tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 19309528
Những bài báo
13.02.2013
Tư liệu
2012- Năm của văn học dịch

Dịch văn học năm 2012 xuất hiện trong bối cảnh nền văn học Việt Nam ngày càng chứng nhận sâu sắc hiện tượng văn học dịch chuyển dịch vào trung tâm của nền văn học. Một sự triển nở đáng kể của văn học dịch ở cả xu hướng văn học tinh hoa và xu hướng văn học thông tục, trong chiến lược kinh doanh của ngày càng nhiều các công ty sách, và trong sự quan tâm của cũng ngày càng nhiều các dịch giả và người đọc chuyên và không chuyên. Dẫu rằng, văn học dịch ở Việt Nam mới chỉ tồn tại ở một bình diện của nó: dịch văn học, chứ chưa có nghiên cứu văn học dịch như một tư duy cùng dịch văn học. Một sự thiếu hụt mà theo đó, đời sống văn học dịch năm 2012 đáng được xem như một sự bày đặt tự thân cần thiết cho việc nhìn nhận thực trạng và xu thế phát triển của văn học dịch ở Việt Nam hiện nay.


So với hiện tượng dịch cuốn sách best-seller của Dan Brown, Mật mã Da Vinci, trở thành tai tiếng mấy năm trước, việc dịch tác phẩm của tác giả kinh điển Milan Kundera, và một tác giả cũng nổi tiếng độc đáo khác là Michel Houellebecq, của dịch giả Cao Việt Dũng, làm thành dư luận dịch thuật ồn ào của năm. Có nhiều văn bản văn hóa làm tiền đề cho vụ việc lùm xùm này. Thứ nhất, tâm thế coi trọng văn học kinh điển đã hợp thức hóa cho việc người đọc quan tâm đến chất lượng dịch các cuốn sách của Cao Việt Dũng. Thứ hai, thương hiệu mà Cao Việt Dũng tạo dựng (và cùng với đó là Nhã Nam, công ty mà dịch giả là thành viên), lựa chọn chiến lược dịch văn học cũng như các tuyên bố, tranh luận, trao đổi của Cao Việt Dũng và Nhã Nam trong quá khứ đã được lựa chọn làm tiền giả định cho chất lượng sách dịch của họ. Thứ ba, việc phê bình xảy ra dồn dập trước thềm Hội chợ sách tại Tp.HCM. lần thứ 5 (tháng 3/2012), kéo theo việc phê bình bản dịch Lolita của dịch giả Dương Tường ngay sau đó, cho thấy dấu vết của một cuộc cạnh tranh thương trường rõ rệt. Vậy là tối thiểu, việc lấy bản dịch các tác phẩm kinh điển để phê bình, trong không gian đang phân hóa của văn học đương đại, thứ nhất, bộc lộ một diễn ngôn giá trị trong tiếp nhận văn học (người ta có thể thông cảm/ bỏ qua sai sót của bản dịch nếu chỉ là tác phẩm có giá trị “giải trí” chứ không thể thông cảm/ bỏ qua sai sót của bản dịch nếu đó là tác phẩm có giá trị “thẩm mỹ”; dù trên thực tế, vẫn có những phê phán của Trần Tiễn Cao Đăng, một “tiếng nói” của Nhã Nam với bộ phận dịch văn học thông tục này qua trường hợp dịch Dan Brown nói trên, song hầu như rất ít thấy những phê bình chi tiết, như về việc dịch các sáng tác của Sidney Shelden, Stephen King, Agatha Christie,… tràn ngập thị trường văn học Việt Nam cả mấy chục năm qua); và thứ hai, hợp thức những mục đích ẩn giấu khác, sự phê bình văn học chia sẻ với sự phê (bình) cá nhân và sự (phê) bình thị trường văn học. Kết quả của sự phê bình (kiểu) này, vì vậy, chỉ là kéo lùi sự phát triển của văn học dịch. Bởi sự chỉ trích các sai lầm trong bản dịch, tất nhiên đối chiếu ngôn ngữ trong văn bản là một việc làm vô cùng cần thiết, vẫn chỉ là điều kiện cần chứ chưa phải là điều kiện đủ để trở thành một sự phê bình văn học dịch đúng nghĩa. (Đơn cử, bài phê phán chỉ ra mười lỗi của dịch giả nhưng đồng thời cũng sai dù chỉ một lỗi thì sự phê phán cũng không đem lại ý nghĩa. Và ai có quyền đòi hỏi một “đạo đức dịch thuật” chỉ trên cơ sở những soi xét đơn thuần như thế?) Cái đáng kể và cũng là cái không đáng kể của vụ việc lùm xùm về dịch thuật năm vừa rồi, vì vậy, đọng lại ở việc nó gieo vào đầu người đọc một nỗi bất tín thường trực trước mỗi cuốn sách dịch mới được xuất bản, chứ không phải trong những lời phê bình cảm tính ồn ào hay sự im lặng không rõ nguyên cớ. Song nhìn nhận một cách bình tâm, sự kiện này là một sự phá hủy đi cùng với một sự xây dựng, bởi nó đánh động vào khâu yếu và thiếu nhất của văn học dịch Việt Nam: một ý thức đúng đắn về dịch thuật trên nền tảng của nghiên cứu dịch thuật. Cố nhiên, nếu như sau đó, ở cả hai phía người phê (bình) và người bị phê (bình), và phần tất yếu là của bạn đọc, nhất là bạn đọc chuyên sâu, nảy sinh ý thức về việc tìm hiểu và thực hành một nền nghiên cứu lý thuyết và phê bình dịch một cách nghiêm cẩn, rốt ráo.


