tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 18413113
03.12.2008
Nhiều tác giả
Trương Đăng Quế - Cuộc đời và sự nghiệp

 


Cụ Trương Đăng Quế là một nhà trí thức lớn, một vị quan có trách nhiệm với dân với nước.


Trương Đăng Quế (1793-1865) là một quan đại thần, đồng thời là một danh sĩ, đóng vai trò quan trọng trong thời các vua Minh Mệnh, Thiệu Trị và Tự Đức. Là con trai viên Tri phủ Quảng Ngãi triều Tây Sơn, Trương Đăng Quế lại tiến thân bằng con đường khoa cử triều Nguyễn, rồi từng bước đạt tới chức quan tột đỉnh trong triều đình.


Trong cuộc đời 44 năm làm quan (1819-1863), Trương Đăng Quế thể hiện lòng trung thành, công minh, liêm chính của mình bằng cách hết lòng với công việc triều chính. Một trong những đóng góp đặc sắc nhất chính là hoàn thành việcđạc điền và lập điền bạ trên vùng đất Nam Bộ dưới triều Minh Mạng. Đây chính là một đóng góp to lớn vào công việc hoàn thiện lãnh thổ Quốc gia và phục hưng đất nước, đặc biệt với vùng đất phương Nam. Chỉ trong 5 tháng việc đo đạc và ghi chép điền bạ cho cả vùng đất phương Nam thể hiện năng lực  của Trương Đăng Quế nhờ vào một tầm nhìn xa và quan điểm cận dân của cụ .


Phan Thanh Giản ca ngợi công lao ấy: “Thời tiên sinh phụng mệnh vua, lo việc đạc điền phân định cương vực ở Nam Bộ quê tôi, một vùng đất mới, công việc đòi hỏi phải hết sức linh hoạt vì tất cả đều mới lạ, không thể cứ câu nệ lấy cách làm thông thường và sử dụng các loại dụng cụ đo đạc cũ mà thực hiẹn suôn sẻ được, lại còn phải quan tâm và đừng gây phiền hà cho dân, thế mà tiên sinh đã hoàn thành chỉ trong vòng có năm tháng! Vả lại, tiên sinh từng trải, nắm vững vùng đất Nam Kỳ lục tỉnh như lòng bàn tay, nhìn xa trông rộng, xác định những nơi hiểm yếu, tâu xin xây dựng thành trì ở Tây Ninh là điều mà tôi tuy là người gốc Nam Bộ, thật tình cũng chưa từng nghĩ tới”.(Thơ Trương Đăng Quế, tr. 4). Vua Tự Đức tuyên dương cụ giữa triều đình: “Kinh lược đại thần Trương Đăng Quế khâm mạng đi vào Nam Kỳ đo đạc ruộng đất, biết giữ công bằng ngay thẳng, vô tư, hoàn thành được công việc, không làm nhục mệnh vua, dẫu không so sánh được với người đi đánh dẹp ở cương trường, người mở rộng đất đai bờ cõi, nhưng lần đầu kinh lý, làm cho cương giới được phân minh, nhân dân sáu tỉnh đều được lợi ích và vui vẻ. Vả lại, xếp đặt phủ Tây Ninh, khiến cho dân ẩn lậu đều trở thành làng, ấp tất cả. Như vậy không khác gì những người có công mở mang đất đai bờ cõi, thực rất đáng khen”. (Đại Nam thực lục, tập 4, tr. 995).


Về mặt văn học Trương Đăng Quế còn để lại một sự nghiệp lừng lẫy.


Cụ là vị Tổng tài Quốc sử quán đầu tiên, mở đầu sự nghiệp viết sử triều Nguyễn, Trương Đăng Quế chủ biên các tác phẩm đồ sộ còn lại ngày nay như là:


1. Đại Nam thực lục tiền biên.


2. Đại Nam liệt truyện tiền biên.


3. Đại Nam thực lục chính biên (đến Thiệu Trị).


