tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20516444
Những bài báo
17.03.2012
Tư liệu
Tác phẩm từng bị coi là dâm thư: Lolita đã có bản tiếng Việt của Dương Tường!

Lolita tiếng Việt có gây cuồng phong?


“Tôi nghĩ nếu bản dịch Lolita của Dương Tường mà không tạo được cơn cuồng phong trong giới xuất bản Việt Nam trong những ngày tới, đặc biệt trong hội sách ở TPHCM, chỉ có thể trách độc giả Việt Nam mà thôi”.


Dịch giả Phạm Anh Tuấn phát biểu như vậy với tư cách diễn giả trong buổi lễ ra mắt Lolita chiều qua.


Không phải vô cớ dịch giả Phạm Anh Tuấn nhận xét như vậy, bởi Lolita từng được xếp vào top 10 tác phẩm gây tranh cãi nhất thế giới, top 100 tác phẩm xuât sắc nhất mọi thời đại. Đồng thời từng bị coi là dâm thư.


Thực tế, Lolita của Vladimir Nabokov ra đời cực lận đận. Bốn nhà xuất bản Mỹ bị sốc và cự tuyệt. Năm 1955, sách bán bản quyền sang Pháp cho NXB Olympia Press, vốn chủ yếu in các sách khiêu dâm. Ngay khi ra đời, sách gây sóng gió, tác giả bài báo trên tờ Sunday Express của London coi “cuốn sách bẩn thỉu nhất tôi từng đọc”.


Hải quan Anh cấm cửa cuốn sách từ Pháp sang Anh, Bộ Nội vụ Pháp ban hành lệnh cấm lưu hành, kéo dài 2 năm. Mãi ba năm sau khi ra đời ở Pháp, sách in ở Mỹ và lập tức bán được 100 nghìn bản ngay trong 3 tuần đầu và tái bản. Nhưng cuốn sách cũng gây cơn cuồng phong ở Mỹ.


Dịch giả Phạm Toàn nêu ngay mối lo không nhỏ cho Lolita: “Điều mà tôi nghĩ và hơi lo là phản ứng của xã hội thế nào? Trong khoảng độ dăm năm gần đây, các nhà văn thường thách thức nhau viết sex ra sao, tính dục thế nào? Tôi rất lo sắp tới sẽ có những xung đột không đâu vào đâu cả. Hy vọng báo chí giúp độc giả có thăng bằng để tìm hiểu đến nơi đến chốn tác phẩm này”.


Trong lời mở đầu buổi ra mắt sách, dịch giả Dương Tường không quên nhắc, sự ra đời của Lolita chứng tỏ các nhà quản lý của ta cởi mở hơn Mỹ hồi năm 1955.


“Khi nhận lời dịch Lolita, tôi vẫn nghĩ đây là cuộc phiêu lưu mạo hiểm không biết đi về đâu, nhưng vì lòng yêu nên cứ dấn thân vào”.


Trước Lolita, NXB Giáo dục mời ông dịch Mort à crédit (Chết chịu) của nhà văn Pháp Céline, cũng mất 2 năm mới hoàn thành bản dịch, nhưng cuối cùng không xin được giấy phép xuất bản.


Dù mới chỉ là lễ ra mắt, Lolita thu hút khá đông văn giới, báo chí và độc giả yêu Nabokov. Không ít người phải đứng trong lễ giới thiệu sách tại 36B Điện Biên Phủ. Độc giả khá lo lắng liệu Lolita bản tiếng Việt có bị kiểm duyệt, cắt xén?


“Chúng ta lấy làm mừng vì bản dịch tiếng Việt Lolita không bị cắt bỏ một chữ nào”, Dương Tường chia sẻ.


Trước đó, với tư cách biên tập viên tự nguyện cho Dương Tường, Phạm Anh Tuấn nói, Lolita chỉ có thể giao cho Dương Tường dịch, nhờ vốn văn hóa sâu rộng, sự am hiểu cả tiếng Anh, Pháp và tiếng Việt nữa.


Đồng nghiệp Đào Tuấn Ảnh, dịch giả tiếng Nga cũng dành những lời ưu ái cho Dương Tường: “Chuyển tải được văn Nabokov cực khó, nhưng ông Dương Tường đã làm được”. Chị chính là người “soi” bản dịch Dương Tường với nguyên bản tiếng Nga của Nabokov.


