tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 18945310
Lý luận phê bình văn học
08.02.2012
Tư liệu
Nhìn lại một năm văn học, 2011: Cần có chỗ đứng thực chất cho tri thức văn chương


 


Trong khi một số người viết mới xuất hiện hoặc không thuộc dòng “chủ lưu” cần được có những diễn đàn để có thể công bố tác phẩm, đối thoại, trao đổi một cách bình đẳng những vấn đề trực diện về nội dung và sáng tạo, thì điều này gần như là chuyện quá xa vời. Những gì được phổ cập trên mặt báo, sách xuất bản hiện thời quá thiếu tinh thần cống hiến, thiếu những tìm tòi nghiêm túc về nghề nghiệp và tri thức.


 


KHÁNH PHƯƠNG


 


1.


Giới truyền thông vẫn chứng tỏ sự kém chú ý quan tâm, tác phong ít chủ động… khi tiếp tục bám theo những tên tuổi mà sự nổi tiếng mặc định đã được khai thác đến cũ kỹ, bệch bạc từ nhiều năm nay. Nếu chỉ nhìn vào mặt báo, sẽ thấy một không khí vui vẻ, nhàn tản của các sự kiện quảng bá, diễn xướng tác phẩm “mới” ở nhiều nơi, những lời khen ngợi hồ hởi hoặc góp ý cho “phải phép”. Thông tin xoay quanh tác giả tác phẩm hầu hết là những đánh giá cảm tính, nhiều khi có dụng ý, và vẫn gần như hoàn toàn vắng bóng những bài viết chỉ ra đâu là cái hay, là sáng tạo đóng góp cho nghề nghiệp và đời sống văn học. Mười năm, sau một số dịch chuyển về từ ngữ, một số ý tưởng về con người riêng tư lạc lõng, được hoan nghênh, vẫn lặp lại những cái đó trong “sáng tác mới” của mình, như một số nhà văn, nhà thơ hiện  nay, là điều khó lòng chấp nhận.


Ấn phẩm xuất bản, một trong những kênh truyền thông có khả năng mang lại hiệu quả sâu rộng, năm qua nở rộ những tuyển tập, tác phẩm mới. Series Hãy nói yêu thôi, đừng nói yêu mãi mãi, tập 3: Trái tim tỉnh thức (báo Tiền phong và Nxb Thanh Niên), Tuyển truyện ngắn các cây bút trẻ… (Nxb Thanh Niên), Anh sẽ lại cưa em nhé (Nxb Thời Đại), Hẹn gặp anh ở Hà Nội… tên gọi ướt át mùi mẫn, trình bày bắt mắt, chiếm vị trí ngon lành nhất trên các sạp phát hành phố Đinh Lễ. Có tác giả trình làng vài ba cuốn sách trong năm: Dương Thụy, với Trả lại nụ hôn, Cáo già gái già và tiểu thuyết diễm tình, Nhắm mắt thấy Paris… Nhưng khi cầm lên, đọc những truyện ngắn mới nhất của các tác giả có tiếng, như Di Li, Cấn Vân Khánh, Dương Bình Nguyên, Nguyễn Đình Tú, Phan Hồn Nhiên, Dương Thụy… sẽ thấy, so với những gì họ viết cách đây dăm bảy thậm chí mười năm, vẫn “hồn nhiên”, “triển vọng” và không có gì khác.


Mục tiêu kinh doanh đã khiến cho nhiều đơn vị xuất bản bám theo sự nổi tiếng sẵn có, không dám “mạo hiểm” với các tác giả mới, mà thực chất là do họ không đủ khả năng thẩm định cũng như bản lĩnh để đỡ đầu.


Báo chí, trong chuyên môn văn học, vốn ỷ lại hầu hết vào các tên tuổi “tiên chỉ” làng văn, càng thụ động hơn trong việc kiếm tìm, thông tin về tác giả mới, mà ít đầu tư cho sự nâng cao chính năng lực thẩm định cũng như chủ kiến của các nhà báo.


Như vậy, trong khi một số người viết mới xuất hiện hoặc không thuộc dòng “chính thống” cần được có những diễn đàn để có thể công bố tác phẩm, đối thoại, trao đổi một cách bình đẳng những vấn đề trực diện về nội dung và sáng tạo, thì điều này gần như là chuyện quá xa vời. Những gì được phổ cập trên mặt báo, sách xuất bản hiện thời quá thiếu tinh thần cống hiến, thiếu những tìm tòi nghiêm túc về nghề nghiệp và tri thức.


