Viết một truyện ngắn có thể nổi tiếng, đem dự thi có thể đạt giải cao, nhưng tập trung lại in thành một cuốn sách thì bạn đọc tiếp nhận nó có thể "phát sốt", biên tập viên các nhà xuất bản trượt dài từ dè dặt, chuyển sang nghi ngại và sau đó đành lắc đầu từ chối không in để… bảo đảm an toàn. Lại Văn Long là một nhà văn như thế.

Năm 1991, truyện ngắn "Kẻ sát nhân lương thiện" của anh đã từng gây tiếng vang mạnh mẽ, đạt giải nhất cuộc thi truyện ngắn Báo Văn Nghệ năm 1990 -1991, được in đi in lại nhiều lần như "cây đinh" trong nhiều tập truyện ngắn của các tác giả đương đại. Truyện cũng lần lượt được dịch sang tiếng Pháp, tiếng Trung và tiếng Nhật. Khi đó, Long mới 26 tuổi. Từ độc giả bình thường cho đến các nhà phê bình văn học đều có chung nhận xét về Lại Văn Long: Bút lực mạnh, vốn sống phong phú, tư duy sáng tác sắc sảo, cái nhìn nghệ thuật độc đáo. Tóm lại, bóng dáng một cây bút lớn đã chấp chới lộ ra, rất đáng để bạn đọc chờ đợi.

Nhưng, hơn 20 năm sau, dường như cái bóng vẫn cứ là… cái bóng. Người ta biết đến Lại Văn Long nhiều hơn trong vai trò một phóng viên từ sắc sảo trở thành gạo cội của Báo Công an Tp HCM, trong khi nhiều người đã quên béng mất anh là một nhà văn, một cây bút truyện ngắn có tầm. Trong 20 năm đó, Lại Văn Long vẫn sáng tác nhưng tản mát, tần suất xuất hiện không nhiều - trung bình mỗi năm in báo được thêm… 1 truyện ngắn và không hề có thêm bất kỳ giải thưởng văn chương nào. Nói chính xác thì anh vẫn viết nhưng rất ít khi gửi đăng và được đăng. Hiện ra trong trang viết của Lại Văn Long vẫn luôn có một số phận, một cuộc đời đậm đặc bi kịch. Nói theo ngôn ngữ "vị nhân sinh" thì nó đen ngòm, quẩn quanh không lối thoát. Tất cả đều hiện ra dưới những câu chữ sắc sảo đến mức cay nghiệt. Hầu  hết các truyện anh viết đều có kết thúc trong ngõ cụt bi kịch, vượt quá giới hạn của hình tượng bi kịch văn chương thông thường. Vì thế, dù cấu tứ khá lạ, ngôn ngữ sắc sảo, đường nét sáng tạo khá rõ và độc đáo, truyện của Lại Văn Long vẫn có cái gì đó quá gần, gần đến mức trần trụi trong khoảng cách tiếp nhận giữa tác giả - tác phẩm - độc giả. Nó biến sáng tác của Lại Văn Long thành những trang viết rất khó in, thậm chí không thể in, ít nhà xuất bản nào muốn in, dù công bằng mà nói, đó hoàn toàn không phải là những câu chuyện khó đọc hay thiếu hấp dẫn.

Bìa tập truyện ngắn "Thủy Cơ" của Lại Văn Long.

Khá bảo thủ trong khuynh hướng sáng tạo văn nghệ, nhưng theo thời gian, những cú va chạm trong đời cũng đủ để Lại Văn Long nhận ra sự "khó hội nhập" của mình. Dăm năm gần đây, có vẻ anh đang cố công tự thoát ra khỏi xu hướng cay nghiệt tự định ra cho mình để tiếp cận gần hơn với người đọc. Phần nào, quá trình "đổi mới", "hội nhập" của Lại Văn Long đã đem lại kết quả. Năm 2009, ở tuổi 45, anh cho ra tập sách đầu tay - tiểu thuyết "Thạch Đế". Thực chất, đây là sự sửa chữa dày công cả về cấu trúc lẫn ý tứ một truyện ngắn mà anh đã viết, đã bị từ chối in từ gần 20 năm trước - truyện "Thạch Sanh và Chân Lý". Đầu năm 2012, Lại Văn Long lại trình làng thêm tập truyện ngắn "Thủy Cơ" (NXB Quân đội nhân dân).

Tập truyện hơn 330 trang, gồm 12 truyện ngắn và 2 truyện vừa có thể xem  như toàn bộ gia tài hơn 20 năm sáng tác của Lại Văn Long. Hầu hết đã được đăng rải rác trên các báo. Cho dù đã cố làm mềm đi để có thể "hội nhập", trong "Thủy Cơ", người đọc vẫn nhận diện được gần như không  sót thứ gì  trong "chất văn chương" của Lại Văn Long. Chất triết lý theo chiều cay độc vẫn đâm đặc. Những góc khuất, mặt trái đầy bi kịch của xã hội vẫn đầy rẫy. Tất nhiên, là tập truyện gắn đầu tay nên trong cuốn sách không thể thiếu truyện ngắn "Kẻ sát nhân lương thiện" nổi tiếng một thời. Mô típ, khuynh hướng của truyện ngắn này vẫn hiện ra với vai trò chủ đạo xuyên suốt toàn tập truyện, khiến những bạn đọc ưa nhẹ nhàng, đơn giản sẽ cảm thấy khá nặng nề vì có quá nhiểu lần phải dừng lại để suy nghĩ. Một số truyện ngắn khác trong sách cũng rất đáng chú ý: "Thế gian biến cải", "Bến nước cơ quan", "Cù lao mộ đôi", "Đức tin", "Bớt", "Thủy Cơ"…

Dù nặng nề về ý nghĩa và triết lý - đang tiệm cận tư tưởng triết học; văn phong, ngôn ngữ nhiều cay nghiệt, truyện ngắn của Lại Văn Long vẫn có  một ưu điểm lớn: hấp dẫn và lôi cuốn, nhiều tình tiết sáng tạo bất ngờ. Với những ai đã từng say mê "Kẻ sát nhân lương thiện", "Thủy Cơ" chắc hẳn sẽ là một cuốn sách đáng tìm đọc. Với riêng tác giả, tôi tin cuốn truyện ngắn đầu tay này sẽ là mốc mà Lại Văn Long khép lại một giai đoạn sáng tác, để bắt đầu một giai đoạn mới, những sáng tạo mới, những bất ngờ mới… mà bạn đọc không cần phải chờ  đợi những hai chục năm ròng…

Nguyễn Đức

Báo Văn Nghệ Công An, ngày 7-5-2012