tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20004391
23.05.2012
Phan Quang
Từ nỗi cô đơn Đen

 


Ngày quốc tế Pháp ngữ 20 tháng 3 năm 2006 mở đầu các hoạt động một năm mang tên Năm Léopold Sédar Senghor nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông. L.S. Senghor (1906-2001) là một nhà chính trị ôn hòa, tổng thống đầu tiên nước Sénégal độc lập, một chính khách kiên trì chống chủ nghĩa đế quốc trong văn hóa, chủ trương đối thoại giữa các nền văn minh, trên hết là một nhà thơ hàm xúc và trí tuệ, Viện sĩ Viện hàn lâm Văn học Pháp và nhiều viện hàn lâm khác. Ông là người châu Phi đầu tiên đỗ  thạc sĩ Ngữ pháp Pháp, đồng môn, đồng khóa với một trí thức người Việt Nam cũng đõ bằng thạc sĩ năm ấy ấy (từng được báo chí nước ta gọi đùa là Ông Trạng mẹo) và Georges Pompidou, về sau trở thành Tổng thống Pháp.


 


            Nhà thơ Léopold Sédar Senghor bắt đầu tham gia chính trường sau chiến tranh thế giới thứ hai, khi được những người dân thuộc địa Sénégal bầu làm đại biểu Quốc hội lập hiến của nước Pháp năm 1945. Quốc hội mới có nhiệm vụ dự thảo Hiến pháp mới của Cộng hòa Pháp sau chiến tranh, từ bấy sẽ gọi là “nền cộng hòa thứ tư”, thay thế “nền cộng hòa thứ ba” đã bị thống chế Pétain làm ô uế vì đầu hàng chủ nghĩ phát xít Đức. Trong chiến tranh thế giới thứ hai, ông có gia nhập quân đội Pháp và bị phát xít Đức bắt giam.


L.S. Senghor bắt đầu tham gia chính phủ Pháp dưới thời tướng De Gaulle. Khởi đầu  giữ chức vụ Thứ trưởng Phủ thủ tướng (1955-1956), năm 1959 làm Bộ trưởng. Là thành viên của Ủy ban soạn thảo Hiến pháp Cộng hòa Pháp 1946 và 1958. Năm 1960, dưới tác động của chiến thắng Điện Biên Phủ và sau thất bại của thực dân Pháp trong những cố gắng cuối cùng đàn áp cuộc nổi dậy đòi độc lập của nhân dân Algérie, để ngừa trước các “rối ren”, nước Sénégal được Pháp trao trả chủ quyền, dĩ nhiên trong mối quan hệ hết sức gắn bó vứi mẫu quốc cũ. 


L.S. Senghor trở thành vị tổng thống đầu tiên nước cộng hòa non trẻ ấy.


 


            Ngay từ khi theo học tại Đại học Sorbonne, L.S.Senghor đã tham gia Phong trào Hành động của Sinh viên và từng là đảng viên Đảng xã hội Pháp. Cùng với Aimé Césaire, một hậu duệ của người nô lệ da đen bị bán sang quần đảo Antilles, cũng là sinh viên, và một vài bạn học khác, ông sáng tập tạp chí Sinh viên da đen. Tờ tạp chí  chết yểu này lần đầu tung ra khái niệm “Những giá trị của Négritude” (tạm dịch Nỗi cô đơn đen - tude trong Solitude, cô đơn, và nègre, người da den). Négritude1 sẽ là chủ đề quán xuyến sự nghiệp thơ ca và chính trị của L.S. Senghor, được người bạn thân thiết về sau cũng trở thành một nhà thơ rất nổi tiếng Aimé Césaire chia sẻ từ đầu. Theo ông này, négritude “đơn giản là sự chấp nhận thân phận người da đen, số mệnh người da đen, tự hào với lịch sử và văn hóa người da đen”. Còn với L.S. Senghor, “négritude trước hết là một sự phủ định, hay chính xác hơn, sự khẳng định một phủ định... Lúc này là thời điểm cần thiết cho một trào lưu lịch sử: khước từ Người Khác, khước từ hòa tan, biến mất trong Người Khác...”. Chàng thanh niên từng nuôi ảo vọng về một thế giới tràn trề ánh sáng, ở đó “người da đen được sống trong tình nghĩa cùng những người anh em có màu mắt xanh”… Tuy nhiên thực tế cuối thế kỷ 20 lại quá phũ phàng. Đến đâu cũng thấy châu Phi đen:


            ...Chỉ có lầm than thuế má, lao dịch, roi vọt


            Chỉ có mưa móc những bãi đờm miệt thị mà thôi.


            Phủ định ở đây là “phủ định Người Khác, để khẳng định Chính Mình”. Theo L.S.Senghor, “Négritude là toàn bộ những giá trị văn hóa của châu Phi Đen”, hay là “ nhân cách tập thể của người châu Phi đen”. Ông lý giải: “Lý trí Âu châu luôn mang tính tổng hợp (song) tản mạn khi sử dụng, còn lý trí Phi châu đen can dự (vào thực tiễn) bằng trực cảm”. Điều này thể hiện rõ trong thơ ca châu Phi mà L.S. Senghor là một đại diện xuất sắc, và theo tôi càng rõ hơn trong âm nhạc, vũ đạo châu Phi.