Những cuộc thi sáng tác văn học, vốn xác định mục tiêu chất lượng nghiêm cẩn, như Văn học tuổi Hai mươi (Nxb Trẻ), trong những năm gần đây, cũng có sự thay đổi về tiêu chí tuyển lựa và trao giải. Các tác giả được giải là những người kể chuyện có duyên, nắm được kỹ thuật dựng truyện, hơn là những người viết văn thực sự. Người viết văn thực sự, trước hết phải kể đến khả năng cảm xúc và rung động mãnh liệt với thế giới tâm hồn bản nguyên của con người. Khả năng này sẽ giữ cho anh ta cái nhìn trung thực về đời sống. Cùng với thời gian, sự học hỏi, người viết mài sắc cho mình năng lực cảm nhận về thế giới và con người theo một cách riêng  biệt, không ai có thể bắt chước, rồi từ đó, có khả năng đưa ra một thế giới sáng tạo nghệ thuật không lặp lại, sâu sắc, làm mới mẻ những nội dung rất nhiều nhà văn khác đã viết, tạo ra một thế giới kỳ lạ không bị bó buộc vào những ranh giới sẵn có.


Năm qua, có thể kể tới cố gắng của một vài công ty xuất bản như Phương Nam, nhanh chóng tập hợp, thành lập “Tủ sách Kiệt tác văn chương thế giới”, “Tinh hoa đương đại”, “Tủ sách lịch sử”… giới thiệu đến bạn đọc những tác phẩm văn chương cổ điển của Nhật Bản: Nỗi lòng (Natsume Soseki), Thất lạc cõi người (Dazai Osamu)… tiếp sau hiệu ứng của dòng văn học Nhật ăn khách đương đại, cũng như các tập truyện ngắn tác giả trẻ gây nhiều chú ý: Lời tiên tri của giọt sương (Nhật Chiêu), Mùi (Trần Nhã Thụy), Ngón tay út (Nhã Thuyên)…


Nhà văn đàn anh Nguyễn Quang Lập “đẻ” liền 2 cuốn sách nhan đề rất hậu hiện đại, Chuyện đời vớ vẩn và Vụn ký ức. Lối viết trào lộng chua cay, cả đau xót phẫn uất gợi nhớ cụ Nguyễn Công Hoan xưa. Những bức thư tình của Trịnh Công Sơn được xuất bản, ngoài ý nghĩa tư liệu còn cho thấy nguồn năng lượng mạnh mẽ và hiện đại, ý thức văn học sâu sắc của người viết trong thời kỳ văn chương miền Nam. 


Cho dù lợi nhuận là mẫu số chung mà bất cứ Nxb nào cũng phải hướng tới, thì sự lựa chọn để có thể giới thiệu những giá trị văn học tinh hoa và đích thực luôn là lựa chọn khó khăn cũng như khôn ngoan, khi người làm sách buộc phải tìm ra cách thức để biến sự hấp dẫn của giá trị văn chương trở thành cái hấp dẫn một cách phổ cập.


 


2.


Nếu như trong thời gian gần đây, dư luận có rụt rè nói đến sự tham gia ý kiến của “giới chuyên môn” văn chương, trong những trường hợp cần đến sự thẩm định khoa học, khách quan, thì vẫn cần phải đặt lại câu hỏi, “liệu đã thực sự có một giới chuyên môn” hay chưa? Giới chuyên môn ấy từ khi hình thành tới nay đã đóng góp tiếng nói của mình như thế nào?


 


Các nhà nghiên cứu, phê bình, các nhà văn nhiều kinh nghiệm trong sáng tác cũng như thẩm định, là người đủ năng lực và uy tín để lên tiếng phân xử, ví dụ một tác phẩm có “dâm ô đồi trụy” hay có “tìm tòi về nghệ thuật” hay không. Nhưng lại chưa có một môi trường tranh luận cởi mở và thực sự tôn trọng ý kiến của những người làm nghề. Số ít người đang cầm bút, dốc lòng tận lực cho những giá trị nghề nghiệp phải được coi là “giới chuyên môn”, được tôn trọng, nhưng chính họ cũng chưa ý thức đầy đủ về điều này.


Chính vì vậy, sau khi đã có ý kiến chính thức của “giới chuyên môn”, cuốn sách Ở lưng chừng nhìn xuống đám đông (Nguyễn Vĩnh Nguyên) không dâm ô, đồi trụy như bị quy kết, một nhà quản lý đã tuyên bố: “Sẽ thành lập Hội đồng thẩm định cấp Bộ để đánh giá lại (!) sao cho không để lọt những cuốn sách có sự bất thường (!) vào đời sống đọc sách của toàn dân” (dantri.com,11/ 12/ 2011).


