tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 19688622
Những bài báo
23.04.2013
Nhiều tác giả
Phản ứng xung quanh bản dịch "Những thứ họ mang" của Tim O’Brien


-  “Chôm” sách đem bán công khai


- Trình diễn văn chương gây 'chấn động' trong ngày tết sách


Nguyễn Quang Thiều: Nguyên tác không 'tục' như bản dịch


Thay vì một vài câu trả lời về đoạn dịch gây tranh cãi, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều đã chia sẻ với độc giả VietNamNet một sự hiểu biết và trải nghiệm suốt 20 năm của anh về Tim O’Brien và "Những thứ họ mang".


Một nhà báo của VietNamNet hỏi tôi một số câu hỏi về chuyện này. Vì thế, tôi viết ra một vài suy nghĩ nhỏ của mình để cùng trao đổi với dịch giả và bạn đọc. Cá nhân tôi là người lâu nay đánh giá cao năng lực dịch văn học của Trần Tiễn Cao Đăng. Anh còn là một người sáng tác truyện ngắn từ những năm 90 của thế kỷ trước. Cuốn sách này tôi đã đọc từ rất lâu do Tim O’Brien ký tặng. Nhưng quả thực, tôi không nghĩ đến một câu tiếng Việt như Trần Tiễn Cao Đăng dịch.


Việc không ít bạn đọc phản đối câu dịch này là chuyện dễ hiểu. Cho dù câu tiếng Việt của Trần Tiễn Cao Đăng chính xác 100% và không thể có một cách dịch thứ hai nào nữa thì đông đảo bạn đọc cũng sẽ vẫn phản đối. Lý do duy nhất là văn hóa của người Việt Nam không thể coi những câu văn như vậy là văn chương cho dù văn chương viết về cái xấu. Câu chuyện văn hóa ở khía cạnh này là một câu chuyện không hề đơn giản. Có thể một ngày nào đó, bạn đọc Việt Nam sẽ chấp nhận được những câu văn như thế? Nhưng bây giờ thì chưa phải.


 


Một số ý kiến cho rằng dịch phải trung thực với nguyên bản. Điều này đúng nhưng thế nào là đúng với nguyên bản là một câu chuyện mà chúng ta sẽ bàn vào một dịp khác. Có bạn đọc bắt bẻ rằng trong câu tiếng Anh của Tim không có từ đ** mà Trần Tiễn Cao Đăng lại dịch ra chữ đ**. Bắt bẻ này không có lý cho dù tôi cũng chẳng thích cho từ đó vào và nếu có từ đó trong câu tiếng Anh thì cũng không cần phải đưa vào ở trong trường hợp này. Ai cũng biết, dịch là một sáng tạo mới xuất phát từ một sáng tạo trước đó. Thực ra sự sáng tạo tiếng Việt trong bản dịch là để đảm bảo truyền đạt được chính xác nhất và truyền cảm nhất văn bản của nhà văn ở một ngôn ngữ khác và một nền văn hóa khác.


Nhưng cá nhân tôi không chọn câu tiếng Việt của Trần Tiễn Cao Đăng bởi hai lý do:


Lý do thứ nhất: "cooze" hoàn toàn là một từ có nghĩa chỉ bộ phận sinh dục nữ. Nhưng liệu có phải nó chỉ có một nghĩa duy nhất như vậy không? Câu trả lời là  không. Cooze là từ tiếng Anh xuất phát từ một từ trong tiếng Arabic (cuiz). Nếu tôi không nhầm thì từ này du nhập vào nước Mỹ sau Đại chiến thế giới II. Nó là tiếng lóng và có hai nghĩa cơ bản: một là bộ phận sinh dục nữ, hai là chỉ một người đàn bà được nhìn nhận như là một mục tiêu của những thèm muốn nhục dục. Trong một từ điển, nghĩa đầu tiên của từ cooze được giải thích như sau: là một cô gái quê mùa, nông cạn, ít phẩm hạnh... chỉ để đáp ứng nhục dục mà thôi.


 


Hơn nữa, từ ghép dumb cooze không có nghĩa cụ thể như dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng đã dịch. Vì vậy, người dịch có thể dịch một thành một câu nào đó mà không bị bắt bẻ là dịch sai. Quả thực, tôi cũng không hiểu hết từ ghép này.


 


Tôi đã gọi điện cho những người mà tôi tin sẽ hiểu đúng nhất từ này và câu văn của Tim. Một trong những người đó là Bruce Weigl, một cựu binh, một nhà thơ Mỹ, một giáo sư ngôn ngữ, ông vừa nhận giải thưởng Finalist, giải thưởng chung kết dành cho những cuốn sách lọt vào vòng cuối cùng cho Giải Pulitzer về văn chương năm 2013. Năm nay, chỉ thiếu 1 phiếu là Bruce Weigl trở thành chủ nhân của Giải Pulitzer trao cho sách văn học của Mỹ.


 


Bruce là bạn của Tim đã nhiều năm. Cả hai cùng tham gia chiến tranh. Bruce giải thích cụm từ dumb cooze như sau: “the dumb cooze là một từ ghép giống như the dumb ass. Đó là một cách nói vui để trêu chọc hay chòng ghẹo ai đó. Một trong những nghĩa của từ “cooze” là chỉ một ai đó chậm hiểu một chút, nghễnh ngãng một chút. Và ở đây là một cách nói yêu và mang tính bạn bè. Ví dụ, nếu anh, Đức, Chu Lượng và tôi đang ngồi trên xe đi vãn cảnh chùa và vô tình tôi đánh đổ cà phê ra đầy xe, anh có thể nói với tôi “What a dumb cooze you are””.


