thay, ngay từ năm 1946 Thiều Chửu từng khẳng định học thuật của nhà Phật có giá trị như khoa học mà lại còn hơn thế nữa.


 


Ông nghiệm ra điều đó từ chỗ thấy Phật Tổ chưa bao giờ thần bí suy tôn một đấng tối cao sáng tạo ra vũ trụ và có khả năng giải thích mọi sự vật. Ông dự đoán: Khi khoa học phát triển cao, “các tôn giáo có lập trường thần bí tất sẽ bị đào thải. Thế giới ngày nay không ai không tin khoa học… Lập trường của Phật Giáo trăm phần trăm đúng với cái đích của nhân loại tiến hóa tột bực sẽ tới, lẽ tự nhiên Phật Giáo sẽ không bị đào thải, trái lại càng rực rỡ quang vinh.”[21]


 


Có lẽ Thiều Chửu là một trong số rất ít người cùng thời ngày ấy hiểu được rằng đạo Phật có bản chất khoa học. Nhà bác học Einstein cũng nói đạo Phật không trái với khoa học, vì thế có thể đóng vai trò “một tôn giáo vũ trụ (a cosmic religion) và nó bao hàm cả khoa học cũng như vượt qua khoa học (It embraces science as well as goes beyond science)”. Einstein còn nói: “Đạo Phật bắt đầu tại nơi khoa học kết thúc (Buddhism begins where Science ends)”.[22]


 


Nhà khoa học Trịnh Xuân Thuận nhận xét: “Đạo Phật không hề nói về một Thượng Đế cá nhân, Đức Phật chưa bao giờ gán cho mình bản thể thần thánh“.[23]


Qua đây ta hiểu vì sao Thiều Chửu lại tin đạo Phật đến thế và kịch liệt chống hoạt động mê tín dị đoan của một số tăng sĩ đến thế.


Mặt khác Thiều Chửu lại nhận xét: trong thực tế, vì các Phật Tử ngày nay làm sai hẳn nguyên tắc của Phật nên đạo Phật “nhất định sẽ bị đào thải nếu ta không mau trở lại cái bản lai diện mục [bộ mặt vốn có] của Phật Giáo“.


Ông chủ trương hoạt động tín ngưỡng là ở trong tâm mỗi người chứ không nhất thiết phải vào chùa tu hành. Một vài quan điểm của ông thật sự cấp tiến, như chủ trương trả lại chùa cho dân làm trường học, thư viện, nhà dưỡng lão; Tăng sĩ phải lao động tự nuôi mình…


Đặc biệt, tư tưởng Phật Giáo Nhân Dân của ông rất đáng để nghiên cứu, áp dụng. Nhà văn Nguyên Ngọc nhận xét:


Thiều Chửu theo đạo Phật với động cơ vì dân; ông viết bằng chữ hoa câu “Phải tận hiếu với nhân dân. Nhân dân là cha mẹ bao kiếp, là chư Phật vị lai” ngay trang đầu sách “Con đường học Phật ở thế kỷ thứ XX”; ông coi nhân dân là lực lượng duy nhất có thể cải tạo thứ Phật Giáo đã bị tha hóa, và họ chỉ có thể làm được việc đó khi Tăng sĩ trả chùa cho dân…. Ngày nay nhìn lại, thật đáng kinh ngạc về tư tưởng sâu sắc và mạnh mẽ đến dường ấy của ông về nhân dân. Đó là một tư tưởng xã hội có tầm cao rất đáng để chúng ta chiêm nghiệm… Tính thời sự của nó hầu như vẫn còn nguyên“.


Học giả Vũ Khiêu đánh giá Thiều Chửu là con người chân chính, nhà trí thức lớn của dân tộc, và kính tặng đôi câu đối tự tay viết: “Nửa kiếp trầm luân, bác cổ thông kim, lòng bốn bể; Trăm năm phù thế, cứu dân báo quốc, phép muôn đời“.


Nhà Hán học Vũ Tuấn Sán nhận định Thiều Chửu “là một hiện tượng khá đặc biệt trong giới trí thức ở thế kỷ XX, một người sống cuộc đời thanh cao, hoàn toàn vì lý tưởng“.


Tiến sĩ Nguyễn Quốc Tuấn (Viện Nghiên cứu Tôn giáo Việt Nam) viết “Thiều Chửu là nhân vật Phật giáo xuất chúng thế kỷ XX“.


Đại đức Thích Đồng Bổn ca ngợi ông là “bậc Nho sĩ, Đại sĩ, Chí sĩ, rạng danh Tiết sĩ”.[24]


Sách “Tiểu sử danh tăng Việt Nam thế kỷ XX” tập I viết: Thiều Chửu là “một Phật Tử xứng đáng tiêu biểu cho hàng cư sĩ trong đạo Phật có công lớn trong lịch sử chấn hưng Phật Giáo miền Bắc“.


