tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 21094251
08.07.2012
Tư liệu
Đình Trà Cổ và bài hát Mái đình làng biển

Bài Mái đình làng biển được sáng tác bởi nhạc sĩ Nguyễn Cường.Thú vị nhất là câu chuyện ông kể về sự ra đời Mái đình làng biển:  "Tỉnh ủy Quảng Ninh mời anh chị em nghệ sĩ đi thực tế để sáng tác. Chiều hôm đó, theo lịch là đi tắm ở bãi biển Trà Cổ nên tôi diện đồ bơi từ khách sạn, nào ngờ giữa đường lại được mời vào thăm một ngôi đình. Ban đầu, tôi ở bên ngoài không dám vào vì sợ trang phục không phù hợp với nơi tôn nghiêm nhưng thấy ngôi đình quá đẹp, tôi đặng chẳng đừng, xuống xe, lạy thần đền, trình bày hoàn cảnh và xin phép vào tham quan. Từ khi vào tới khi ra, tôi đã hoàn thành bài Mái đình làng biển. Tôi cho rằng, đó không phải là bài hát tôi sáng tác mà chính là thần đền đã cho tôi" - Nguyễn Cường hóm hỉnh kể. Hàng trăm khán giả cười to trước câu chuyện của ông.


Như nhiều làng quê khác trên đất nước Việt Nam, ngôi đình làng đã được nhân dân góp công góp của xây dựng lên. Theo lời kể của nhân dân địa phương thì sau khi xây dựng, các cụ tiên công ở đây đã về quê cũ tại Đồ Sơn xin chân hương (nhang) để rước các vị thần hoàng ở đó là Khổng Lộ, Giác Hải, Nhân Minh, Huyền Quốc, Quảng Trạch. Đồng thời tôn hai vị thần là Ngọc Sơn (Thần Núi) và Bạch Điểu Tước (Thần Chim) lên làm thành hoàng của làng. Ở đình Trà Cổ, ngoài các vị thành hoàng được nhân dân rước chân hương từ quê cũ về và hai vị thiên thần thì sáu vị tiên công có công đầu trong việc khai canh cũng được phối thờ ở hậu cung. Việc lập bài vị thờ ở hậu cung của đình sáu vị tiên công này và hàng năm cứ đến ngày mồng 1 tháng Sáu, nhân dân dâng lễ thờ cúng, chứng tỏ họ được coi là thành hoàng của làng.


 