 


Tôi muốn nói thêm để bạn đọc rõ: Bruce là bạn thân của chúng tôi hơn 20 năm nay. Và như vậy, chắc chắn tôi không thể mắng Bruce là ông có “cái mặt dumb cooze” hay Bruce mắng ai đó là bạn thân của mình có “cái mặt dumb cooze”. Và cho dù cô gái mà Rat (Chuột) coi là một kẻ thối tha thì tôi nghĩ Trần Tiễn Cao Đăng cũng có thể chọn một câu khác lột tả được sự tức giận và khinh bỉ của Rat mà không cần phải dịch câu đó như anh đã dịch.


Lý do thứ hai: Quả thực các dịch giả phải sáng tạo thì mới hy vọng bản dịch mang lại giá trị cho tác phẩm. Nhưng có một nguyên tắc vô cùng quan trọng đối với dịch giả là phải tìm cách chọn một ngôn ngữ phù hợp với văn hóa của đất nước người đọc mà vẫn lột tả được tinh thần của nguyên tác. Điều tôi nói đây là  khi ta gặp một số câu như câu văn của Tim.


 


Trong cả cuốn Những thứ họ mang theo, Trần Tiễn Cao Đăng làm rất tốt công việc của mình vì anh vốn là một dịch giả có uy tín. Nhưng cái câu mà bạn đọc đang phản đối thì Trần Tiễn Cao Đăng có cần thiết phải dịch như thế  hoặc nó có phải là câu quan trọng đến mức bỏ nó đi (hay dịch một câu tiếng Việt tương tự) thì toàn bộ tác phẩm đó sẽ sụp đổ hay không? Bạn đọc không cấm dịch giả dịch như vậy nhưng họ đòi hỏi một bản dịch chính xác, hay, và không “phạm quy” văn hóa.


 


Vì thế, dịch giả sẽ phải cân nhắc vô cùng kỹ lưỡng khi quyết định dịch câu văn đó. Và với rất nhiều lý do hợp lý, câu văn đó hoàn toàn không nên dịch như vậy.


 


Hơn nữa, đoạn cuối cùng trong truyện Làm thế nào kể một câu chuyện chân thực về chiến tranh, Tim O’Brien viết: Và dĩ nhiên, cuối cùng, một câu chuyện chân thực về chiến tranh lại chẳng bao giờ kể về chiến tranh. Nó kể về một lối đi đặc biệt mà ban mai đến và đang trải dài trên sông khi mà bạn biết rõ rằng bạn sẽ phải vượt qua dòng sông ấy đi về phía dãy núi và làm những gì mà bạn thấy sợ hãi khi phải làm. Nó kể về tình yêu và ký ức. Nó kể về nỗi buồn. Nó kể về những chị em gái, những người chẳng bao giờ viết một dòng thư trả lời và chẳng bao giờ lắng nghe câu chuyện của chúng ta. (tôi tạm dịch vì không có bản dịch của Trần Tiễn Cao Đăng để trích dẫn)


 


Với âm hưởng tình cảm trong đoạn văn cuối ấy, tôi cảm thấy một nỗi buồn nhân văn ngập tràn trong toàn bộ con người Tim. Âm hưởng ấy cho tôi cảm thấy rằng Rat hay chính Tim không chửi rủa một cách cạn tình hay quá tục tĩu với cô gái đã không viết thư trả lời anh hay là đã không chịu lắng nghe câu chuyện đau thương mà anh đã kể. Mà dù thế nào thì cô gái ấy mới là người phải chịu đựng sự mất mát lớn nhất bởi chiến tranh. Cô đã mất đi vĩnh viễn một người ruột thịt của mình. Rat (Chuột) hay Tim đều hiểu rõ điều đó hơn ai hết. Đôi khi, để hiểu được một câu nói cụ thể như câu của Tim, chúng ta phải cảm nhận được cả những điều ở bên ngoài câu nói ấy. Ngay cả khi đọc những tác phẩm viết bằng tiếng Việt thì việc đọc đối với chính bạn đọc Việt Nam không phải lúc nào cũng là hoàn toàn dễ dàng.


 


Lời giải thích của giáo sư, nhà thơ Bruce cũng chưa thật làm tôi thỏa mãn. Tôi đang tìm cách liên lạc với Tim để hỏi ông. Bởi ông chính là người viết ra câu văn đó.


 


Tôi gặp Tim O’Brien cách đây hơn 20 năm ở Hà Nội. Khi ấy Tim đến Việt Nam để tham dự cuộc gặp gỡ đầu tiên sau chiến tranh giữa các nhà văn cựu binh Việt Nam và cựu binh Mỹ thông qua Trung tâm William Joiner. Dăm năm sau đó, Tim quay lại Việt Nam cùng với người bạn gái của ông tên là Kate. Lúc đó Kate có viết một cuốn tiểu thuyết nhưng chưa có nhà xuất bản nào ở Mỹ nhận in. Tim nói với Kate về văn hóa Việt Nam và đặc biệt về Văn Miếu.


 


Tim cho rằng đó là ngôi đền văn chương duy nhất trên thế giới. Qua lời kể của Tim, Kate nghĩ rằng chị sẽ đến đó cầu xin các vị Thần phù hộ cho cuốn sách của chị được ra mắt. Tôi đã đưa Tim và Kate đến Văn Miếu. Họ đã thắp hương và cầu khấn. Từ đó đến nay, tôi không gặp lại hai người. Tôi không biết cuốn tiểu thuyết của Kate đã ra mắt bạn đọc Mỹ hay chưa. Nhưng có một điều tôi biết đó là những gì thật đẹp đẽ, thật nhân văn và thiêng liêng khi Tim nghĩ về văn hóa của một dân tộc khác cho dù dân tộc đó một thời đã là kẻ thù của nước Mỹ.