Trở lại với bình diện chủ yếu của văn học dịch ở Việt Nam, năm 2012, văn học dịch thực sự đã có những chuyển biến đáng kể. Sách dịch gần như chiếm trọn thị phần xuất bản văn học với số lượng lên tới hàng ngàn đầu sách. Hầu hết là sách giải trí, từ thị trường văn học best-seller Âu Mỹ, đặc biệt là thị trường văn học ngôn tình Trung Quốc.


Trong sự tràn ngập của văn học ngôn tình Trung Quốc, phải rất chú ý mới thấy được một số dịch phẩm xuất hiện từ khu vực văn học tinh hoa của nền văn học này. Có thể kể đến hai tác giả được giới thiệu trong chủ trương của Công ty Phương Đông là Mạch Gia (đạt Giải Mao Thuẫn 2008), với hai tiểu thuyết: Lắng nghe trong gió (Sơn Lê dịch, NXB. Phụ nữ), Phong thanh (Xuân Tuấn & nhóm CTM dịch, NXB. Phụ nữ), và Nghiêm Ca Linh với tiểu thuyết Kim Lăng thập tam hoa (Lê Thanh Dũng dịch, NXB. Phụ nữ). Chuyển dịch tinh hoa văn học châu Á nở rộ trong Tủ sách Tinh hoa văn học do Công ty Phương Nam chủ trương. Tủ sách này, sau chưa đầy hai năm hoạt động, với trên dưới 20 đầu sách, đều dưới dạng bỏ túi, đã để lại dấu ấn đáng kể. Năm 2012, ngoài các sáng tác kinh điển của văn học thế giới được dịch mới hoặc giới thiệu lại, ghi dấu đáng kể những tác phẩm xuất sắc của văn học Nhật: Tà dương (của Dazai Osamu, Hoàng Long dịch, NXB. Hội Nhà văn), Người đẹp ngủ mê (của Yasunari Kawabata, Quế Sơn dịch, NXB. Hội Nhà văn), Gối đầu lên cỏ (của Natsume Soseki, Lâm Anh dịch, NXB. Hội Nhà văn). Cùng với 1Q84, cuốn tiểu thuyết được chờ đợi của tác giả đã trở nên thân thuộc với bạn đọc Việt Nam Haruki Murakami (2 tập, Lục Hương dịch, Nhã Nam & NXB. Hội Nhà văn), văn học Nhật đã dần được giới thiệu đa dạng hơn ở Việt Nam. Một dịch phẩm của văn học châu Á khác cũng có thể được kể đến là tiểu thuyết đến từ nền văn học Indonesia: Chiến binh cầu vồng (của Andrea Hirata, Nhã Nam & NXB. Hội Nhà văn). Vậy là, sau những nền văn học lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, các dịch giả Việt cũng đã bắt đầu mở rộng diện quan tâm của mình tới các nền văn học khác trong khu vực.