Đình Trà Cổ là một ngôi đình làng bề thế, tọa lạc giữa vùng giáp biên giới Việt Trung, như một cột mốc văn hóa của dân tộc Việt Nam nơi địa đầu Tổ quốc. Có ý kiến cho rằng đình Trà Cổ được xây dựng vào năm 1550. Đối chiếu lịch sử hình thành làng Trà Cổ thì có vẻ hợp lý. Trong số các ngôi đình ở Bắc Bộ, đình Trà Cổ được đánh giá là một ngôi đình khá đồ sộ, mang thuần dấu ấn của nền văn hoá Việt. Đặc biệt, đình Trà Cổ từ lâu được coi như là cột mốc văn hoá quan trọng ở địa đầu biên cương Tổ quốc. Đình Trà Cổ được xây dựng trên một khu đất có tổng diện tích là 1078 m2, thoáng mát. Đình được đặt quay theo hướng Nam, theo tư thế cửa hướng ra biển Đông, đúng truyền thống đình làng người Việt, trước cửa đình có cổng, nghi môn ở giữa, hai cổng phụ ở hai bên, xung quanh có tường bao quanh cao 1,5m. Đình Trà Cổ có tổng chiều dài 29,8 m, rộng 18,5 m; bố cục kiến trúc theo kiểu chữ “Đinh” (J), gồm 5 gian 2 chái đường và 3 gian hậu cung. Phía trong đình có tất cả 48 cột lim to, sơn son thiếp vàng, cột lim đặt trên các tảng kê bằng đá xanh vững chắc. Trong đó có những cây cột cái cao tới gần 5 m, chu vi 1,63 m. Và còn có 20 cây cột quân. Các cột được giăng đan với nhau bởi những hàng dầm ngang dọc. Mái lợp ngói mũ hài, diện tích ngói mái là 310 m2, trên bờ nóc có lưỡng long chầu nguyệt, bốn góc mái đắp cầu đao, con guột uốn cong hình rồng tạo nét uyển chuyển mềm mại. Công trình được liên kết với nhau bởi ba hàng xà, hai hàng xà ngang là xà thượng nối cột cái và xà trung làm nhiệm vụ nối cột quân, một hàng xà dọc làm động, hợp với nhau nơi bờ nóc. Hai mặt trái bên nhỏ hơn làm nhiệm vụ che kín hai bên gian hồi. Năm gian bái đường có trần, trong long bái đường có sàn, trừ gian giữa nối với hậu cung lát gạch các gian bên đều có sàn gỗ cao thấp khác nhau. Sàn có tác dụng giữ cho cột không bị xiêu vẹo, đồng thời có thể làm chỗ ngồi phân biệt ngôi thứ trong làng. Kết cấu vì kèo kiểu giá chiêng, chồng rường con nhị. Trên cùng là một con rường nhỏ, giữa cột có kê một dép dọc đỡ thượng lương. Hai đầu rường ăn mộng qua lịa hai đầu cột trốn. Một đầu cột trốn được kê trên đầu vuông thóp đáy, đầu kia đỡ đôi hoành trên cùng. Đỡ hai hoành số 2 và số 3 là một đôi rường cụt được cấu tạo để tạo một đầu vuông thóp đáy. Câu đầu đỡ đôi hoành thứ tư và nối hai đầu cột cái. Trên câu đầu kê bốn đầu vuông thóp đáy nhỏ. Một cây gỗ lớn được cấu tạo ăn mộng qua thân cột cái, một đầu cây gỗ tạo thành rường cụt đỡ tại hoành vì lách, đầu kia tạo thành một đầu dư chạm đầu rồng làm nhiệm vụ đỡ dạ câu đầu. Các bộ vì lách được cấu tạo như sau: Một chiếc xà lách lớn, một đầu ăn mộng vào thân cột cái, một đầu gác lên đầu cột quân qua đầu vuông thót đáy đỡ hoành mái. Các con rường này nhắn dần về phía trên theo chiều dốc về mái. Các con rường trên cùng là đuôi của đầu dư tại nóc. Khoảng trống giữa các con rường được ken những tấm ván bưng mỏng và trang trí nhiều đề tài khác nhau.


Tất cả các bức cuốn vì nách đã được các nghệ nhân thể hiện một cách khéo léo tinh sảo. Các nét chạm nổi, chạm lọng, kinh long… đều thể hiện được tài năng của các nghệ nhân Việt Nam trong điêu khắc gỗ, họ đã tạo ra cho mỗi bức chạm là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc phóng khoáng. Các con rồng đều có đặc điểm chung là mắt quỷ, miệng lang, sừng nhọn, tai thú, trán dô, mũi sư tử, cằm bạnh miệng rộng mang đậm dấu ấn đương thời. Tất cả các đầu dư đều chạn rồng với đặc điểm: Mắt tròn lồi, mũi to như mũi sư tử, trán dô miệng rộng, sừng nhọn như sừng nai tai thú. Ngoài ra các đầu bảy cũng được chạm hình rồng với thân mập uốn khúc, miệng rộng mắt tròn. Toàn bộ râu rồng như những đao mác bay lượn ngược ra phía sau. Có con mình trơn, có con toàn thân phủ một lớp như vảy cá chép. Khúc đuôi nhỏ dần thuôn đều, long đuôi xòe tròn như hình chiếc lá.