Nếu như tiêu chí để cho phép lưu hành một cuốn sách là phải “bình thường” (!) không có những biểu hiện “bất thường” thì thiết nghĩ, các nhà văn không cần phải mất công sáng tạo làm gì. Bởi vì bản chất sự sáng tạo phải là tìm ra những ý nghĩa “không bình thường” từ đời sống, giúp bạn đọc nhận thức thế giới trong những sắc thái “không bình thường”, đó mới chính là động lực để phát triển và hiểu biết về con người.


Chỉ chấp nhận cái “bình thường” tức là giết chết sáng tạo.


Năm 2011, lần đầu tiên có sự ra mắt, dù chưa hoàn toàn đầy đủ, bộ Sách giáo khoa văn học ở bậc Tiểu học, bộ sách tham khảo duy nhất hiện nay, ngoài sách chính thống từ Bộ Giáo dục, của nhóm soạn giả, nhà giáo Phạm Toàn.


Trong khi việc dạy và học văn trong nhà trường hiện nay chỉ có thể tạo ra những “cỗ máy trả bài”, tầng lớp “người đọc” không được trang bị hiểu biết và cách thức cơ bản để tự đọc ra “thông điệp” cũng như những đặc sắc trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm văn học, thì việc công bố một bộ sách GK có cách dạy học hoàn toàn mới là hành động thiện tâm và dũng cảm. Bằng cách trang bị cho học sinh hiểu biết về các hoạt động của cảm xúc và tư duy (đồng cảm, tưởng tượng, liên tưởng, các loại hình ngôn ngữ nghệ thuật), bộ sách hướng tới việc giúp người đọc đặt mình vào địa vị của người sáng tác, đi lại con đường mà người sáng tác đã đi, để khám phá tổ chức nghệ thuật của tác phẩm, dần dà trao cho người đọc trải nghiệm, cách thức và năng lực của người sáng tạo. Đó chính là lối dạy học cần thiết để giúp đào tạo những thế hệ người đọc mới, mặc dù về nội dung cụ thể của bộ sách, còn nhiều điểm đáng tranh cãi và bổ sung.


Phê bình văn chương, hiểu theo nghĩa đầy đủ, chính là hoạt động tự ý thức của văn học. Người viết phê bình là tầng lớp tinh hoa của người đọc, nhưng đồng thời cũng đại diện cho ý thức của lớp người sáng tác. Không phải một thứ cân đo đong đếm theo những tiêu chí áp đặt từ sách vở xa lạ, mà nó chính là sự thấu hiểu và làm hiển lộ rõ ràng tư duy cũng như những mô thức của sáng tạo. Là văn chương tự định hình nó.


Năm qua, ngoài các công trình phổ cập về lý luận, xuất hiện một số cuốn sách đưa đến cái nhìn mới mẻ: Thi ca nết đất (Lê Thiếu Nhơn) bình thơ, nhận định tác giả theo lối trực giác, bám theo rung động và cảm xúc, theo lối Hoài Thanh hồi đầu thế kỷ XX. Cuốn sách chưa bộc lộ được nhận định cả quyết, mang tính chuyên môn cao trong việc tuyển lựa và đánh giá tác giả. Suy tưởng, Giấc mơ, Viết… (Khánh Phương) chỉ ra những biểu hiện nghệ thuật và tiêu chí cụ thể để định hình những chuyển biến trong tư duy và tổ chức sáng tạo của các nhà văn đương đại Việt Nam cũng như thế giới. Cuốn sách còn mang tính ngẫu hứng, chưa thật đầy đủ, hệ thống trong tổ chức nội dung.


Phê bình văn học, Con vật lưỡng thê ấy (Đỗ Lai Thúy), trình bày những nắm bắt của riêng tác giả với những lý thuyết văn học quan trọng của thế kỷ XX, và kết quả nghiên cứu thế giới nghệ thuật của một số nhà văn trong nước. Thể hiện công phu và đầu óc tìm tòi nghiêm túc, tôn trọng giá trị nghệ thuật của người làm phê bình thuộc hàng nghiêm túc nhất hiện nay, nhưng cuốn sách vẫn chưa nhiều sức hấp dẫn với bạn đọc bởi tiêu chí tuyển lựa nhân vật và lối viết còn điển phạm, nhiều khi cũ kỹ, chưa bộc lộ nhiều sự phóng túng của sáng tạo.


Giới chuyên môn hữu năng, lớp người đọc văn chương đích thực và người phê bình sáng tạo, là ba góc độ của cùng một công việc. Đó là, phải tạo ra chỗ đứng thực chất cho tri thức và thái độ khoa học trong đời sống, cũng như tạo lập một xã hội có mục tiêu dân trí.


 


3.