 


Có thể tôi sẽ liên lạc được với Tim và có câu trả lời của ông về câu văn đó. Và câu trả lời của ông dù đúng hay không đúng với câu dịch của Trần Tiễn Cao Đăng thì tất cả chúng ta, những người quan tâm đến câu chuyện này, đều hiểu thêm một điều gì đó trong cuộc sống hoặc ít nhất chúng ta cũng hiểu được đúng một câu văn. Và qua câu văn ấy, chúng ta hiểu được một cách tư duy hay là một cách ứng xử của con người ở một nền văn hóa khác.


 


Nhưng nếu câu của Tim viết với ý hoàn toàn đúng như Trần Tiễn Cao Đăng dịch thì tôi cũng sẽ nói với ông rằng: chúng tôi rất kính trọng ông, nhưng hãy cho chúng tôi dịch theo cách tốt nhất câu văn của ông cho bạn đọc Việt Nam lúc này. Và tôi chắc chắn rằng ông sẽ cười và đồng ý.


 


Vì đơn giản một điều rằng: ông biết điều gì làm nên quyền lực của văn chương hay cụ thể là quyền lực những trang viết của ông chứ không phải là một câu cụ thể như vậy.


 


Nguyễn Quang Thiều


vietnamnet.vn


 


Bản dịch "Những thứ họ mang" có phạm quy văn hóa?


Xoay quanh một chi tiết cụ thể: từ "cooze" (một từ tục trong tiếng Anh chỉ "âm hộ") trong tập truyện ngắn Những thứ họ mang(The Things They Carried) của nhà văn Tim O'Brien, tiếp tục có thêm nhiều ý kiến trái chiều.


 


Bày tỏ quan điểm trên một tờ báo mạng sáng 22/4, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều – Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, cho biết ông không đồng tình với lựa chọn ngôn ngữ của dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng trong trường hợp này.


Hai quan điểm khác nhau về một chi tiết dịch thuật


 


Cuốn sách có khoảng 10 chỗ có những từ rất tục, trong đó trường hợp được đưa ra sau đây được mổ xẻ nhiều nhất. Nguyên văn trong tác phẩm của Tim O'Brien: “Listen to Rat Kiley. Cooze, he says. He does not say bitch. He certainly does not say woman, or girl. He says cooze”.


Bản dịch của Trần Tiễn Cao Đăng: “Nghe Chuột Kiley mà xem. Con mặt l..., hắn nói. Hắn không nói con đĩ chó. Hắn chắc chắn là không nói bà ấy, hay cô ấy. Hắn nói con mặt l...” (Thethaovanhoa.vn viết tắt từ tục, trong bản in đăng nguyên dạng).


 


Cụ thể, ở từ "cooze" (được dịch là "con mặt l..."), Nguyễn Quang Thiều cho rằng, theo cách hiểu của ông thì cách nói của nhân vật Chuột Kiley (một người lính Mỹ) trong văn cảnh này không "cạn tình" và "tục tĩu" đến thế. Từ "cooze" được dùng để chửi rủa một người phụ nữ nhưng đồng thời cũng thể hiện nỗi buồn của người lính khi không nhận được thư trả lời hay thăm hỏi. Nhà thơ dẫn cả ý kiến của Bruce Weigl – một nhà văn, cựu binh Mỹ – một người có cùng quan điểm với ông.


Ngoài ra, nhà thơ cho biết ông đang liên lạc với chính tác giả Tim O'Brien để hỏi về chi tiết này.


 


Trong thông tin công ty Nhã Nam gửi đến Thể thao & Văn hóa chiều 22/4, dịch giả Cao Đăng giải thích về chi tiết này: "Để chuyển tải từ “bitch” trên (dĩ nhiên có thể có lựa chọn khác), tôi đã chọn “con đĩ chó”. Rồi thì, để có một sự tương phản mạnh, cho thấy ngay cả cái từ vốn đã tục kia Chuột Kiley cũng không dùng, ta cần một từ khác tục hơn nữa. Bởi cooze là một từ cực tục, vốn có nghĩa là “vagina”, âm hộ, và còn được dùng để gọi (một cách xách mé, khinh miệt) những người đàn bà mà người ta coi như không gì hơn một món đồ chơi tình dục, nên tôi nghĩ đến “con mặt l...”, vốn là một từ mà tôi tin bất cứ ai người Việt đều thấy là tục hơn nhiều so với “con đĩ chó”.


Phía biên tập của Nhã Nam cho biết: "Chúng tôi đã hết sức cân nhắc câu văn gây tranh cãi, và đã giữ nguyên ý định của dịch giả sau khi nhận thấy rằng câu văn hợp với văn cảnh, thể hiện tâm trạng bi thương cùng cực của một người lính".


 


Mặc dù vậy, dịch giả Cao Đăng cho biết, nếu dịch lại, anh "sẽ tìm được một từ khác hay hơn theo nghĩa là chuyển tải được trọn vẹn hơn từ ngữ trong nguyên tác, sao cho nó vang lên trong tiếng Việt một cách hoàn toàn giống như từ cooze vang lên trong tiếng Anh", chứ không phải là tìm một từ khác bớt tục tĩu hơn.


Từ tục trong văn chương Việt Nam không hề hiếm


 


Nhà thơ Nguyễn Quang Thiều cho rằng, một nguyên tắc rất quan trọng trong dịch thuật là phải chọn những ngôn từ phù hợp với văn hóa của đất nước người đọc để không “phạm quy” văn hóa.