Trước áp lực của kinh tế thị trường, khi sách vở trở thành một hàng hóa, chiến lược kinh doanh của các công ty sách chịu sự chi phối khá đáng kể của thị trường thế giới, nhất là khi công nghệ thông tin ngày càng hiện đại và phổ biến rộng khắp. Những tác phẩm và tác giả được dán nhãn mác best-seller trên The New York Times trở thành một tham chiếu đáng kể. Song hình như cũng có nhiều hơn những quan tâm tới văn hóa Mỹ, mà cụ thể ở đây là các tác giả cự phách của nền văn học hiện đại. Sau hai năm giới thiệu Ryszard Kapuscinski, tác giả viết ký hàng đầu của Ba Lan, đến lượt Paul Theroux của nền văn học Mỹ được Nhã Nam chuyển dịch: Phương Đông lướt ngoài cửa sổ (Trần Xuân Thủy dịch, NXB. Thế giới). Bên cạnh đó là các tác phẩm của các tác giả tên tuổi khác: Lolita của Vladimir Nabokov (Dương Tường dịch, NXB. Hội Nhà văn), Người cô độc (của Christopher Isherwood, Trần Nguyên dịch, Youth Books & NXB. Hội Nhà văn), Em ơi làm ơn im đi được không của Raymond Carver (Lâm Vũ Thao dịch, NXB. Văn học). Các công ty Bách Việt, Phương Nam cũng tham gia khai thác thị trường (/nền) văn học này. Bách Việt sau việc chuyển dịch Tổ ấm nơi tận cùng thế giới (Bùi Khánh Vân dịch, NXB. Lao động) hai năm trước, nay với Thời khắc (tác phẩm đạt Pulitzer 2009, Lê Đình Chi dịch, NXB. Văn học) tiếp tục giới thiệu Michael Cunningham; chuyển dịch Bọn đạo chích (Phạm Văn dịch, NXB. Văn học), Thánh địa tội ác (Trần Nghi Hoàng dịch, NXB. Văn học), kết hợp với việc giới thiệu Âm thanh và Cuồng nộ (Phan Đan, Phan Linh Lan dịch, NXB. Văn học) mấy năm trước, để có được bộ ba tác phẩm của William Faulkner. Với Faulkner, Phương Nam cũng giới thiệu một tác phẩm khác trong Tủ sách Tinh hoa văn học: Khi tôi nằm chết (Hiếu Tân dịch, NXB. Hội Nhà văn). Cùng được xuất bản bởi nhà xuất bản Trẻ, nhưng ở hai bộ/tủ sách khác nhau, các tác phẩm văn học xuất sắc từ nền văn học Mỹ cũng được giới thiệu: Bữa sáng ở Tiffany’s và ba truyện khác (của Truman Capote, Phạm Hải Anh dịch), Forrest Gump (của Winston Groom, Ngọc Trà dịch) trong bộ sách chuyển thể văn học điện ảnh do nhà văn Nguyễn Trương Quý chủ trương; và hai tiểu thuyết của John Steinbeck: Tôi, Charley và hành trình nước Mỹ (Tuấn Việt dịch), Thị trấn Tortilla Flat (Lâm Vũ Thao dịch) trong Tủ sách Cánh cửa mở rộng do nhà toán học Ngô Bảo Châu và nhà văn Phan Việt chủ trương, góp thêm vào số lượng đáng kể các tác phẩm của Steinbeck đã được chuyển sang Việt ngữ. Cũng ở châu lục này, bên cạnh những quan tâm về văn học Mỹ Latin, mà gần đây nhất là tác giả đạt Nobel 2010 Mario Vargas Llosa, sau Trò chuyện trong quán La Catedral (Phạm Văn dịch, NXB. Hội Nhà văn), Nhã Nam tiếp tục giới thiệu Thành phố và lũ chó (Lê Xuân Quỳnh dịch, NXB. Văn học), nền văn học Canada cũng được giới thiệu, sau Magaret Atwood mấy năm trước với Chuyện người tùy nữ (An Lý dịch, Nhã Nam & NXB. Văn học) là Alice Munro với Trốn chạy (Trần Thị Hương Lan dịch, Nhã Nam & NXB. Văn học), nhà văn chuyên viết truyện ngắn đạt Man Booker International 2009 cho gia tài tác phẩm trọn đời.