Còn dịch giả Nguyễn Nhật Anh, đại diện Nhã Nam lại cho rằng, Lolita có gây cuồng phong có chăng cũng như “cơn bão trong cốc thủy tinh”. Bởi: “Lolita theo chúng tôi hiểu đó không đơn giản là cuốn sách mà người đọc hy vọng có thể dễ dàng tranh cãi và biện luận về nó một cách đơn giản. Dù chủ đề tương đối cấm kị- một ông già si mê một cô bé - nhưng sâu xa hơn nó được đánh giá là tác phẩm về tình yêu.


Càng về cuối càng hiện rõ là tác phẩm về tình yêu một chiều. Có lẽ độc giả tuổi cỡ như tôi trở đi sẽ thấy đồng cảm hơn, thấy đây là câu chuyện làm cho ta buồn phiền, như Nabokov viết trong lời bạt”.


Đại diện Nhã Nam cũng khẳng định, Lolita hoàn toàn bứt ra khỏi các chủ đề dễ dãi của văn chương khiêu dâm. Độc giả sẽ không tìm thấy một xen nào mang tính khiêu dâm, không pha nào gây cảm giác nhầy nhụa.


Lolita kể về mối tình si của Humbert, nhà nghiên cứu văn học tuổi trung niên với Lolita 12 tuổi, con gái bà chủ nhà trọ. Dù không yêu, Humbert quyết định lấy bà chủ nhà để được lâu dài bên cô con gái.


Sau này, khi bà mẹ qua đời, Humbert mang Lolita theo trong chuyến hành trình xuyên nước Mỹ, như để chạy trốn như lời ông thốt lên khi mất Lolita: “tội lỗi của tôi, tâm hồn của tôi”.


 


Toan Toan


 


'Lolita' và trường hợp Vladimir Nabocov


Cuốn tiểu thuyết lừng danh gây tranh cãi suốt mấy chục năm, nay mới có mặt ở Việt Nam. Tiền Phong trích bài của dịch giả Phạm Anh Tuấn giới thiệu “một trường hợp bất thường bậc nhất của văn học thế kỉ 20”.


Tôi nghĩ, những ai háo hức tìm đọc Lolita xuất phát từ “nghe nói” về nó hoặc suy đoán do đọc một bài viết ở trình độ thẩm mỹ thường thường bậc trung chỉ quan tâm khai thác khiên cưỡng cái khía cạnh được họ cho là đậm chất dâm dật ở câu chuyện trong cuốn tiểu thuyết này, có lẽ sẽ sớm thất vọng.


Một kiểu độc giả khác, có lẽ đông hơn, tìm đọc Lolita với tâm lý cố sống cố chết để hiểu xem tác giả định nói gì, hoặc “ý tưởng hoặc ý nghĩa xã hội của cuốn sách này là gì” (như Vladimir Nabokov viết trong phần hậu từ Lolita). Cả hai cách, hoặc thô thiển hoặc duy lý tuyến tính, có thể gọi gộp chung thành cách đọc của kiểu độc giả cựu trào.


Của đáng tội, hai lỗi nói trên không hẳn do độc giả. Bởi, gạt sang một bên cái sức ỳ của truyền thống, dư tàn của tập tục, thói quen thẩm mỹ cố hữu và tác hại của kiểu giảng dạy văn học theo lối bình và tán (trong nhà trường phổ thông lẫn đại học), thì Lolita là tác phẩm cực kỳ khó đọc. Thậm chí khó hiểu ngay cả với những người rất, vâng, rất giỏi Anh ngữ.


Thoạt nhìn, Lolita giống như một câu chuyện nhạt nhẽo, tầm thường mà ta có thể đọc thấy trong cuốn sách tầm phào hoặc báo lá cải. Câu chuyện liên quan đến người đàn ông trung niên Humbert Humbert bị dày vò bởi nỗi ám ảnh nhục dục với một kiểu bé gái được ông ta gọi chung là các “tiểu nữ thần” (“nymphet”, một từ do Nabokov bịa và đã đậu được trong từ vựng tiếng Anh); và mối quan hệ của ông ta với cô bé Lolita 12 tuổi.


Cuốn tiểu thuyết mang hình thức của một cuốn tiểu thuyết về một bản thảo do chính nhân vật Humbert ghi lại những hồi ức về cuộc đời của ông ta và về những ngày tháng ông ta cùng Lolita lang thang qua các vùng của nước Mỹ (quãng đường tổng cộng hơn 43 nghìn cây số). Những hồi ức được kể lại bằng những liên tưởng chồng chéo, đan xen, như những “mớ gai chằng chịt” (lời của Humbert) và bằng một văn phong chói màu, lúc thống thiết lúc giễu cợt. “Tôi không nghĩ bằng bất kỳ ngôn ngữ nào. Tôi nghĩ bằng hình ảnh”. Trong Lolita, cứ có dịp là ông lại chọc giễu tâm phân học của Freud, nhại giễu thủ pháp dòng lũ ý thức của James Joyce, bởi ông cho rằng James Joyce vẫn còn quá lệ thuộc vào việc phải cấp cho tư duy một hình hài “chữ”.