Về việc bản dịch Những thứ họ mang có "phạm quy văn hóa" hay không, công ty Nhã Nam cho biết: "Trước tiên phải nói rằng những từ được gọi là “tục” đã xuất hiện ở dạng nguyên vẹn trên các bản văn từ rất lâu. Ít nhất ta có thể thấy trong Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc, nhà Vĩnh Hưng Long xuất bản từ đầu thế kỷ trước (trong ngôn ngữ nói thì những câu thành ngữ như “Đẻ con khôn mát l... rười rượi” hay “Rắn phù l... mèo” vẫn được sử dụng rất thông dụng, ít gây ra phản ứng từ phía người nghe).


 


Phía Nhã Nam cũng trích dẫn Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh, tác phẩm thường được mang ra so sánh với “Những thứ họ mang” như 2 vế đối Việt – Mỹ về cuộc chiến tranh giữa 2 đất nước. “- Đ. mẹ mày, con đĩ? Mày ưỡn của nợ ra đây cho chúng nó ngắm à. Mày gài mìn bố mày? Tổ sư mày, cười cái cắc củ? Đứa nào thích ngắm nghía mày thì kệ bố mày, bố mày cứ dọn phắt mày đi?” (Nỗi buồn chiến tranh).


Nhiều tác phẩm văn học Việt Nam khác như Ba người khác của Tô Hoài, Tàn đen đốm đỏ của Phạm Ngọc Tiến, Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, Nhân vật của Tạ Duy Anh... cũng đều có những từ tục tĩu.


 


Cách xử lý từ tục trong văn học hay báo chí không thống nhất, thường viết tắt ("l*", "đ."...). Nhã Nam cho biết: "Chúng tôi rất tôn trọng cách xử lý viết tắt của các đồng nghiệp, tuy nhiên, chúng tôi cũng tôn trọng những cách xử lý khác, nhất là khi mạch phát triển của tâm lý nhân vật trở nên bất thường ở trong những văn cảnh đặc biệt căm phẫn hoặc tàn khốc".


"Độc giả không thể chỉ đọc những thứ tiệt trùng"


 


Những thứ họ mang gây choáng váng thậm chí phẫn nộ, trong trường hợp này, chủ yếu vì cuốn sách được xuất bản theo cách thông thường, không hề có khuyến cáo về ngôn từ tục hay giới hạn độ tuổi. "Đây không phải loại dành cho tất cả mọi người" – theo dịch giả Cao Đăng. "Và dứt khoát tôi không nghĩ đây là sách dành cho trẻ em đọc - không phải chỉ vì mấy chữ tục".


Theo dịch giả, nhiều bộ phim nước ngoài được gắn mác “Không dành cho trẻ em dưới 18 tuổi” nhưng vẫn là những bộ phim hay. "Ngôn ngữ của sách dành cho thiếu nhi có thể là và cần phải là ngôn ngữ sạch; điều đó đương nhiên. Nhưng ngôn ngữ văn chương nói chung không nhất thiết là và không thể là thứ ngôn ngữ vô trùng. Độc giả người lớn không phải là những đứa trẻ chỉ có khả năng tiếp thu các thứ tiệt trùng".


 


Bên cạnh đó, dịch giả thừa nhận có những lỗi sai khác trong bản dịch. Trả lời báo chí chiều 22/4, Trần Tiễn Cao Đăng nói: "Nếu tôi dịch bây giờ, hẳn là tôi sẽ không phạm phải một số lỗi dịch sai tương đối thô thiển mà nhiều người đọc đã chỉ ra" – dịch giả nói.


 


Tranh cãi lần này xung quanh một bản dịch từ cách đây 2 năm đặt ra 2 vấn đề. Một là: Độc giả và các bên liên quan nên ứng xử thế nào với những quan điểm trái chiều trong dịch thuật? Hai là: Đã đến lúc các nhà làm sách phải đưa việc khuyến cáo hoặc giới hạn độ tuổi vào quá trình làm sách, chứ không chỉ khuyến cáo kiểu đùa cợt như "Không đọc trong khi ăn uống" (cuốn Sát thủ đầu mưng mủ hay Phê như con tê tê).


 


Mi Ly


thethaovanhoa.vn


 


 


Những thứ họ mang hay là câu chuyện về "các cô Ba"


Không hiểu sao, đọc phản ứng của một số bạn về chất lượng bản dịch của cuốn Những thứ họ mang, mình cứ nghĩ đến các “xiao san” (là từ lóng chỉ vợ bé của các quan tham Trung Quốc). Được ông chồng hờ mua cho chiếc túi hiệu của Louis Vuitton, họ mang đi khoe khoang suốt ngày cho tới khi có người căn cứ vào chất liệu và đường kim mũi chỉ bảo cái túi này chỉ là túi Louis Vuitton làm ở Quảng Châu, rằng họ đã bị lừa vì mua phải đồ giả. Thay vì im lặng cất cái túi ở nhà, các “dì Hai” (dịch một cách máy móc thì xiao san phải là “cô Ba bé nhỏ”) lại gân cổ lên thì mà là “nó cho cái túi mà đeo là tốt rồi” hoặc là “cho dù là hàng fake thì đây cũng là fake xịn”. Cơ khổ!