Trong đình còn có hàng chục bức chạm trổ sinh động, nhiều câu đối hoành phi sơn son thếp vàng, hình tứ linh còn có hình hươu sao cổ dài, có sừng, cộc đuôi, tư thế chạy hay đứng quay đầu, mồm ngậm hoa cúc. Hai đầu hồi là hai bức hoành phi sơn son thiếp vàng đối diện nhau “Nam sơn tịnh thọ (Nước Nam bền vững) – Địa cửu thiên trường (Đất vững trời dài)”. Phần Hậu cung có diện tích khoảng 72 m2. Tại đây có bức chạm bông sen ở giữa giải hoa vuông, trước hậu cung có tấm y môn bằng lụa điều thêu rồng phượng. Trà Cổ độc đáo so với tất cả các ngôi đình hiện có ở Quảng Ninh. Hiện nay, ở Việt Nam, ngoài đình Trà Cổ chỉ có đình Bảng (Bắc Ninh) là còn có kiến trúc kiểu ván sàn. Bên trong, phía trước các ban thờ đình Trà Cổ đều có những cửa võng, mỗi bức dài 3,4 m, rộng 1,4 m nối với các cột cái theo chiều dài của ngôi đình. Mỗi bộ cửa là một tác phẩm chạm trổ đầy giá trị nghệ thuật với hình nàng tiên cưỡi rồng bay trong mây. Phía trên các bức cửa võng là hình rồng chầu mặt trăng được chạm khắc mềm mại, tinh xảo. Trên hai bức cuốn ở hai bên gian giữa có chạm hình một đàn rồng mẹ, rồng con đang múa lượn. Hai đầu hồi là hai bức hoành phi sơn son, thếp vàng đối diện nhau. Theo các dòng chữ Hán còn lưu lại trên bức hoành phi treo ở giữa đình thì đóng góp vào việc tu bổ, tôn tạo đình là kíp thợ mộc đến từ thôn Đạt Tài, huyện Hoằng Hoá (Thanh Hoá). Họ cư trú tại Trà Cổ, cùng nhau làm ăn, xây dựng quê hương.


Theo nhà sử học Đỗ Văn Ninh, người được biết đến với các công trình nghiên cứu về thương cảng cổ Vân Đồn thì đình Trà Cổ giá trị ở chỗ là chứng cứ cho công lao mở mang bờ cõi của tổ tiên; là chứng cứ cho mối quan hệ máu thịt giữa miền biên cảnh với các miền khác trong nước. Đình Trà Cổ còn đáng quý vì còn lưu giữ lại được nhiều chứng cứ thể hiện tinh thần dũng cảm chống phong kiến của ông cha ta nữa. Bức hoành phi treo phía đầu hồi phải khắc 4 chữ “Địa cửu thiên trường” có nghĩa là đất lâu, trời dài - ca ngợi sự bền vững của đất trời Việt Nam. Đáng chú ý là bức hoành phi bên trái đề “Dân đức quân hậu” có nghĩa là dân đức độ, vua nhân hậu. Ý ngoài như vậy nhưng bên trong ẩn một ý phản phong tế nhị và sâu xa. Người Trà Cổ đã đảo lộn trật tự trời - đất, vua - dân. Xem thế đủ thấy việc khắc mấy chữ trên hai bức hoành phi kia là một việc làm dũng cảm, một sự dũng cảm cố ý chứ không vô tình. Trải qua thời gian, đình Trà Cổ vẫn đứng đó như biểu trưng cho sự trường tồn của văn hoá Việt. Ngôi đình đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều văn nghệ sĩ sáng tác, trong đó, nổi bật nhất là ca khúc Mái đình làng biển của nhạc sĩ Nguyễn Cường, được nhiều ca sĩ thi giọng hát Sao Mai chọn, thể hiện.


Căn cứ vào kiểu dáng kiến trúc và điêu khắc gỗ của đình, dựa vào dữ liệu bảng chữ Hán ghi trên thượng lương, ta có thể khẳng định đình được xây dựng vào thời hậu Lê và đã trải qua nhiều lần trùng tu lớn. Lần thứ nhất có lẽ vào thời Nguyễn, lần thứ hai vào năm Canh Thân (1920) do ông Nguyễn Văn Đại và Bùi Văn Chu tổ chức quyên góp lấy tiền tu sửa. Lần sửa này đã thay ván bưng bằng tường gạch và một số cột gỗ. Lần trùng tu thứ 3 là vào năm 1995 do Trung tâm tu bổ di tích Trung ương thực hiện với nguồn kinh phí do Bộ Văn hóa Thông tin cấp 100 triệu đồng.


Ngoài ra còn có một số lần trùng tu nhỏ, lần gần đây nhất là năm 1999 do Trung tâm tu bổ di tích Trung ương thực hiện với nguồn kinh phí do tỉnh cấp.


Hiện nay ở đình Trà Cổ có 65 hiện vật, gỗ rất quý có giá trị về mặt nghệ thuật và điêu khắc gồm:


-         Ba đỉnh hương đồng, thời Nguyễn


-         Bốn cây đèn nến bằng đồng


-         Hai hạc rùa bằng gỗ thời Nguyễn sơn son thếp vàng


-         Một khám long đình bằng gỗ thời Nguyễn


-         Tám long ngai bằng gỗ thời Nguyễn


-         Sáu bài vị bằng gỗ, phần trên chạm hình mặt nguyệt và hoa lá, hai bên trang trí diềm mây và hoa lá cách điệu.