Đầu năm 1953, cán bộ Đội CCRĐ về ấp Đồng Tâm “phóng tay” phát động nông dân đấu tranh đánh đổ uy quyền của địa chủ, đòi giảm tô rồi trả lại ruộng. Cán bộ Đội ít kinh nghiệm và đều là người ở nơi khác đến, không nắm được tình hình địa phương. Nông dân thì bảo sao nghe vậy, dễ bị xúi giục, và khi đã được kích động họ vùng lên với một sức mạnh vô biên nhiều khi mất phương hướng. Lại thêm từ lâu bọn địa chủ giảo quyệt đã chui vào chính quyền địa phương nắm quyền lãnh đạo, phá hoại CCRĐ từ bên trong. Không khí đấu tranh nóng hừng hực, đời sống vùng quê đang yên lành bỗng rối tung lên vì người ta đấu tố lẫn nhau; trắng đen, thật giả lẫn lộn. Cuối cùng Thiều Chửu bị vu khống là địa chủ! Đội CCRĐ sai lầm nghe theo luận điệu đó và quy thành phần ông là địa chủ.


 


Ngày 16 tháng 6 năm 1954, Đội gọi ông lên. Cán bộ Đội “xỉa xói mắng nhiếc luôn ba bốn giờ, vu cho tôi đủ các tội ác, dùng những lời nói rất khinh bỉ hà khắc, chỉ khác với đấu tố là chưa phải quỳ thôi” “Tôi không được cãi, vì cãi cũng vô ích, nói vài câu là bị cắt; ai nghe theo lẽ phải nữa mà nói.”— ông kể lại.


 


Vô cùng oan ức mà không được thanh minh, ông tâm sự: “Tôi toan tự tử ngay tối 16, nhưng nghĩ tới Hồ Chủ tịch sáng như mặt trời, vả lại tôi thật sự không có tội, tự hỏi lương tâm không thấy hổ thẹn nên tôi phải gượng sống để đợi ngày sáng tỏ. Đối với tôi, sự chết không có giá trị như người khác nên muốn chết lúc nào cũng được. Nhưng …thực ra sống oan uổng như tôi thì thường tình mấy ai nhẫn nổi.”[1]


 


Rốt cuộc chính ông cũng không chịu đựng được nữa. Rạng sáng ngày 15 tháng 7 năm 1954 tức 16 tháng 6 Giáp Ngọ (12 ngày trước hôm ký Hiệp định Đình chiến Geneva), Thiều Chửu-Nguyễn Hữu Kha bí mật tự giải thoát đời mình trên sông Cầu, chỗ đập Thác Huống. Là người cực kỳ hiếu thảo, ông chọn ngày ra đi đúng một ngày sau giỗ thân phụ mình là cụ Cử Cầu. Các học trò ông tìm thấy trên bờ sông còn lưu lại hương hoa ông làm lễ bái lạy vĩnh biệt tổ quốc, nhân dân và tổ tiên trước khi lao mình xuống dòng nước.


 


Cái chết “Thiên cổ kỳ oan”, vì nước vì dân, không oán hận, không cầu minh oan, chỉ có Bồ Tát mới làm được ấy” (lời thiền sư Lê Mạnh Thát)[2] đã gây ra sự chấn động kinh hoàng và nỗi tiếc thương vô hạn trong dân chúng địa phương và giới Phật Tử cả nước, khiến Đội CCRĐ không thể không rút kinh nghiệm.


 


Ba ngày sau, Đội sửa sai bằng cách hạ thành phần ông xuống trung nông. Nhưng ở cái thời kỳ ngạt thở “Nhất Đội nhì Trời”, vụ tự vẫn bi thảm đó đã bị một số người lợi dụng để phủ bóng đen lên quá khứ sáng ngời của Thiều Chửu. Nhiều năm sau không ai dám nhắc đến ông nữa. Cuối thập niên 1960, bài vị và ảnh của ông trong chùa Quán Sứ bỗng dưng biến mất. Một số quan chức xưa kia từng cùng ông hoạt động trong Hội Tế Sinh, Hội Truyền bá Quốc ngữ, Hội Phật giáo Bắc kỳ, ngay cả một thầy giáo được ông thuê dạy học các em Tế Sinh liền nhiều năm trời… đều phủ nhận sạch trơn mối quan hệ với ông. Cho tới đầu thế kỷ 21 vẫn có người thân còn ngại việc minh oan cho ông sẽ ảnh hưởng xấu tới tiền đồ con cháu họ! Thật khó hiểu vì sao con người trở nên sợ hãi đến thế?