 


 


 


Bản dịch Những thứ họ mang là một bản dịch thảm họa. Thảm họa vì những lỗi dịch sai là những lỗi hết sức thông thường và cơ bản, và một học sinh phổ thông được học hành cẩn thận cũng không sai những lỗi ấy. Ở đây không thể nói là “dịch thoáng”, ở đây là những lỗi dịch sai hoàn toàn, và bất cứ một người đọc cẩn thận nào khi đọc những câu tiếng Việt vô nghĩa đều có thể nhận ra được.


 


Trước hết, xin nói về những lỗi mà tôi gọi là “dịch mà như không dịch”- đây là những lỗi liên quan đến hiểu biết về văn chương thời chiến của dịch giả cộng thêm lối dịch máy móc từ sang từ mà không tìm hiểu từ tương đương. Có một loạt những ví dụ kiểu “một loại dây đeo quanh thắt lưng có khóa” (trong khi tiếng Việt chỉ gọi đơn giản là cái thắt lưng) như “military payment certificates” được tác giả dịch thành “chứng nhận thanh toán cho quân nhân”, dog-tag” được dịch thành “thẻ ghi tên”, safety pins dịch là "kẹp giấy", thức ăn nóng thì đựng trong “lon marmite màu xanh lục”, rồi “ insignia of rank” được dịch là “phù hiệu cấp bậc”, rồi " he'd stolen on R&R in Sydney, Australia" được dịch thành "thó được ở Trung tâm Nghỉ ngơi Giải trí dành cho quân nhân ở Sydney, Úc". Bất cứ ai quen thuộc với không khí lính trận đều biết không có thứ gọi là “chứng nhận thanh toán cho quân nhân” mà người ta gọi đơn giản là “phiếu quân vụ” hay người miền Nam quen gọi là “đô-la đỏ”, dog-tag được dịch là thẻ bài, safety pins là cái kim băng, cái “lon marmite màu xanh lục” bí hiểm kia chỉ là cái cà-mèn nhiều ngăn của lính Mỹ, cái “phù hiệu cấp bậc” khó hiểu ta gọi đơn giản là “quân hàm”, "on R&R" chỉ nói về hoạt động "nghỉ xả hơi" của lính Mỹ ở nước ngoài (chứ không tồn tại một Trung tâm Nghỉ ngơi Giải trí quái quỉ nào). Khi dịch về vũ khí và khí tài quân đội, dịch giả đơn thuần là tảng lờ những từ anh không hiểu. Ví dụ, trong nguyên tác, tác giả viết "at various times, in various situations, they carried M-14's and CAR-15's and Swedish K's and grease guns and captured AK-47s and ChiCom's and RPG's and Simonov carbines and black-market Uzi's and .38-caliber Smith & Wesson handguns and 66 mm LAW's and shotguns and silencers and blackjacks and bayonets and C-4 plastic explosives" được dịch thành "có những lúc, trong một số hoàn cảnh, họ mang M14 và CAR15 và súng máy Cark Gustav M/45 của Thuỵ Điển và súng máy hạng nhẹ và AK47 và Chi-Com và súng chống tăng và cạc bin Simonov tịch thu của địch và Uzi và súng lục Smith&Wesson 38 ly và LAW 66 ly và súng ngắn và bộ hãm thanh và dùi cui bọc da và lưỡi lê và thuốc nổ C-4 bằng chất dẻo mua ở chợ đen". Chưa kể những lỗi dịch sai như từ “chợ đen” chỉ nói về súng Uzi thì lại nói về thuốc nổ C4, thì dịch giả bỏ qua không thèm dịch từ “ChiCom” (vốn nên dịch là Trung Cộng-ChiCom là viết tắt Chinese Communist) dùng để chỉ súng trường K56, từ CAR 15 là một loại tiểu liên cực nhanh, khẩu "cạc bin Simonov" đã quá thông dụng dưới cái tên súng trường CKC, khẩu LAW là súng chống tăng M72, “shotgun” không thể là “súng ngắn” còn thuốc nổ C4 là thuốc nổ dẻo (chứ không phải thuốc nổ bằng chất dẻo). Tất cả các loại máy PRC vốn rất thông dụng ở chiến trường Việt Nam với hai loại, PRC 25 và PRC77 và được gọi là “máy truyền tin” không hiểu sao lại được tác giả sáng tạo thành “radio vệ tinh” (máy PRC77 trong nguyên tác là scrambler radio máy truyền tin phá sóng). Anh Nguyễn Vạn Phú nói về sự hài hước khi dịch helmets và flak jackets (nón sắt và áo giáp, áo chống đạn) thành mũ cối và áo khoác (“Trong cái nóng ban trưa, họ bỏ mũ cối, cởi áo khoác”- lính Mỹ mà đội mũ cối mang áo khoác ra trận cũng là hình ảnh dí dỏm). Ngay cả những thứ đơn giản nhất như “smiling Buddha” cũng được dịch là “tượng Phật cười” một cách rất “ngoại quốc” trong khi nó có một từ tiếng Việt rất đơn giản là tượng Phật Di Lặc.