Văn học Việt Nam đang ở đâu, và là thế nào so với khu vực và thế giới? Sự tụt hậu của người viết trong nước, kể cả so với khu vực, là tụt hậu về nhận thức nghề nghiệp cũng như kiến thức. Người viết trẻ trong nước say sưa với lối miêu tả công thức sáo mòn về nỗi cô đơn, sự éo le của môi trường sống xung khắc với kiểu tâm hồn thơ mộng chết yểu, hay những cơn nổi loạn đồng bóng bế tắc, những ly kỳ quẩn quanh của đời sống thành thị chật hẹp… (văn xuôi), nhập đồng với những tuyên ngôn và hình thức vay mượn chưa đến nơi đến chốn. Phần nhiều người viết trẻ tuổi vẫn dừng ở “làm mới”, sửa đổi và xê dịch phần từ ngữ, chứ chưa sáng tạo được ý tưởng mới (thơ). Trong khi đó, sáng tác văn chương trong khu vực đã vượt qua từ lâu giai đoạn kể chuyện bằng tình tiết, thân phận, phản ánh vui buồn, cảm xúc của người viết trong sự lệ thuộc vào diễn biến của đời thực. Thơ ca hay truyện ngắn, đối với người viết trẻ trong khu vực là bộc lộ những sáng tạo mạch lạc của tư duy trong trạng thái tràn đầy cảm xúc. Sự “giải thiêng” hay băng qua tất cả những ranh giới ước lệ mà trí tuệ chừng mực của con người tự bày đặt ra, như quỷ thần, cái hiện hữu và không hiện hữu, “chủ và khách quan”… Trong khu vực có nhiều diễn đàn quốc gia và nhóm các quốc gia, để cùng trao đổi về văn học nghệ thuật cũng như giới thiệu các tác giả xuất sắc của mình, như: International Literary Award, Bintan Art Festival, The Majelis Sastra Asia Tenggara, The SEA Write Award, The Anugerah Tun Seri Lanang, (khu vực) Ubud Writers and Readers Festival, The Sagang, Art Award, The Highest Arts Awards… (Indonesia, Singapore). Thông qua các diễn đàn, những tên tuổi nhà văn, nhà thơ được quảng bá trong khu vực và tới thế giới: Marhalim Zaini, Nurhayat Arif Permana, Ahma Zaim Rofiqi, Hana Francesca, Isa Kamari, Mariano L. Kilates…


Không cần bi quan, tự ti, nhưng người viết trẻ trong nước còn phải chủ động học hỏi rất nhiều điều để theo kịp mặt bằng chung trong khu vực. Trước hết, họ phải đủ bản lĩnh để không đặt ra cho mình những mục tiêu dễ dãi, đủ mẫn tuệ và cứng cỏi để tự mình lựa chọn đâu là con đường và người thầy đích thực.


 


K.P


Nguồn: Sông Hương 275/1-12.


 


 


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: “Viết như thế thì không thể thuyết phục”


Thành công của tác phẩm bao giờ cũng được xác lập bởi các giá trị tự thân, không phải vì hợp “gu” của một nhóm người, càng không phải từ vài ba phẩm chất người ta cố gán cho nó. Làm phê bình mà a dua theo người khác, hoặc thủ vai vocalise đeo bám vào các tác phẩm “không thuộc dòng chủ lưu” để gây dựng tiếng tăm,... sẽ không bao giờ làm ra sản phẩm có “tinh thần cống hiến, tìm tòi nghiêm túc về nghề nghiệp và tri thức”.


 


Xem thêm: Nhìn lại một năm văn học, 2011: Nhà phê bình Khánh Phương lên tiếng về tình trạng văn học VN thiếu những tìm tòi nghiêm túc về nghề nghiệp và tri thức


Có lối “nhìn lại” từ cách đọc phập phù, lỗ mỗ


 


- Thưa anh Nguyễn Hoà, những năm trước, anh có một món “đặc sản” mà một số báo luôn muốn đặt hàng để “mua” bằng được, đó là những bài viết nghiêm cẩn, công tâm nhìn nhận lại đời sống văn học của một năm. Thế nhưng vài ba năm trở lại đây, anh bỗng nhiên im lặng. Vì sao vậy, thưa anh?