5. Hoàng Nguyễn thực lục tiền biên.


6. Hoàng Nguyễn thực lục hậu chính biên.


Cụ cũng đã để lại nhiều sáng tác có giá trị văn hóa như là:


1. Quảng Khê văn tập.


2. Trương Quảng Khê văn tập.


3. Trương Quảng Khê tiên sinh tập (tức Học văn dư tập).


4. Sứ trình vạn lý tập.


5. Duyệt Giáp Thìn khoa Điện thí văn.


6. Về Diệu Liên thi tập.


7. Nhật Bản kiến văn tiểu lục.


Trương Đăng Quế là người đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước, được đông đảo giới trí thức thời bấy giờ kính trọng, tôn sùng như các vị hoàng thân Tùng Thiện, Tuy Lý, Mai Am..., các đại thần Hà Tông Quyền, Trương Minh Giảng, Phan Thanh Giản, Nguyễn Đăng Giai... Đặc biệt, cụ quan tâm đến binh sĩ, hoàn cảnh sinh sống của người dân nghèo, đồng bào dân tộc ít người, người dân các vùng chịu ảnh hưởng chiến tranh, cụ thường tâu xin cho họ được hưởng điều này việc nọ, và đều được triều đình thông qua.


Có lẽ vì vậy mà giới chỉ huy quân đội xâm lược Pháp căm ghét Trương Đăng Quế. Chúng quy cho cụ tội cầm đầu phe chủ chiến đánh Pháp đến cùng, ngấm ngầm không công nhận hòa ước Nhâm Tuất 1862 (hòa ước cắt cho Pháp ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ), và chủ trương ủng hộ các phong trào kháng chiến của Trương Định.


 Những năm về trước, rất hiếm tài liệu về cụ và sáng tác của cụ cũng chưa được dịch ra Quốc ngữ, nên nhiều độc giả muốn tìm hiểu về cụ rất khó. Cho đến gần đây, giới sử học đã công bố nhiều công trình nghiên cứu về cụ, và giới văn học cũng xuất bản nhiều công trình dịch thuật các sáng tác của cụ, thuận lợi cho việc tìm hiểu toàn diện về một nhân vật có ảnh hưởng khá đậm trên trang sử của một thời kỳ. Ngày nay, thành phố Hồ Chí Minh có một con đường mang tên Trương Đăng Quế, nối từ đường Lê Lợi quận Gò Vấp đến đường Nguyễn Thượng Hiền quận Bình Thạnh, gần với các đường Lê Lai, Hoàng Hoa Thám, Nguyễn Trung Trực, Trần Bình Trọng, Nguyễn Bỉnh Khiêm.


Chúng tôi giới thiệu sách Trương Đăng Quế, Cuộc đời và Sự nghiệp đến quý độc giả. Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên giới thiệu tương đối đầy đủ về nhân vật Trương Đăng Quế. Sách này có phần phụ lục toàn tập tác phẩm Trương Quảng Khê tiên sinh tập (tức Học văn dư tập), gồm phần dịch thuật và phần chữ Hán (bản khắc gỗ năm 1857).


Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.


DƯƠNG TRUNG QUỐC


                                                            Tổng Thư ký


                                      Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam


 


DẪN NHẬP


Vào một ngày mùa hạ năm Mậu Tý, đầu thế kỷ XXI, đã có một chuyến xe, ruổi rong trên đường Trường Sơn, theo lộ trình Nam Bắc. Chúng tôi gọi đó là chuyến xe về miền quá khứ, đưa chúng tôi trở lại quê hương, với một sứ mạng đã được xác định: đi tìm cứ liệu về một con người thuộc về lịch sử, với mục tiêu là giải đáp cho niềm trăn trở từng ám ảnh cả thế hệ chúng tôi suốt bấy lâu nay.