 


Ni sư Đàm Ánh kể: Thiều Chửu có dặn đừng vớt xác ông, để ông trở về với biển cả, nhưng các hậu duệ và học trò ông không làm thế. Sau hòa bình lập lại, họ trân trọng rước hài cốt ông về Hà Nội an táng. Hiện nay mộ ông đặt tại nghĩa trang Thanh Tước, số mộ 170-C3. (Đáng tiếc là mới đây hậu duệ người có ngôi mộ bên cạnh, khi xây lại mộ đã trắng trợn lấn sang phần mộ của ông).


Tháng 6 năm 2002, các hậu duệ ông cùng Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và tạp chí Tia Sáng (Bộ Khoa học Công nghệ) đã tổ chức “Sinh hoạt lịch sử tưởng niệm 100 năm sinh nhà văn hóa Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha” tại Nhà Thái Miếu Quốc Tử Giám Hà Nội. Ngót hai trăm người đến dự, trong đó có nhiều học giả nổi tiếng, tăng ni, hậu duệ, bà con quê ông. Tất cả các phát biểu đều ca ngợi ông là nhà văn hóa lớn của nước ta.


Trước khi về với tổ tiên, Thiều Chửu thức trắng đêm viết bản Tự Bạch và Thư tuyệt mệnh gửi Hồ Chủ Tịch, Thư căn dặn các học trò phấn đấu theo Kháng chiến chống Pháp đến cùng. Ông kết thúc bản Tự Bạch bằng một câu thể hiện nỗi lòng cực kỳ đau xót và tuyệt vọng của một người từng vì quá cả tin mà nay đã mất hết niềm tin vào cuộc sống:


“Cái án [mạc tu hữu, ông viết bằng chữ Nho, tức có lẽ có] mà ông Nhạc Phi phải chịu đời phong kiến còn có lẽ; ai ngờ đời nay chính bản thân tôi lại bị, thì tôi còn biết van vỉ làm sao được nữa“.


Tiếng kêu thống thiết đứt ruột đứt gan ấy là lời lên án sâu sắc tư tưởng Mao-ít mà cách mạng Việt Nam hồi ấy không may bị ép nhiễm phải: Cuộc cách mạng ruộng đất do cố vấn Trung Quốc chỉ đạo đã sai lầm phục hồi hệ tư tưởng phong kiến từng bị nhân dân ta lật đổ. Mao-ít chính là tư tưởng phong kiến thối nát khoác cái áo gấm chủ nghĩa Mác-Lê.


Dường như những người thực lòng tu theo trường phái Phật giáo Nhân gian do Đại sư Thái Hư ( , 1889-1947, Trung Quốc) đề xướng đều có kết cục bi kịch. Nếu sống đến ngày nay có lẽ họ sẽ còn tuyệt vọng hơn khi thấy Phật giáo nước nhà có nơi suy đồi tới mức để mất cả tính tôn nghiêm thiêng liêng nhất thiết phải có của một triết lý-tôn giáo vĩ đại.


Trong số những tâm hồn tu nhân thế, tu nhân gian, có không ít người về sau đã tuyệt vọng vì đã quá gần nhân thế. Thiều Chửu đã trải qua những giờ khắc thơ mộng, nhiệt thành và đắng cay như vậy. Đời Ngài đầy đủ những đức tính cao đẹp. Ngài chỉ có một nhược điểm là quá lãng mạn, quá trong trắng, quá thơ mộng… Tận cùng con đường người như thế chỉ là sự Tuyệt vọng.” – nhà văn Phạm Toàn nhận xét về sự ra đi của ông.[3]


Thiều Chửu quả là quá trong sạch, ngây thơ chính trị, chưa hiểu quy luật tàn nhẫn của đấu tranh giai cấp. Tự Bạch cùng Thư Tuyệt mệnh ông để lại nhờ Đội CCRĐ chuyển tới Hồ Chủ tịch sau đó đã biến mất, không bao giờ đến tay người nhận. May sao trước khi nộp văn bản ấy cho Đội, các học trò ông đã thức đêm chia nhau mỗi người chép một đoạn vào một cuốn vở học trò nhỏ xíu và giấu biến đi. Một học trò là Vũ Thế Vinh có làm hai câu thơ viếng thầy như sau:


Liễu ngộ chân như, ngon giấc nghìn năm dòng Tịnh Thủy,


Điểm chuông cảnh giác, nương mình muôn thủa Vệ Linh Sơn.


Ở đây liễu ngộ là hiểu rõ ngọn nguồn; chân như là thực tại khách quan; Tịnh Thủy và Vệ Linh Sơn là tên con sông Thiều Chửu gieo mình và tên quả núi gần chỗ đoàn Tế Sinh đóng trại; cả hai tên đều đã thi vị hóa.