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: Từ năm 1998 đến năm 2007, mỗi năm tôi đều viết một bài nhìn lại tình hình văn học. Hồi tôi mới viết các bài như vậy, cũng ít người để ý, sau cứ đến cuối năm, một số đồng nghiệp và bạn bè lại hỏi tôi đã viết chưa, sẽ công bố ở đâu; và tôi hiểu dường như các bài đó cũng có ý nghĩa nào đấy (?). Nhưng bốn năm rồi, tôi không làm việc này nữa, dù vẫn theo dõi văn học, vẫn suy ngẫm, đánh giá. Có mấy lý do làm tôi không viết, như: vì quá bận, mà tôi thì luôn cố gắng cẩn trọng; vì góc nhìn trực diện của tôi dễ động chạm nên bài hay bị “cắt xén”, làm tôi chán! Còn phải kể tới vài ba hệ lụy nữa, tỷ như có vị thấy tôi không xếp tác phẩm của ông ta vào số tác phẩm cần chú ý trong năm, liền gọi điện cho sếp dọa “lấy cái đội mũ” của tôi. Nghe sếp kể lại, tôi nhắn tới ông ta: “Đến mà lấy!”. Ông khác thì bảo “Nguyễn Hòa không công bằng”, chỉ vì tôi đã đánh giá thấp tập thơ của con ông ta, chẳng lẽ để chứng tỏ là có công bằng, tôi phải khen thơ của con ông ta!?  


 


- Dịp cuối năm, trên một số báo vẫn có các bài điểm đời sống văn học trong năm, nhưng người đọc thì vẫn thấy như còn thiếu một điều gì đó. Có bài đọc xong người ta thấy tiếc vì hình như đã phí thời gian để đọc. Lại có bài đọc xong người ta thấy buồn, vì hình như người viết thiếu một cái nhìn công tâm. Theo anh, khó nhất của việc đánh giá đời sống văn học sau một năm đã trôi qua, là gì?


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: So với quá trình văn học, một năm là thời đoạn rất ngắn, nhưng tôi nghĩ, một năm vẫn có diễn biến riêng trong văn xuôi, thơ, lý luận, phê bình, và đánh giá các diễn biến đó là việc cần làm. Đơn giản vì, quá trình chỉ được gọi là quá trình khi đó là sự tiếp nối liên tục của nhiều năm. Tuy nhiên, khi bàn về văn học trong một năm, không nhất thiết phải dựng lại một toàn cảnh, người viết có thể chỉ đánh giá một lĩnh vực, thậm chí một thể loại, một đề tài, một xu hướng... Song dù chọn đối tượng và góc độ tiếp cận nào thì vẫn phải đọc nhiều, đọc quanh năm, theo dõi và nắm bắt mọi sự kiện liên quan, ghi chép, nhận diện cụ thể về lĩnh vực mình quan tâm từ đó khái quát và đánh giá một cách khách quan, có luận chứng rành mạch. Vào dịp cuối năm gần đây, tôi vẫn đọc những bài “nhìn lại”, “điểm qua” và hầu như các bài này không để ấn tượng gì. Có bài đọc xong tôi còn đồ rằng, tác giả chủ yếu nhặt nhạnh trên báo chí, căn cứ vào vài ba cuốn sách đã đọc qua rồi bình tán hoặc khệnh khạng đánh giá theo lối đại quát... Viết như thế thì không thể thuyết phục.     


 


- Đầu năm 2012, tác giả Khánh Phương có bài viết “Nhìn lại một năm văn học, 2011: Cần có chỗ đứng thực chất cho tri thức văn chương” đăng trên website của Tạp chí Sông Hương, chắc là anh đã đọc. Tôi rất muốn nghe ý kiến của anh về bài viết với tư cách là một người làm lý luận, phê bình văn học và luôn theo sát mọi diễn biến của đời sống văn học  trong năm?


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: Tôi đã đọc và tôi coi đó là ví dụ điển hình cho lối “nhìn lại” từ cách đọc phập phù, lỗ mỗ, kết hợp với thiên kiến chủ quan. Bài viết làm tôi liên tưởng tới lần trên hoiluan.vanhocvietnam có bạn đọc đã nhận xét một bài viết của Khánh Phương: “là một kiểu bới vào “xác chữ”, nhưng bới không ra bới đấy thôi. Bới mà không biết bới. Bới mà không đủ sức bới. Bới làm dáng đấy thôi”. Ý kiến đó xem ra cũng có lý, như trong bài Nhìn lại một năm văn học, 2011: Cần có chỗ đứng thực chất cho tri thức văn chương, nếu nắm chắc vấn đề, chí ít thì chị sẽ không xếp Nhật Chiêu - sinh năm 1951, tác giả tập truyện ngắn Lời tiên tri của giọt sương, vào nhóm “tác giả trẻ”; hay chị sẽ không viết: “Nhà văn đàn anh Nguyễn Quang Lập “đẻ” liền hai cuốn sách nhan đề rất hậu hiện đại, Chuyện đời vớ vẩn và Vụn ký ức”, bởi tên cuốn sách của Nguyễn Quang Lập là Ký ức vụn, không phải là Vụn ký ức (!), cuốn sách đó xuất bản từ năm 2009, và tái bản vào năm 2011!


 


 


 


“Đọc lớt phớt mà vẫn có đủ bản lĩnh để đưa ra đánh giá đầy tự tin thì đúng là... hơi bị hiếm!”