 


 


 


Những lỗi thứ hai, tạm gọi là những lỗi dịch do không hiểu đời sống và văn hóa Mỹ, dẫn đến những lỗi dịch hết sức buồn cười. Ví dụ như trong nguyên tác, tác giả viết về “Dr.Scholl foot powder” được dịch giả dịch ra thành “loại thuốc bôi chân của bác sĩ Scholl’s”, trong khi “Dr.Scholl” chỉ là tên thương hiệu của loại thuốc bôi chân cho bớt hôi (nên dịch thành “thuốc bôi chân hiệu Dr.Scholl”), hoặc “Sterno” là loại xăng khô đóng hộp thì được dịch là “đồ Sterno” (cái đồ quỉ quái gì đây?), “The Stars and Stripes” được dịch một cách thản nhiên là “cờ sao vạch” trong khi nó là tờ tạp chí của Quân đội Mỹ, hay “Sunday School”, cái tên mà nếu ai đọc Tom Sawyer đều biết người ta chỉ dịch là “trường Chủ nhật”- nơi dạy giáo lý cho trẻ em-lại được dịch là “trường dòng” vốn là trường đào tạo linh mục,  “dope” là cần sa hay ma túy đều được dịch thành thuốc phiện (lấy đâu ra điếu để hút thuốc phiện vậy trời?). Cơ bản nhất, có lẽ là lỗi dịch ở ngay khổ đầu tiên của truyện ngắn, với nguyên tác “she was an English major” được dịch một cách ái ngại thành “nàng học khoa Anh ngữ” (trong khi một học sinh phổ thông cũng hiểu phải dịch là “nàng học khoa Văn” hay “nàng học khoa ngôn ngữ”). Hoặc như câu “hắn mang một đèn pin cỡ mạnh và mang trách nhiệm với sinh mạng của quân lính hắn” tôi cứ băn khoăn cái “đèn pin cỡ mạnh” thì liên quan gì đến sinh mạng của lính. Hóa ra trong nguyên bản là “He carried a strobe fight and the responsibility for the lives of his men”- tôi đoán dịch giả nhìn nhầm chữ “strobe fight” với chữ “strobe light”!


 


Chỉ ở truyện ngắn đầu tiên, hơn mười trang viết, tôi đếm được khoảng năm mươi lỗi dịch sai, dịch bớt xén, dich mà như không dịch. Chưa nói về dịch hay hay dở (vốn là thứ rất khó xác định), nhưng với số lượng lỗi sai như thế, liệu đã có thể gọi đây là một thảm họa dịch thuật nữa hay không? Với kiến thức và trình độ cả hai ngôn ngữ như vậy, liệu các tác phẩm khác của dịch giả này sẽ có chất lượng thế nào? Tôi tin rằng nếu cẩn thận đối chiếu kỹ các tác phẩm dịch khác của anh, danh sách những lỗi dịch thuật cơ bản sẽ không chỉ dừng lại ở đây. Và trách nhiệm của nhà xuất bản Nhã Nam, của công tác biên tập ở đâu khi cho ra đời những tác phẩm cẩu thả như thế?


 


Cho nên các “xiao –san” ơi (các cô Ba ơi), các cô có thể tự hào về việc mình bị lừa, mình tiêu thụ một sản phẩm nhái dưới qui cách, nhưng đừng nghĩ tất cả các độc giả đều không phân biệt đâu là sản phẩm có giá trị, đâu là sản phẩm giả


 


Nguyễn Thanh Sơn


facebook.com/notes/nguyen-thanh-son


 


Biên độ của sự “văng tục”


Chủ nhân giải thưởng văn học dịch Hội Nhà văn Hà Nội 2007 - 9 năm trước từng rung hồi chuông cảnh báo “một thảm họa dịch thuật” với bản dịch best seller “Mật mã Da Vinci” - giờ đang gây tranh cãi với chính bản dịch của mình.


 


Có thể nhờ thế mà cuốn sách sẽ được nhiều người biết đến hơn, trong khi nó xứng đáng được biết sớm hơn bằng chính giá trị văn chương của nó.


 


“Những thứ họ mang” (tập truyện ngắn của nhà văn Mỹ nổi tiếng Tim O’Brien, dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng chuyển ngữ, Nhã Nam và NXB Văn học ấn hành) - cuốn sách vừa bị cho là “dịch tục, khiến độc giả la ó” thực ra đã lặng lẽ xuất hiện trên kệ sách từ giữa năm 2011, với lượng bản in khiêm tốn: 2.000 bản, cho một đầu sách biết trước là khó bán. Cuốn sách là bức tranh hiện thực nặng nề cùng rất nhiều suy tư, triết lý không hề thông thường để mà có thể hiểu theo cách thông thường. Đến nay, đây vẫn được đánh giá là một trong những tác phẩm văn chương hay nhất về cuộc chiến ở VN, một “Nỗi buồn chiến tranh” phiên bản Mỹ.


 


Trên cái nền hiện thực khốc liệt của cuộc chiến, truyện ngắn “Làm thế nào kể một câu chuyện chân thực về chiến tranh” xuất hiện những từ ngữ bị cho là tục tĩu và người dịch đã quyết định đối diện cũng như biết trước sẽ phải đối mặt với dư luận. Ngôn từ tục đó được đặt trong ngữ cảnh: Một tay lính viết cho em gái của đồng đội đã hy sinh mà anh ta hết sức yêu quý một bức thư mà người viết tự thấy “rất hay, rất riêng tư và cảm động”, thậm chí khóc hu hu khi viết. Sự chờ đợi đầy ức chế kéo dài hai tháng mà tuyệt nhiên không nhận được hồi âm đã khiến anh ta phát điên.


 


Lại là một câu chuyện không mới, nhưng chưa bao giờ dễ dàng với những người dịch: Đi đường thẳng hay đường vòng - ít ra, là bằng những từ viết tắt?


 


Phải, an toàn thì là viết tắt (hoặc... lờ đi). Nhưng gần đây, một thái độ ứng xử khác đã được lựa chọn, không chỉ trong văn học mà ngay cả trên sân khấu kịch - là kênh tiếp xúc khán giả trực diện hơn cả. NSND Lê Khanh từng tâm sự: “Xem tôi diễn hài trong “Đời cười 8” chưa? Tôi thậm chí còn cả gan... văng tục trên sân khấu cơ mà! Trông nhẹ hều thế thôi, nhưng văng tục trên sân khấu là khó lắm đấy, bởi nói ra thì dễ, nhưng làm cho khán giả nghe được thì lại là một nhẽ khác. Muốn vậy, phải làm rõ cơn cớ của nó chứ không thể tùy hứng và phải biết cách cài cắm, nhấn nhá sao cho khéo để chữ không bị thô, ý không bị tục...”.