Thật vậy, Nabokov nói rằng, trong các tác phẩm của ông thì Lolita là tác phẩm tinh khiết nhất, trừu tượng nhất và được ông tính toán cẩn thận nhất. “Lolita là tác phẩm tôi đặc biệt ưng. Đó là tác phẩm khó khăn nhất của tôi, nó xử lý một chủ đề quá xa, quá tách biệt với đời sống xúc cảm của tôi, bởi vậy nó cho tôi niềm vui được vận dụng kết hợp nhiều tài năng của mình để làm cho câu chuyện không trở thành giả tạo”.


Vladimir Nabokov sinh 1899 ở St. Petersburg, Nga. Năm 1918, gia đình ông rời sang Anh. Năm 1922, ông sang sống ở Berlin, Đức. Mười tám năm sau đó, ông sống ở Berlin và có thời gian ở Paris. Ngoài viết văn, ông kiếm sống bằng nghề dịch thuật, dạy Anh văn, quần vợt và sáng tác các trò chơi ô chữ bằng tiếng Nga. Năm 1940, Nabokov sang Mỹ sinh sống. Ngoài viết văn, ông còn giảng dạy văn học, ở bậc đại học đồng thời làm chuyên viên nghiên cứu tại bảo tàng động vật học so sánh ở Đại học Havard. Ông được thừa nhận là nhà côn trùng học xuất sắc (chuyên về bọ cánh vẩy lepidotere). Nhiều loài bướm do ông phát hiện đã được mang tên ông. Ngoài Lolita (1955), tác phẩm chính viết bằng tiếng Anh gồm Vạch chéo trên chiếc gia huy (Bend Sinister, 1947), Pnin (1957), Lửa trắng (Pale Fire, 1962), Hãy nói đi, ký ức (Speak, Memory, 1951). Nabokov cũng là dịch giả cự phách. Ông dịch tác phẩm của nhiều nhà thơ Nga sang tiếng Anh, trong đó có Pushkin.


Thật khó để xếp thi pháp tiểu thuyết Nabokov thuộc phong cách, trường phái hoặc thậm chí một “ism” (chủ nghĩa) nào. Ông sống khép kín, sống như thể ngốn ngấu cuộc đời của mình, sống trọn vẹn (thậm chí hiểu theo cả nghĩa đen) với cái đẹp, thi ca, nghệ thuật của bản thân ông. Ông không biết lái xe, không biết nấu ăn, không biết cách gấp một cái ô, không tham gia bất kỳ câu lạc bộ hoặc nhóm nào. Không quảng cáo sách cũng chẳng ký tặng sách. Ngay cả cách ông mường tượng về cái chết của mình cũng rất duy mỹ, giống như thể ông suy ngẫm về một bài thơ.


 


Phạm Anh Tuấn


tienphong.vn

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Ở Sài Gòn, không nói hủ tíu cơm tấm mà bàn chuyện PHỞ - Lê Văn Nghĩa 18.09.2017
Thanh Tùng - Nhà thơ của Thời hoa đỏ - Vũ Từ Trang 14.09.2017
Tiếng Việt thời LM de Rhodes - cách dùng đỗ trạng nguyên, trên/dưới… (phần 4) - Nguyễn Cung Thông 14.09.2017
Đi tìm những tác giả của bộ phim Ngày độc lập - Tư liệu 03.09.2017
Một người già gầy gò mà có nụ cười sao thương thế... - Kiều Mai Sơn 03.09.2017
Góp thêm tư liệu về cuốn "Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ chủ tịch" & tác giả Trần Dân Tiên - Kiều Mai Sơn 01.09.2017
Trung Quốc ngửa bài với ASEAN và Việt Nam? - Nguyễn Hải Hoành 31.08.2017
Thừa nhận Việt Nam cộng hòa là bước tiến quan trọng - Nhiều tác giả 30.08.2017
Hàng loạt sai phạm tại Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam - Tư liệu 29.08.2017
Các sai lầm của thuyết ‘Chữ Hán ưu việt’ - Mễ A Luân 28.08.2017
xem thêm »