 


- Trong bài tác giả Khánh Phương viết: “Giới truyền thông vẫn chứng tỏ sự kém chú ý quan tâm, tác phong ít chủ động… khi tiếp tục bám theo những tên tuổi mà sự nổi tiếng mặc định đã được khai thác đến cũ kỹ, bệch bạc từ nhiều năm nay. Nếu chỉ nhìn vào mặt báo, sẽ thấy một không khí vui vẻ, nhàn tản của các sự kiện quảng bá, diễn xướng tác phẩm “mới” ở nhiều nơi, những lời khen ngợi hồ hởi hoặc góp ý cho “phải phép”...”. Theo anh, căn cứ vào đâu mà tác giả Khánh Phương đã nhận xét như vậy?


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: Đọc phập phù, lỗ mỗ mà lại chủ quan thì sẽ nhận xét phiến diện, thiếu khách quan. Có lẽ Khánh Phương chỉ “nhìn vào mặt báo” chứ không đọc, nên chị mới viết như vậy (!?). Tác giả chê giới truyền thông “vẫn chứng tỏ sự kém chú ý quan tâm, tác phong ít chủ động... khi tiếp tục bám theo những tên tuổi mà sự nổi tiếng mặc định đã được khai thác đến cũ kỹ, bệch bạc từ nhiều năm nay”, trong khi đa số sự - vụ văn chương trong năm đều bắt đầu từ sự lên tiếng của báo chí. Và nếu chị chú ý đến đời sống văn học, hẳn chị sẽ biết về cuộc thi truyện ngắn trên báo Văn nghệ đã kết thúc nửa chặng đường, với một số tác phẩm rất đáng đọc. Dường như khi nhận xét giới truyền thông như thế, Khánh Phương đã quên rằng trong Suy tưởng, Giấc mơ, Viết…, chị cũng rất xăng xái “bám theo những tên tuổi nổi tiếng”; vì chẳng nhẽ Hoàng Cầm, Trần Dần, Nguyên Sa, Thanh Tâm Tuyền, Lưu Quang Vũ,... lại là các tên tuổi mà sự nổi tiếng chưa mặc định!?


 


- Đánh giá đời sống văn học một năm, tác giả Khánh Phương có đề cập tới một số tập truyện ngắn để đưa ra những kết luận mang tính quy kết. Theo anh đó là việc làm vô ý hay cố ý?


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: Theo tôi, đây là một điều kỳ khôi. Xin dẫn lại từ bài của Khánh Phương:


 


 “Ấn phẩm xuất bản, một trong những kênh truyền thông có khả năng mang lại hiệu quả sâu rộng, năm qua nở rộ những tuyển tập, tác phẩm mới. Series Hãy nói yêu thôi, đừng nói yêu mãi mãi, tập 3: Trái tim tỉnh thức (báo Tiền phong và Nxb Thanh Niên), Tuyển truyện ngắn các cây bút trẻ... (Nxb Thanh Niên), Anh sẽ lại cưa em nhé (Nxb Thời Đại), Hẹn gặp anh ở Hà Nội... tên gọi ướt át mùi mẫn, trình bày bắt mắt, chiếm vị trí ngon lành nhất trên các sạp phát hành phố Đinh Lễ. Có tác giả trình làng vài ba cuốn sách trong năm: Dương Thụy, với Trả lại nụ hôn, Cáo già, gái già và tiểu thuyết diễm tình, Nhắm mắt thấy Paris... Nhưng khi cầm lên, đọc những truyện ngắn mới nhất của các tác giả có tiếng, như Di Li, Cấn Vân Khánh, Dương Bình Nguyên, Nguyễn Đình Tú, Phan Hồn Nhiên, Dương Thụy... sẽ thấy, so với những gì họ viết cách đây dăm bảy thậm chí mười năm, vẫn “hồn nhiên”, “triển vọng” và không có gì khác”.


 


Đoạn này cho thấy tác giả đề cập tới các cuốn sách đã xuất bản trong năm 2011, vì vậy, khi chị “cầm lên, đọc những truyện ngắn mới nhất” thì chắc chắn không phải là cầm báo hay tạp chí. Trước hết, cho tôi được bày tỏ lòng ngưỡng mộ với tác giả khi chị đã xếp “Tuyển truyện ngắn các cây bút trẻ... (Nxb Thanh Niên)” vào số tác phẩm có “tên gọi ướt át mùi mẫn”, vì đọc xuôi rồi đọc ngược, tôi vẫn không nhận ra phẩm chất đó (!).