Với nền văn học châu Âu truyền thống, cùng với đó là những tham vọng vươn tới các nền văn học Đông và Nam Âu, văn học dịch 2012 cũng có được những dịch phẩm đáng kể. Với Tủ sách Cánh cửa mở rộng, là Chết ở Venice (của Thomas Mann, Nguyễn Hồng Vân dịch) và Zazie trong tàu điện ngầm (của Raymond Queneau, Cẩm Thơ dịch). Tủ sách Tinh hoa văn học giới thiệu Con cú mù của Sadegh Hedayat (Hà Vũ Trọng dịch, NXB. Hội Nhà văn) từ nền văn học Anh. Và trong khối Anh ngữ, Nhã Nam cũng giới thiệu Anne Enright với tiểu thuyết giành Man Booker 2007: Họp mặt (Phạm Viêm Phương, Huỳnh Kim Oanh dịch, NXB. Văn học). Nhã Nam tiếp tục giới thiệu tác giả người Hungari Márai Sándor với tác phẩm Lời bộc bạch của một thị dân (Giáp Văn Chung dịch, NXB. Văn học); đồng thời với việc chuyển dịch Hiệp sĩ không hiện hữu (Vũ Ngọc Thăng dịch, NXB. Văn học), đã hoàn tất bộ ba tiểu thuyết Tổ tiên của chúng ta của nhà văn hàng đầu Italia Italo Cavilno. Với nền văn học Pháp thân thuộc, cùng với Queneau đã nhắc tới ở trên, Jean-Marie Gustave Le Clézio tiếp tục được giới thiệu với Điệp khúc cơn đói (Bằng Quang dịch, NXB. Phụ nữ), Michel Houellebecq với tiểu thuyết được giải Goncourt 2010: Bản đồ và vùng đất (Cao Việt Dũng dịch. NXB. Văn học), mà dịch phẩm trở thành tâm điểm của những phê bình trong năm, khiến Nhã Nam buộc phải thu hồi và tái xuất với những sửa chữa của dịch giả và sự hiệu đính của Hoàng Nguyên. Song vượt lên tất cả, dịch phẩm đáng được chờ đợi nhất lại là một tác phẩm hòa quyện giữa văn chương và triết học, một bút ký triết học của Jean-Jacques Rousseau: Những lời bộc bạch (Lê Hồng Sâm dịch), được xuất bản trong Tủ sách Tinh hoa của nhà xuất bản Tri thức.


Như vậy là, từ phê bình dịch đến dịch văn học, văn học dịch năm 2012 đã hiện diện không chỉ bởi số lượng đáng kể những dịch phẩm văn học, mà một diện điểm như trên chỉ ở những phương diện tiêu biểu, chưa thể bao quát toàn diện, còn chịu sự tác động, chi phối của chính đời sống tiếp nhận những dịch phẩm ấy. Dẫu nguyên nhân có nghiêng lệch về phía nào, sự phê phán cá nhân, sự cạnh tranh kinh tế, hay sự trưởng thành của người đọc, dịch văn học và văn học dịch ở Việt Nam đang dần không thể trở thành mảnh đất bình yên như trước nữa.


Đoàn Ánh Dương


Nguồn: Văn nghệ Trẻ/phongdiep.net

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Lê Giang Lư Nhất Vũ - Lưu Trọng Văn 23.05.2017
Nhà văn Ma Văn Kháng - Anh Chi 21.05.2017
Người Việt nam xuất chúng: đọc ngay 2 mẩu tin này! - Tư liệu 18.05.2017
Nhà báo Phan Quang: “Từ nguồn Thạch Hãn đến bờ Hồ Gươm” - Phan Quang 17.05.2017
Phan Quang – Một tầm vóc văn hóa - Nguyễn Văn Dững 17.05.2017
Danh thần Trương Đăng Quế: Một tâm hồn thơ nặng lòng với quê hương - Lê Ngọc Trác 15.05.2017
Châu Âu săn lùng nhóm tin tặc tấn công mạng lớn nhất lịch sử - Trần Phương 14.05.2017
Bài rất nên đọc về Việt Phương: “Trút vỏ thần tượng đi càng lồng lộng con người” - Tương Lai 11.05.2017
Điều bí ẩn cuối cùng của nhà văn Pháp Antoine De Saint Exupery - Tư liệu 11.05.2017
Làm thơ được đã sướng, nhưng giá mà không phải làm thơ, thì còn sướng hơn - Tư liệu 11.05.2017
xem thêm »