 


Nhưng văn học chỉ có thể trông cậy vào ngôn từ. Điều đáng nói, bên cạnh những từ ngữ bị cho là “dịch tục” ấy (mà chúng tôi tin là dịch giả có tiếng nghiêm ngắn như Trần Tiễn Cao Đăng đã cân nhắc kỹ lưỡng khi có đến 4 chỗ nó được nhắc lại và chắc chắn không hề với mục đích câu khách tầm thường), thì ngay chính trong truyện ngắn đó, cũng như toàn bộ tập truyện, lại có những trang văn đẹp lặng người, trong chính phép đối lập với cái vẻ trần trụi thô ráp kia, để làm nên một trong những trang viết hay nhất về chiến tranh.


 


Nhà văn Chu Lai: “Tôi chưa được đọc cuốn sách cũng như chưa có đủ điều kiện để đối chiếu với bản gốc, nhưng quan điểm của tôi khi cầm bút là: Bất cứ từ ngữ thô ráp nào (không loại trừ những “khẩu ngữ tính dục”) nếu được đặt đúng văn cảnh và phù hợp với logic tâm lý của nhân vật thì đều đắc địa. Tiểu thuyết “Ăn mày dĩ vãng” của tôi vì thế cũng không ngại ngần né tránh những từ kiểu đó. Có lần, tôi còn được xem nhân vật của NSND Hoàng Dũng (Nhà hát Kịch Hà Nội) văng tục ngay trên sân khấu mà vẫn không hề thấy phản cảm. Vấn đề là anh ta có một hoàn cảnh thích hợp, một cơn cớ đầy tràn để có thể “trớ” ra. Bằng không, thì tốt nhất là nên “chùi” đi để giữ lại sự sang trọng của văn hóa đọc!”. 


 


Dịch giả Dương Tường: “Viết tắt những từ nhạy cảm? Tôi nghĩ là cũng chả cần, một khi trên thực tế đó đúng là cách văng tục của đám lính, trong văn cảnh cụ thể và chấp nhận được của nó, như chính tác giả của nó đã  mô tả trung thực. Cũng không nên hiểu đường đi của cái đẹp (cũng như cái xấu) trong văn học một cách đơn giản thế. Có cái đẹp mượt mà, óng ả, thì cũng có cái đẹp dữ dằn, gồ ghề, miễn sao không khiên cưỡng, gượng ép. Theo tôi, nếu không thực sự nhất thiết thì tốt nhất hãy để người dịch chọn đi đường thẳng hơn là đường vòng. Và Trần Tiễn Cao Đăng - theo tôi - là một dịch giả nghiêm túc, đáng tin cậy!”.


Thiên An


laodong.com.vn


 


 


Thảm họa dịch thuật trong “Những thứ họ mang”?


“Những thứ họ mang” là bản dịch tiếng Việt của một tác phẩm nổi tiếng của nhà văn Mỹ Tim O’Brien, cuốn sách này đang bị dư luận phản ứng vì những câu văn tục tĩu.


 


“Những thứ họ mang” là tập truyện ngắn nổi tiếng của nhà văn Mỹ Tim O’Brien, dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng chuyển ngữ, công ty Nhã Nam và NXB Văn học ấn hành đang là quyển sách thu hút sự chú ý đặc biệt của dư luận khi nhiều câu dịch bị lên án là quá tục tĩu.


 


Cụ thể, một đoạn trong “Những thứ họ mang” được tác giả dịch thế này: “…Hãy nghe Chuột Kiley mà xem. Con mặt l**, hắn nói. Hắn không nói con đ* c**. Hắn chắc chắn là không nói bà ấy, hay cô ấy. Hắn nói con mặt l**. ...” Hay có đoạn viết: “Con mặt l** ngu đ** bao giờ trả lời.”…


 


Ngôn từ văng tục đó được đặt trong ngữ cảnh: Một tay lính viết cho em gái của đồng đội đã hy sinh mà anh ta hết sức yêu quý một bức thư “rất riêng tư và cảm động”. Sự chờ đợi đầy ức chế kéo dài hai tháng vì tuyệt nhiên không nhận được hồi âm đã khiến anh ta phát điên lên và văng tục như thế.


 


Những từ tục tĩu ấy nhanh chóng tạo nên hai luồng dư luận trái chiều, một bên gay gắt phản đối, một bên thì đồng ý với cách dịch ấy của dịch giả Cao Đăng. Cũng cần nói thêm rằng dịch giả Cao Đăng không phải người xa lạ, anh là chủ nhân giải thưởng văn học dịch Hội Nhà văn Hà Nội 2007. Anh cũng là người mà 9 năm trước từng rung hồi chuông cảnh báo “một thảm họa dịch thuật” với bản dịch “Mật mã Da Vinci” nhưng giờ thì anh đang gây nên cuộc tranh cãi với chính bản dịch của mình.


 


Cuộc tranh cãi trong “Những thứ họ mang” đang xoay quanh câu “The dumb cooze never writes back” trong bản gốc được dịch thành “Con mặt l** ngu đ** bao giờ trả lời”. Bên phản đối thì cho rằng dịch như thế chưa đúng với nghĩa nguyên bản mà tác giả dùng, quá tục tĩu và không phù hợp với văn hóa của người đọc Việt. Số người đồng tình với dịch giả thì cho rằng sự văng tục ấy đúng với văn cảnh, đúng nghĩa nguyên bản và quan trọng là cũng cần thiết vì nó theo tâm lý nhân vật….