 


Với phần sau của đoạn trích, tôi khẳng định là hầu như Khánh Phương chưa tiếp xúc với tác phẩm, hình như chị chỉ tạt qua các cửa hàng sách trên phố Đinh Lễ để ngó nghiêng rồi nhận xét; và đáng khâm phục là, chị ngó nghiêng thấy cả những điều không có! Theo chỗ tôi biết, trong năm 2011, các tác giả mà Khánh Phương liệt kê có rất ít sáng tác mới, chưa đủ để nhận xét họ còn “hồn nhiên” hay không. Ví dụ: Nguyễn Đình Tú không in tập truyện ngắn nào, một số báo khai thác truyện ngắn anh viết từ năm trước để đăng (như Hoa vẫn nở và chim vẫn hót trên Thanh Niên); Dương Bình Nguyên thì chỉ có một truyện ngắn mới là Mưa tháng mười một trên Thanh niên tuần san; Cấn Vân Khánh có Hoa hồng và rượu vang phát hành tháng 1.2012 và có thể tin là Khánh Phương đã đọc (!?); còn Dương Thụy, Cáo già, gái già và tiểu thuyết diễm tình và Nhắm mắt thấy Paris do NXB Trẻ phát hành năm 2010 chứ không phải năm 2011; với Xuyên thấm, Phan Hồn Nhiên kết thúc bộ sách văn học giả tưởng ba tập, chưa thấy chị có truyện ngắn mới (?); Di Li cũng vậy, và nếu Khánh Phương đọc các truyện ngắn Dốc gió, Phố núi,... (Phong Điệp) hay tập tản văn Trên căn gác áp mái (Đỗ Bích Thúy) chị sẽ cân nhắc lại nhận xét của mình. Ở Việt Nam, các tập truyện ngắn thường là tập hợp những truyện công bố từ trước, có khi là vài ba năm, do đó không thể căn cứ vào một tập truyện ngắn để đánh giá hiện tại tác giả viết ra sao. Muốn xem tác giả trưởng thành như thế nào, phải đọc họ trong tính quá trình. Tôi nghĩ, với Nháp, Phiên bản, Kín (Nguyễn Đình Tú), Blogger (Phong Điệp)... họ đã qua thời “hồn nhiên” từ lâu rồi. Có lẽ vì không đọc nên Khánh Phương lại ngỡ họ vẫn tương tự như chị thời dự thi Tác phẩm Tuổi xanh. Đọc lớt phớt mà vẫn có đủ bản lĩnh để đưa ra đánh giá đầy tự tin thì đúng là... hơi bị hiếm!  


 


 


 


“Có sự khác nhau về bản chất giữa “hữu xạ tự nhiên hương” với... “vô xạ thì xịt nước hoa”!...”


 


- Trong bài đánh giá đời sống văn học, tác giả Khánh Phương đưa tác phẩm của mình - một cuốn sách ít có dư luận - để làm một trong một số ví dụ minh chứng cho luận điểm “Năm qua, ngoài các công trình phổ cập về lý luận, xuất hiện một số cuốn sách đưa đến cái nhìn mới mẻ”?


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: Theo tôi, bi hài nhất là đoạn tác giả tự đánh giá về tác phẩm của mình:


 


 “Suy tưởng, Giấc mơ, Viết… (Khánh Phương) chỉ ra những biểu hiện nghệ thuật và tiêu chí cụ thể để định hình những chuyển biến trong tư duy và tổ chức sáng tạo của các nhà văn đương đại Việt Nam cũng như thế giới. Cuốn sách còn mang tính ngẫu hứng, chưa thật đầy đủ, hệ thống trong tổ chức nội dung”.


 


Tôi đã đọc bài giới thiệu cuốn sách trên Tia sáng, Thể thao & Văn hóa và Tiền phong, tất cả đều giống nhau i xì, vì cùng sao chép từ văn bản tên là Suy tưởng, Giấc mơ, Viết… có kèm theo Đôi lời thưa cùng bạn đọc của Khánh Phương đã post trên internet. Riêng khi đăng trên vanchuongviet, bài Suy tưởng, Giấc mơ, Viết… (ký tên Khánh Phương) lại kết thúc bằng câu này: “Tất cả được thể hiện qua văn phong bay bổng, giàu xúc cảm, đồng thời chính xác và khoa học”! Trong phạm vi những gì đã đọc, tôi chưa thấy bất kỳ nhà chuyên môn nào có ý kiến đánh giá sự hay - dở của cuốn sách. Lẽ nào nửa năm sau khi xuất bản, chờ lâu quá không ai đề cập tới, nên tác giả phải tự đánh giá cuốn sách của mình chứa đựng các phẩm chất hoành tráng như thế. Sẽ là hồng phúc cho văn học nước Nam ta nếu có một tác giả bằng “văn phong bay bổng, giàu xúc cảm, đồng thời chính xác và khoa học” đã “chỉ ra những biểu hiện nghệ thuật và tiêu chí cụ thể để định hình những chuyển biến trong tư duy và tổ chức sáng tạo của các nhà văn đương đại Việt Nam cũng như thế giới”! Nói thế thôi, chứ một cuốn sách “còn mang tính ngẫu hứng, chưa thật đầy đủ, hệ thống trong tổ chức nội dung” lại có khả năng “chỉ ra” như thế thì thật sự là... quá kỳ quặc! Viết với tâm thế của một tín đồ Narcissisme thì khó có thể đưa tới cái nhìn tỉnh táo và khách quan. Tôi nghĩ, mọi tác giả đều có quyền đánh giá về tác phẩm của mình, nhưng có sự khác nhau về bản chất giữa “hữu xạ tự nhiên hương” với... “vô xạ thì xịt nước hoa”!