Chúng tôi, những cá nhân có hoàn cảnh, cương vị và kiến thức chuyên môn khá là khác biệt này, đã cùng ngồi trên chuyến xe về miền quá khứ, đi đến một địa điểm Quảng Ngãi để cùng tìm hiểu về một nhân vật: Trương Đăng Quế. Thế thì, chúng tôi đã gặp nhau ở điểm chung nào, để có thể cùng đi một con đường, tham gia vào một công việc không kém phần nhiêu khê, phức tạp, là nỗ lực làm sáng tỏ những sự thực về một con người đã thuộc về lịch sử?


Điểm chung đó, chính là niềm hoài vọng về quê hương. Một quê hương không chỉ là niềm thao thức trong mỗi cá nhân chúng tôi, mà còn gắn kết với bao nhiêu sự kiện lịch sử. Có thể nói, mỗi sự kiện mang tính lịch sử ở vùng đất này, đều thấm đẫm tính chất bi tráng, cũng như hàm chứa trong đó rất nhiều ẩn số. Chỉ cần lướt qua một số tên người, tên đất ở Quảng Ngãi, chúng ta có thể thấy được dấu ấn của vùng đất này lên cục diện của lịch sử đất nước như thế nào.


Đó là Trấn Quốc công Bùi Tá Hán, danh thần đời Hậu Lê, người ổn định bờ cõi phương Nam, khi dải đất này được xác lập vào cương giới nước Đại Việt không lâu, kéo dài từ đèo Hải Vân đến đèo Cả.


Đó là Tả Quân Lê Văn Duyệt, Tổng trấn Gia Định thành, người có công lớn kiến tạo thế ổn định cho miền Nam thời nhà Nguyễn.


Đó là Bình Ty Đại Nguyên soái Trương Định, vị anh hùng dân tộc cầm đầu sự nghiệp kháng chiến chống Pháp đầu tiên ở Nam Bộ.


Đó là Quận công Trương Đăng Quế, Thái sư triều Nguyễn, một người lập nên sự nghiệp lẫy lừng, mà tên tuổi đi cùng với địa bạ Nam Kỳ lục tỉnh.


Và còn nhiều nhân vật có công với dân với nước mà chúng tôi chưa đủ tư liệu để lập chương trình.


Các địa danh ở vùng đất này cũng có đặc thù tương tự, khi đọc lên, không chỉ làm nao lòng những người con xứ Quảng, thậm chí còn vượt biên giới quốc gia. Đó là: Ba Tơ, Mỹ Lai, Ba Gia, Vạn Tường, Dung Quất…


Thế nhưng, ngoài người anh hùng dân tộc Trương Định đã được công nhận và lập đền thở hoành tráng, thì lịch sử cận đại của vùng đất này vẫn còn tồn tại một số nghi án, mà đến nay, đã sang thế kỷ hai mươi mốt, vẫn chưa được làm sáng tỏ. Danh thần thời Hậu Lê Bùi Tá Hán và Tả quân Lê Văn Duyệt được nhìn nhận công nghiệp như thế nào trong sự nghiệp mở nước về phương Nam của nước Đại Việt? Thái sư Trương Đăng Quế giữ vai trò gì suốt ba đời vua Minh Mệnh, Thiệu Trị, Tự Đức và đóng vai trò như thế nào trong chủ trương chống Pháp của triều đình Huế? Nhân vật này cũng đã đi vào lịch sử với một nghi án tày đình: Vua Tự Đức có phải là con ruột của ông?


Những nghi vấn lịch sử đã bao trùm lên dư luận dân gian hàng trăm năm, và ở một chừng mực nhất định, đã tác động đến sự nhìn nhận của giới chức có trách nhiệm về văn hoá, ở các thế hệ sau này. Thế nhưng, chưa ai đặt ra vấn đề, về bản thân các nghi vấn, rằng chúng cần được tìm hiểu, mổ xẻ để đưa ra trước ánh sáng phán quyết của công luận. Lịch sử, như bản chất đặc thù của nó, ở một thời điểm nào đó, có thể hàm chứa một dung lượng nhất định của nghi vấn và sự huyền hoặc. Thế nhưng với thời gian, như một dòng nước gột rửa bao lớp phấn son, cát bụi để trả lại dung mạo đích thực cho các sự kiện lịch sử, và sẽ không còn chỗ cho sự mơ hồ. Các nghi vấn phải được làm sáng tỏ bằng những bằng chứng lịch sử có tính thuyết phục, cộng với sự vận dụng tư duy logic.