Đạo Phật cho rằng đời người là bể khổ. Cư sĩ Thiều Chửu từng cứu được nhiều người thoát khổ nhưng ông lại không cứu được chính mình. Tuy đã tu tới mức siêu thoát nhưng vì lòng thương người quá ư sâu sắc, mãnh liệt, ông vẫn ở lại cùng chúng sinh với ảo tưởng có thể mượn cuộc cách mạng ruộng đất long trời lở đất này để giải thoát họ. Rốt cuộc ông lại bị những sai lầm của cuộc cách mạng ấy làm hại. Bi kịch của Thiều Chửu xảy ra chỉ vì ông có tấm lòng của một vị Bồ Tát.


Hình trên cùng là trang cuối cùng Thư Tuyệt mệnh của Thiều Chửu gửi Hồ  Chủ tịch, do các học trò của ông chép lại vào cuốn vở học trò năm 1954. Hai hình sau là bút tích của Thiều Chửu trong thư gửi ông  Hoàng Đạo Thúy (Tác giả cung cấp).


NHH.



[1] Edward Conze: Lược sử Phật Giáo, Nxb Tổng hợp TPHCM.


[2] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.


[3] Chương Thâu và Hồ Anh Hải: Nguyễn Hữu Cầu, chí sĩ yêu nước Đông Kinh Nghĩa Thục, Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội 2007.


[4] “Từ Bộ Quốc gia Giáo dục đến Bộ Giáo dục và Đào tạo”, Nxb Giáo dục 1995, tr.14.


[5] Edward Conze: Lược sử Phật Giáo, Nxb Tổng hợp TPHCM.


[6] Tức Camillo Benso Cavour (1810-1861), nhà lãnh đạo phong trào thống nhất nước Ý, Thủ tướng đầu tiên của nước Ý thống nhất (1861).


[7] Tự Bạch của Thiều Chửu (bản chép tay năm 1954).


[8] Tự Bạch của Thiều Chửu.


[9] Tự Bạch của Thiều Chửu.


[10] Tự Bạch của Thiều Chửu.


[11] Thiều Chửu: Lời tựa bản dịch kinh A Di Đà.


[12] Nguyễn Lang: Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, tập III, Nxb Văn Học, Hà Nội, 1994.


[13] Tự Bạch của Thiều Chửu.


[14] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.


[15] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.


[16] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.


[17] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.


[18] Thiều Chửu: Con đường học Phật ở thế kỷ thứ XX, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội, 2002.


[19] Tự Bạch của Thiều Chửu.


[20] Lời ông Vũ Thế Khôi (trưởng nam ông Vũ Đình Hòe, Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục đầu tiên) ở Tọa đàm về ĐKNT và Cải cách giáo dục hiện nay tại Hà Nội ngày 20/9/2012.


[21] Tự Bạch của Thiều Chửu.


[22] Collected famous quotes from A. Einstein (trên mạng).


[23] Trò chuyện với Trịnh Xuân Thuận, Tạp chí Tia Sáng và Nxb Trẻ, 2001.


[24] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.Cuộc đời Thiều Chửu-Nguyễn Hữu Kha rẽ ngoặt kể từ khi nơi ông tạm trú là ấp Đồng Tâm, xã Đồng Liên, huyện Phú Bình tỉnh Thái Nguyên bắt đầu phát động phong trào Cải cách ruộng đất (CCRĐ). Đây là một cuộc đấu tranh giai cấp long trời lở đất chưa từng thấy ở nước ta, có sự chỉ đạo của các cố vấn Trung Quốc theo đường lối giáo điều không thích hợp với tình hình Việt Nam.


[1] Tự Bạch của Thiều Chửu.


[2] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.


[3] Nguyễn Đại Đồng: Thiều Chửu Nguyễn Hữu Kha, Nxb Tôn Giáo, Hà Nội 2008.


Nghiencuuquocte.org


bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Mừng bác Hữu Ngọc - Trần Đăng Khoa 23.05.2019
Về đại hội “Đối thoại văn minh châu Á” - Hà Phạm Phú 20.05.2019
Mười năm xa - Nhớ Bế Kiến Quốc - Nguyễn Văn Thọ 20.05.2019
Vĩnh biệt anh Hoàng Ngọc Biên, nhớ lại vài kỷ niệm - Hoàng Hưng 17.05.2019
Nhớ ngày xuân gặp nhà văn Xuân Thiều - Nguyễn Hữu Sơn 15.05.2019
Truyện ngắn "Truyền thuyết về Quán Tiên" của nhà văn Xuân Thiều lên phim - Tư liệu 15.05.2019
Chuyện chị em đi “cave” - Tư liệu 13.05.2019
Thay lời nói đầu của bộ sách "Đỗ Quang Tiến - Tác phẩm chọn lọc" - Đỗ Quang Hưng 11.05.2019
Đỗ Quang Tiến và ký ức tuổi thơ - Trương Công Thành 08.05.2019
Nhà báo đã đưa Phạm Xuân Ẩn 'ra ánh sáng' - Tư liệu 07.05.2019
xem thêm »