-         Hai hộp đựng sắc phong bằng gỗ


-         12 sắc phong chất liệu giấy


-         1 án gian bằng gỗ thời Nguyễn


-         Bảy bức bức đại tự có niên đại thời Nguyễn hình chữ nhật, phủ sơn son thiếp vàng, 1 chiếc có diềm trang trí hoa văn hình triện móc liên hoàn, sáu chiếc còn lại không trang trí


-         8 đôi câu đối có niên đại thời Nguyễn


-         Ở đỉnh có 5 bức cửa võng


Ngoài ra đình còn nhiều hiện vật đồ thờ khác như mâm bồng, mâm triện, một cỗ kiệu bát cống. Lễ hội đình Trà Cổ diễn ra đều đặn hàng năm từ 30-5 đến 1-6 âm lịch. Đây chính là dịp dân làng bày tỏ sự thành kính nhớ về tổ tiên. Trước ngày 30, tất cả các công tác chuẩn bị đều diễn ra nhanh chóng với sự góp sức của toàn thể dân làng, toàn thể dân làng cũng có một buổi gặp họp làng ngay tại đình thường vào ngày 28 hoặc 29 để phân công công việc cũng như đóng góp cho hội đình. Đến ngày 30-5 thì các công tác chuẩn bị đều hoàn tất, cờ băng rôn, ánh sáng… đều được trang hoàng. Chiều cùng ngày thì các Ông Voi (12 chú lợn tạ được 12 ông Đán, những người ứng với 12 vị Tiên công đã có công lập nên làng Trà Cổ ngày xưa, được chỉ định từ hội đình năm trước nuôi, chăm sóc) được trưng bày hai hàng hai bên lối đi chính trong sân đình để mọi người chiêm ngưỡng, cũng như chuẩn bị cho hội thi Ông Voi. Ông Voi nào thắng trong hội thi (có cân nặng, chỉ số kích thước lớn nhất) sẽ được chọn để làm tín lễ cúng lên tổ tiên ngày 1-6, sau đó thịt sẽ được bày trong tiệc hội đình, ông Đán có Ông Voi thắng cuộc cũng nhận được phần thưởng của làng. Ngày 1 tháng 6, bắt đầu vào chính hội, đầu tiên đó là hội rước Vua ra bể (còn gọi là rước vua ra miếu, một ngôi miếu lâu đời nằm sát bờ biển Trà Cổ), với những nghi thức rất trang trọng: một đội quân cầm vũ khí, cờ thần, phường bát âm, bát bửu, tiếp đến là người cầm cờ vía (phải là người cường tráng trẻ đẹp và có đạo đức được làng bầu chọn từ cuối hội năm trước) cùng mọi người khiêng kiệu, đội trống chiêng của chùa Vạn Linh Khánh, của đền Thánh Mẫu, cả đội nhạc của nhà thờ Trà Cổ xen kẽ với các đội bê kiệu, lễ vật, quân binh, cuối đoàn là các đoàn thể như hội phụ nữ, các bô lão, các cụ bà mặc đồng phục đi chùa, cùng dân làng lối đuôi nhau thành một hàng dài rước qua trục đường chính của làng rồi dọc bờ biển trước khi đến miếu thờ. Nét độc đáo của Lễ hội đình Trà Cổ là hội thi làm cỗ, thi nấu ăn, ai nấu ăn giỏi đều được cả làng biết đến. Ngoài ra, những năm gần đây, trong suốt hội còn có nhiều hoạt đông như văn nghệ, thi thể thao (Đá bóng, kéo co, cờ tướng…, đi cà khêu… Ngày mồng 6, Lễ hội kết thúc với phần biểu diễn múa bông. Trong ngày múa bông, người ta cầu mong trời đất thần linh phù trợ cho đánh bắt được nhiều cá tôm, buôn bán phát đạt, chăn nuôi, trồng cây tươi tốt, cuộc sống ấm no. Năm 2005, Lễ hội đình Trà Cổ đã được Sở Văn hoá - Thông tin (nay là Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch) chọn giới thiệu tại Ngày hội văn hoá các dân tộc vùng Đông Bắc và đã được các tỉnh bạn đánh giá cao về giá trị, ý nghĩa của nó.   