            Là người thiết tha với sự nghiệp chấn hưng nền văn hóa của người da đen ngày càng lụi tàn đi dưới ách thống trị của chủ nghĩa thực dân, vị tổng thống đầu tiên của nước nghèo mới được trao trả độc lập dành đến 30% ngân sách quốc gia, đương nhiên khiêm tốn, cho sự nghiệp phát triển giáo dục. Năm 1966, ông đỡ đầu Liên hoan thế giới đầu tiên các ngành Nghệ thuật Đen mở tại thành phố Dakar, thủ đô Sénégal. Nhà văn André Malraux, bộ trưởng Văn hóa Pháp, đã tham dự với tư cách khách mời danh dự. Là nhà thơ khởi nghiệp từ Pháp ngữ, L.S.Senghor đam mê ngôn ngữ ấy mà ông có những thành công được mọi người thừa nhận, nhưng là một người luôn chủ trương đa dạng văn hóa, đối thoại bình đẳng giữa các nền văn minh. Hai câu thơ của ông được dùng làm đề từ cho Năm quốc tế Pháp ngữ 2006 về đa dạng văn hóa là (tạm dịch): Tiếp thu khác biệt, hướng tới hòa đồng.


            Khi đang là tổng thống, ông muốn làm một việc gì đó cho cộng đồng Pháp ngữ, nhưng bị người bạn học cũ lúc này là tổng thống nước Pháp đầy thế lực Georges Pompidou gạt đi, cho là vấn đề “chưa cấp bách”. Phải đợi đến khi Đảng xã hội Pháp nắm quyền, tổng thống Francois Mitterrand một người say mê văn chương, coi trọng văn hóa hơn mới, thành lập được Hội đồng Tối cao Pháp ngữ (1984). Năm 1986, Hội nghị đầu tiên những người đứng đầu  quốc gia và chính phủ các nước sử dụng chung tiếng Pháp họp tại Lâu đài Versailles. F. Mitterrand khẳng định: “Tôi thuộc số những người tin tưởng rằng ngôn ngữ là, và sẽ vẫn là, kết cấu cơ bản của xã hội”. L.S.Senghor lúc này đã thôi chức vụ nguyên thủ nước Sénégal sau hai mươi năm nắm quyền. Nhưng ông vẫn được mời ngồi bên cạnh tổng thống Pháp với tư cách một viện sĩ Hàn lâm.


Ngày 20 tháng 3 hằng năm trở thành Ngày Quốc tế Pháp ngữ từ đấy. Vị thủ tướng của F. Mitterrand, Jacques Chirac, lập Bộ Pháp ngữ. Hội nghị cấp cao Pháp ngữ lần thứ 7 họp rất thành công năm 1997 tại Hà Nội. Theo đề nghị nước chủ nhà, thông qua Chương trình Hành động Hà Nội, đẩy phong trào Pháp ngữ lên một bước mới. Tại đây cựu Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Boutros Boutros-Ghali được bầu làm Tổng thư ký đầu tiên Tổ chức quốc tế Pháp ngữ. Lúc này Cộng đồng nói tiếng Pháp tập hợp 56 quốc gia thành viên với ngót 270 triệu người.


            L.S. Senghor qua đời năm 2001. Tang lễ của nhà thơ - tổng thống được cử hành trọng thể theo nghi thức Nhà nước tại quê hương.


 


            Năm 2006 được phong trào quốc tế Pháp ngữ đặt tên là Năm L. S. Senghor cũng là điều tự nhiên và dễ hiểu. Tại Hội nghị cấp cao lần thứ 10 của phong trào ấy họp năm 2004 tại Ougadougou, thủ đô Burkina Faso, theo kiến nghị của Tổng thư ký mới Abdou Diouf - vốn là người từng kế vị L.S.Senghor trên cương vị Tổng thống  nước Sénégal và luôn coi L.S.Senghor là cha tinh thần của mình - đã nhất trí thông qua Nghị quyết lấy năm 2006, kỷ niệm 100 năm ngày ra đời của L.S.Senghor làm Năm Senghor. Trong dịp này, tại Việt Nam sẽ phát hành con tem Senghor và dán áp phích in hình ông cùng với phương châm : Tiếp thu khác biệt, hướng tới hòa đồng.


            Vị tổng thống đầu tiên của nước cộng hòa, nhà chính khách vắng bóng trên vũ đài chính trị đã lâu có thể sẽ bị người đời dần quên lãng. Luôn luôn còn lại nhà thơ lỗi lạc, nhà văn hóa uyên thâm được dân tộc Sénégal và ít ra là một phần nhân loại tôn vinh.


 2006


Nguồn: Cho đến khi giã từ trần thế. Tiểu luận, bút ký của Phan Quang. NXB. Phụ nữ. 2011.


www.trieuxuan.info








1 Có học giả dịch là Tính chất đen, tôi e chưa ổn. Vì tính chất của người da đen, tiếng Pháp đã có từ négrité. Thuật ngữ négritude là sáng tạo của riêng L.S. Senghor và các bạn ông. Từ điển Pháp Việt của Lê Khả Kế và định nghĩa négritude là tính chất da đen - PQ.



bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Ngô Tất Tố: Ba tính cách trong một con người - Phan Quang 14.07.2017
Nguyễn Tuần: Cỏ Độc lập - Phan Quang 14.07.2017
12 người lập ra nước Nhật (13) - Sakaiya Taichi 05.07.2017
Nguyễn Quang Sáng: Trong mâm rượu/ Nói xấu người vắng mặt/ Rượu sẽ thành thuốc độc - Trần Thanh Phương 19.06.2017
Nói có sách (5) - Vũ Bằng 19.06.2017
Sử ký Tư Mã Thiên (4) - Tư Mã Thiên 12.06.2017
Sử ký Tư Mã Thiên (3) - Tư Mã Thiên 11.06.2017
Sử ký Tư Mã Thiên (1): Lời giới thiệu của Dịch giả Nhữ Thành (Phan Ngọc) - Phan Ngọc 11.06.2017
Sử ký Tư Mã Thiên (2) - Tư Mã Thiên 11.06.2017
Lượm lặt ở đám giỗ cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt - Lưu Trọng Văn 06.06.2017
xem thêm »