 


- Có một điều tôi nhận thấy, hiện nay có một số cây bút, họ tìm chỗ đứng của mình trên các mạng phi chính thống, và luôn lên tiếng về cái gọi là “một diễn đàn cho những người viết không thuộc dòng chủ lưu”. Tác giả Khánh Phương, trong bài viết của mình cũng lên tiếng về điều này. Anh nghĩ gì về điều này?


 


Nhà phê bình Nguyễn Hòa: Tôi đã đọc rất nhiều tác phẩm “không thuộc dòng chủ lưu” và xin nói thẳng rằng, “tiếng vang” các tác phẩm đó có được là nhờ những lời tán tụng trên internet hơn là từ giá trị tư tưởng - nghệ thuật của bản thân tác phẩm. Kể cũng lạ, hễ có tác phẩm “không thuộc dòng chủ lưu” ra đời hoặc một tác phẩm ở trong nước bị dừng phát hành là lập tức sẽ có một nhóm người vung bút ca ngợi búa xua, biến tác phẩm thành “tuyệt tác”. Vào lúc đó mà phản bác thử xem, họ sẽ úp cho “cái mũ” bảo thủ, dốt, không biết đọc, “phò chính thống”, cản trở “cái mới”,... bất chấp một thực tế là thường khi bản tụng ca chưa ráo mực thì “tuyệt tác” cũng mất tăm. Hiện tượng này lặp đi lặp lại nhiều đến mức, cứ thấy rục rịch là tôi đã có thể dự đoán ai sẽ lên tiếng ca ngợi và tuổi thọ của tác phẩm kia sẽ kéo dài khoảng mấy tháng! Viết văn, làm thơ chỉ để “chửi” cho hả, văng tục cho sướng, rồi thay thế sự bất tài bằng những trò chơi hình thức tối như hũ nút thì chẳng bao giờ đưa tới các sản phẩm có thể để đời. Thêm nữa, thành công của tác phẩm bao giờ cũng được xác lập bởi các giá trị tự thân, không phải vì hợp “gu” của một nhóm người, càng không phải từ vài ba phẩm chất người ta cố gán cho nó. Làm phê bình mà a dua theo người khác, hoặc thủ vai vocalise đeo bám vào các tác phẩm “không thuộc dòng chủ lưu” để gây dựng tiếng tăm,... sẽ không bao giờ làm ra sản phẩm có “tinh thần cống hiến, tìm tòi nghiêm túc về nghề nghiệp và tri thức”. Đó là sự thật!


 


- Xin cảm ơn anh về cuộc trò chuyện thẳng thắn này. Chúc anh một năm mới dồi dào sức khỏe.


 


 Văn nghệ Trẻ


 


 



 

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Nhân tính và nhân phẩm trong tập truyện Ký thác của Bình Nguyên Lộc - Vinh Lan 25.04.2017
Lời trong đời sống và trong thơ - Voloshinov 22.04.2017
Nỗi đau trong văn chương - Trần Đình Sử 22.04.2017
Hai cách đọc bài thơ Khiển hoài của Đỗ Mục - Hà Văn Thùy 21.04.2017
Đồng thuận xã hội - Một số vấn đề lý luận - Chu Văn Tuân 18.04.2017
Nguyễn Đăng Na và những thành tựu nghiên cứu văn học trung đại - Trần Đình Sử 05.04.2017
Những giới hạn của lý thuyết văn học nước ngoài ở Việt Nam - Trương Đăng Dung 31.03.2017
Miên man với Sông cái mỉm cười - Trần Vân Hạc 23.03.2017
Biểu tượng người nam và người nữ trong thơ tình Việt Nam - một cái nhìn khái quát - Trần Nho Thìn 18.03.2017
Hoài Anh, nhà văn đa tài và lặng lẽ - Triệu Xuân 16.03.2017
xem thêm »