Đình làng Trà Cổ cũng mang lại giá trị cao trong hoạt động du lịch. Đình luôn mở cửa chào đón du khách bất cứ lúc nào cho dù không phải trong dịp lễ hội hay không phải mùa du lịch. Do đó nơi đây cũng là điểm đến của hầu hết các đoàn du khách mỗi khi họ đến du lịch tại Trà Cổ, không chỉ có du khách nội địa mà đình làng Trà Cổ còn thường xuyên có du khách ngoại quốc đến thăm quan. Hàng năm, lễ hội đình Trà Cổ cũng là lúc thu hút rất đông du khách đến đây tham quan, dự hội.


Đình Trà Cổ là một trong những di tích lịch sử đã được xếp hạng vào loại đặc biệt quan trọng về kiến trúc. Đây chính là ngôi đình điển hình cho đình làng Việt Nam xưa kia. Đến nay, ngôi đình này vẫn còn giữ được khá là nguyên vẹn những giá trị mà nó vốn có. Lễ hội đình Trà Cổ cũng được coi là một trong những lễ hội đặc sắc thể hiện khá rõ nét nếp sống của người Việt cũng như lối sống cộng đồng gắn kết, thể hiện tình đoàn kết trong không gian một ngôi làng Việt. Ngày nay, nhân dân phường Trà Cổ vẫn đang gìn giữ rất tốt đình làng và giáo dục các thế hệ đi sau về truyền thống của làng, các sự việc lớn cần  bàn bạc góp sức của cả làng vẫn thường xuyên được tổ chức tại đình. Có thể nói đây chính là những nét đẹp truyền thống, mộc mạc, giản dị nhưng vô cùng đáng quý của nhân dân ta. Những giá trị này sẽ cần được lưu truyền, nhân rộng và du lịch sẽ giúp chúng ta làm được điều đó.


Nguồn: tracohotel.com/home/detail.asp?iData=1447&nChannel=News


 


Lời bài hát Mái đình làng biển


Nhạc và lời: Nguyễn Cường


 


Thi gan cùng tuế nguyệt


Bao lâu bao lâu rồi


Mái đình xưa làng Việt


Thanh thanh một góc trời


Những thăng trầm thời gian đã ghi tạc hình dáng


Nét chạm trổ phượng long uốn lượn tựa mây sóng


Gửi vào đây vào đây vui buồn người Việt


Gửi vào đây vào đây tâm hồn người Việt


Đâu trúc mai sân đình đâu dáng ai ưa nhìn


Động lòng tôi câu hát người xinh


 


Vây quanh nhịp trống chèo


Ai trao duyên ai vô tình nên còn đây lời hẹn


Trăng non một góc đình


 


Những thăng trầm thời gian đã ghi tạc hình dáng


Nét chạm trổ phượng long uốn lượn tựa mây sóng


Gửi vào đây vào đây vui buồn người Việt


Gửi vào đây vào đây tâm hồn người Việt


Đâu trúc mai sân đình đâu dáng ai ưa nhìn


Động lòng tôi câu hát người xinh


 


Ơi vút cong mái đình


Ơi nước non ân tình


Hồn Việt Nam như thế


Hơ... thuở bình minh!


 

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Một Năm: Ngoại giao của Trump - Jonathan Freedland 20.11.2017
Cách tự sát của một siêu cường - RICHARD Javad Heydarian 20.11.2017
Thế kỷ đẫm máu - Stephen Kotkin 07.11.2017
Nhà Lê sơ - Lê sơ triều - Tư liệu sưu tầm 06.11.2017
Đông Kinh Nghĩa Thục: Cuộc cách mạng giáo dục đầu tiên ở VN - Nguyễn Hải Hoành 05.11.2017
Mao, Tập và “Cơn bão tháng Giêng” - Tư liệu sưu tầm 05.11.2017
Vai trò của Stalin trong Chiến tranh Triều Tiên - Nguyễn Hải Hoành 05.11.2017
02/10/1966: Báo Liên Xô đưa tin sĩ quan Nga bị tấn công - Tư liệu sưu tầm 05.11.2017
Đặng Tiểu Bình và quyết định của TQ tiến hành chiến tranh với VN - Tư liệu sưu tầm 04.11.2017
Nhìn lại cuộc chiến Việt-Trung năm 1979 - Tư liệu sưu tầm 04.11.2017
xem thêm »