Để làm được điều này, chúng ta cần các dữ liệu lịch sử trung thực. Với trường hợp của Trương Đăng Quế, điều khó khăn trong việc giải mã các tư liệu lịch sử nằm ở chỗ, hầu hết các tư liệu chính thống của triều đình, đều đã ghi chép bằng chữ Hán. Ngay cả các tác phẩm của ông, hoặc do ông sáng tác như Trương Quảng Khê tiên sinh tập, hoặc do ông làm Tổng tài chủ biên như Đại Nam thực lục tiền biên, Đại Nam liệt truyện, Thiệu Trị văn quy, cũng đều viết bằng chữ Hán. Có lẽ đây chính là lý do, khiến cho các nghiên cứu về Trương Đăng Quế rất khó thực hiện trong bối cảnh Hán học suy tàn, và cũng vì lý do cắt nghĩa tại sao, trong một thời gian quá dài, những nghi vấn về ông chưa được làm sáng tỏ.


Để khắc phục những khó khăn cơ bản đó, chúng tôi đã nhận được sự trợ giúp quý học giả Viện nghiên cứu Hán Nôm Hà Nội, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ và các dịch giả đàn anh. Kết hợp với các tư liệu thư tịch, nhất là bộ sách đồ sộ ĐẠI NAM THỰC LỤC do Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành, cùng với các tư liệu thu thập từ quê nhà và từ các địa phương mà dấu chân của Trương Đăng Quế từng đi qua hoặc dừng lại, chúng tôi đã có được nguồn tư liệu phong phú và đáng tin cậy.


Nhiệt tình của đám hậu sinh, trước những nghi án lịch sử liên quan đến một nhân vật gắn bó với quê hương như Trương Đăng Quế đã mang chúng tôi đến với nhau, cùng góp sức trong khả năng của mỗi người, với hy vọng vén được bức màn sương khói của thời gian, cũng như chứng minh được sự huyễn hoặc của bao lời đồn đại, trả lại sự công bằng cho một con người đã đi vào lịch sử.


Với niềm hy vọng đó, kính mời quý độc giả, và các bạn, cùng tham dự cuộc hành trình với chúng tôi trên chuyến xe về miền quá khứ, chiêm nghiệm các tư liệu đã sưu tầm được, đến giờ này, để cùng rút ra kết luận về chân dung đích thực của một con người: Trương Đăng Quế.


Nhóm biên soạn


(còn tiếp)


Nguồn: Trương Đăng Quế - Cuộc đời và sự nghiệp. NXB Văn học. 1-2009

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Ma túy, những câu chuyện khốc liệt - Hoàng Điệp – Mai Vinh 23.03.2017
Một làng biên giới - Võ Phiến 23.03.2017
Những đám khói - Võ Phiến 23.03.2017
Khó, dễ Nguyễn Tuân - Đào Nguyên 22.03.2017
Ở nơi “con chim bay bạc đầu chưa tới” - Ngô Vĩnh Bình 22.03.2017
Lê Văn Thảo, người lữ hành lặng lẽ - Nguyễn Xuân Hưng 21.03.2017
Hoa của đất: Nhà toán học lỗi lạc của quê hương Gò Nổi - Kỳ Lam - Hàm Châu 19.03.2017
Không khóc ở Mỹ Sơn - Inrasara Phú Trạm 16.03.2017
Mười ngày rung chuyển thế giới (11- tiếp và hết) - John "Jack" Silas Reed 15.03.2017
Hoàng Đạo Thúy với những trang viết về Hà Nội - Hoài Anh 13.03.2017
xem thêm »