 


Mỗi bên đều có cái lý đúng của mình và có lẽ cuộc tranh luận này sẽ không có hồi kết. Và trong khi dư luận đang la ó thì “Những thứ họ mang” - một cuốn sách vốn lặng lẽ có trên kệ sách từ năm 2011 với số lượng phát hành rất khiêm tốn là 2.000 bản đang trở nên đặc biệt thu hút!


 


Có thể nói chuyện một cuốn sách chứa những câu tục tĩu như thế thì việc bị dư luận phản ứng cũng là chuyện hết sức bình thường, ngay cả khi dịch giả Cao Đăng dịch chính xác nguyên bản đến mấy. Bởi vì văn hóa người Việt không thể chấp nhận những câu văng tục nặng nề như thế là văn chương, dù đó có là phù hợp văn cảnh. Cũng vậy văn chương luôn được xem là cái đẹp, là văn hóa nên dù viết về cái xấu cũng không nên quá thô tục như thế.


Không tránh né những sự thật trần tục, thô ráp nhưng cần thiết phải nhìn nhận sự thật đó một cách văn chương và đặt vào văn hóa của người đọc.


 


Hẳn sẽ có nhiều ý kiến cho rằng dịch thì phải sát nghĩa với bản gốc! Điều đó cũng không sai nhưng cũng chưa hẳn là hoàn toàn chính xác. Bởi dịch là một quá trình sáng tạo mới dựa trên nguyên tác nhưng phải làm sao đảm bảo được sự chính xác, truyền cảm nhất và đặc biệt là phải phù hợp với một ngôn ngữ và văn hóa người đọc ở nền văn hóa đó.


 


Đó là chưa bàn đến những câu tục tĩu ấy có nhất thiết phải có mặt hay không?! Nó có là những câu quyết định tính chất sống còn của tác phẩm này hay không? Có lẽ câu trả lời sẽ lại gây tranh cãi, xong có một điều dễ dàng thấy rằng nếu không có những câu rất tục tĩu kia thì “Những thứ họ mang” có lẽ là một trong những trang viết hay về chiến tranh.


 


Cũng phải nói thêm rằng, người viết bài này không có ý kêu gọi tránh né những sự thật trần tục, thô ráp mà nên nhìn nhận sự thật ấy theo một cách văn chương và đặt vào văn hóa người đọc thì tốt nhất!


 


Thật khó để ai đó nghi ngờ trình độ dịch thuật của dịch giả Cao Đăng bởi dịch giả này đã được khẳng định qua các giải thưởng và bề dày kinh nghiệm làm dịch giả. Tuy nhiên, rất nhiều khán giả đã hết giật mình khi chỉ trong một trích đoạn ngắn của cuốn “Những thứ họ mang” đã thấy rất nhiều lỗi dịch thuật rất sơ đẳng; mà những lỗi này thuộc về lỗi tra cứu, dịch vội, dịch ẩu.


 


Ví dụ, bản tiếng Anh viết: “They carried Sterno, safety pins, trip flares, signal flares, spools of wire, razor blades, chewing tobacco, liberated joss sticks and statuettes of the smiling Buddha…”. Bản dịch của Cao Đăng là: “Họ mang đồ Sterno, kẹp giấy, đèn pin, đèn hiệu, dây cuộn, dao cạo điện, thuốc lá nhai, nhang và tượng ông Phật cười…”. Trong khi đó, rất dễ để chúng ta tra cứu ra rằng: “Sterno” là xăng khô đóng hộp; “safety pins” là kim băng, “trip flares” là pháo sáng cài bẫy! Những sai sót này trong bản dịch thật khó để giải thích vì sao, nếu không nói đó là sự cẩu thả!


 


Để một tác phẩm mắc nhiều lỗi dịch và có nhiều câu chữ ngược với văn hóa người đọc Việt như thế ra đời không những là lỗi ở người dịch mà còn là lỗi rất lớn của biên tập, nhà xuất bản, cụ thể ở đây là công ty Nhã Nam. Chỉ có thể nói quá trình hiệu đính đã diễn ra hết sức sơ sài, qua loa nên mới sinh ra chuyện “thảm họa dịch thuật” như thế!


 


Trúc Vân


petrotimes.vn

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Biển Đông lại sắp…dậy sóng!? - Nguyễn Hồng Lam 22.06.2017
Nhà báo Nguyễn Công Khế nói về những 'điều cấm kỵ' - Nguyễn Công Khế 22.06.2017
Nghề báo lắm hiểm nguy - Nguyễn Công Khế 22.06.2017
‘IS đã chính thức thừa nhận thất bại’ - Nhiều tác giả 22.06.2017
Thủ tướng Hun Sen đi bộ qua biên giới, thăm lại 'đường cứu nước' - Nhiều tác giả 21.06.2017
Kiếp sau tôi vẫn chọn nghề báo - Trần Thị Sánh 21.06.2017
Muôn lần bất diệt con người! - Lưu Trọng Văn 19.06.2017
Tôi là dân Quận 3 - Sơn Trà - Võ Kim Ngân 19.06.2017
Làm báo thuở thanh xuân - Trịnh Bích Ngân 19.06.2017
Từ Trường thi Gia Định đến Nhà văn hóa Thanh niên - Hồ Tường 18.06.2017
xem thêm »