tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20033112
Tiểu thuyết
15.12.2010
Hoài Anh
Luật sư đỏ

III. Trên đường t V ra Hà Ni, Phan Tun Phong ngi xe kéo vành st cho người phu xe cm gng lôi cho xe chy. Vì s nh gi khai ging lp hc nên ông buc lòng phi đi xe tay ch thc ra ông cũng không n lòng ngi xe cho người khác kéo. Nhưng trước đây mun ra ch thì phi đi b hay cưỡi nga, ngày nay có xe tay được gi là “nga người” như vy cũng “văn minh” chán! Ti H Gươm, thy hãy còn sm, ông xung xe đi b do mt vòng h nhân th xem quang cnh đi thay ca thành ph vì lâu nay ông cũng lười đi thăm.


H Gươm nước vn mt màu lc tươi như thu nào, nhưng cnh Nhà Dây thép dng trên nn cũ chùa Quan Thượng đã mc lên mt vườn hoa. Trong vườn có tượng lão toàn quyn Pôn Be, được đt trên mt cái ct to. Tay trái cm c, tay phi xòe ra đ “bo h” cho mt người dân “An Nam”. Nghe đâu người dân này do mt anh “loong toong” chy ging như Toàn quyn ngi làm mu, nh cái công ngi đó mà con anh ta được b làm ông phán. Phiên bn tượng Thn T Do ca b Nu Ước, ch t Pháp sang thì được cu lên đt đnh Tháp Rùa. Thn T Do thì trên đu có các tia tượng trưng ánh sáng nên người ta gi là “đm xòe”. Tr con chy qua hát “Ông Bôn Be chim bà đm xòe”.


Trên l đường, đi xếp Tây đeo súng lc đi trước, “bn x” theo sau, cm dùi khui. Dưới lòng đường chưa tri nha, Tây đm ngi xe đc mã, mt nga kéo, song mã hai nga kéo, phía trước có ghế cao cho người đánh xe nga, mc áo np, qut roi tanh tách. Gia đình thì ngi xe thùng, có hai ghế dc. Ha hon mi có mt chiếc ô tô, nóc xe cht nhng thùng nước. Hì hc mãi mi chu đi. Chiếc xe rùa đ tượng trưng cho tc đ “văn minh khai sáng” ca người Pháp x này.


Tr bán báo ôm tng xp báo va chy va rao: “Báo ơ! Đại Vit tân báo ơ! Đăng c tùng báo ơ!” Phan Tun Phong biết Đại Vit tân báo do ông Ba-buy, trong chi nhánh liên minh nhân quyn Pháp Đông Dương làm ch nhim, ông phó bng Phan Châu Trinh làm ch bút, báo có đăng bài Hin trng vn đ ca ông Phan viết rt hay. Còn Đăng c tùng báo do các nhà nho có tư tưởng duy tân mi lp. Phan Tun Phong gi mua mt t. Trang đu v t linh, trong đó có bài Cm bái, hô hào b h tc l ly. Phan Tun Phong gt gù: “Hai ch Đăng c có ý nghĩa lm. Đăng là đèn, c là trng. Phi chăng đèn là đèn T do, còn trng là trng Tân dân.


T b h ngược lên bc là ph Hàng Ngang. đây có nhiu người Hoa kiu gc Qung Đông bán tp hóa, chè và thuc. My hiu tp hóa bán thêm sách như Đông Lai bác ngh ca L Đông Lai, m băng tht văn tp ca Lương Khi Siêu… Nhng nhà nho sính đc tân thư như Phan Tun Phong là khách quen ca hiu này. Phan Tun Phong nh li chuyn có mt người gy, cao, nói ging Huế được đưa đến gi mt nhà Hàng Ngang, gi làm “hu sáng”. Sau vì ngi gì đó li chuyn người khách Huế đến mt cái gác xép ca mt nhà Hàng Bc. Ít lâu sau, ông gii nguyên Phan B Châu đến đón ông khách đi, lúc y mi biết đó là k ngoi hu Cường Để mà Duy tân hi sa son đưa ra nước ngoài. Ln y ông gii Phan có ghé nhà ông C Can đ bàn vic lp trường Đông Kinh Nghĩa Thc. Như vy trường lp ra là có s tha thun ca c hai phái ci cách và bo đng, vi sách lược “ni ng ngoi công”.


Khi Hàng Ngang đến Hàng Đào. Va nhác thy Phan Tun Phong, b C Can đã vi nói:


- Kìa, bác Đồ V! Thy cháu và ông Hun đã sang bên trường, mi bác sang ngay cho.


Phan Tun Phong vi đi sang nhà s 10.


***


Trong ngôi nhà tranh gin d, trang nhã thôn Trang, vách treo bc ch “T cường bt tc”([1]) nét đá tho phóng túng, Phan Tun Phong đang ngi đc Am băng tht văn tp ca Lương Khi Siêu:


“Vì phong trào ca thế gii mà ngày nay Trung Quc b nh hưởng khiến b mt cũ my nghìn năm được đi thay. Tiến b chăng? Phi có tiến b, nhưng tiến b đó mi ch bên ngoài mà chưa có bên trong. Nếu bên trong không biến, dù đt bng than hng, dù ly roi da mà qut, thì tình trng tiến b cũng không có li nào đ phát l được. Vic đi, không vic gì có qu mà không có nhân, có nhân mà không có qu. Dân ta tích ác nhân hàng bao nghìn năm nay. Bc chí sĩ hay lo cho tương lai đng nên trách qu ngày nay, mà nên tính đến chuyn ci thin đ gây qu tt cho mai hu. Mun thế phi làm thế nào? Tn Dân T xin thưa: T ngàn xưa đến nay, bt c quc gia nào mun tiến b cũng không th thoát được mt công l, công l y là phi phá hoi. Chà! Tht là bt thường, vic phá hoi tht là bt nhân. Tht ra nhng bc chân nhân chí sĩ t xưa đến nay, nếu không lâm vào cnh bt đc dĩ, tt không khi nào phi làm thế, đâu có phi vì s thích mà cũng chng phi vì gin đi, ghét người. Làm thế đ tha mãn ý khí nht thi. S dĩ cc chng đã phi tính đến phá hoi là vì cc vn thúc bách, không phá hoi trước tt cũng phi phá hoi sau, sm được mt ngày thì phúc sm được mt ngày, chm mt ngày thì ha tăng thêm mt ngày. Phá hoi sm tt cái vic cn phá hoi còn nh và cái vic cn phi bo toàn còn to, chm phá hoi, tt cái vic cn phá hoi càng to, mà cái vic cn phi bo toàn càng nh.


Dng tâm phá hoi, tt sau có kiến thiết. Phá hoi như thế có th tránh được công cuc phá hoi sau, mà gây dng được cơ s tt đp cho tương lai, đng thi đn bù được ni đau kh ca hin ti.


Không ý thc phá hoi, đ cho công cuc phá hoi t đến, tt ch có phá hoi mà không có kiến thiết. Mt ln phá hoi chưa xong thì hai ln. Hai ln chưa xong thì ba ln.


Tuy nhiên phá hoi thì phi vì kiến thiết mà phá hoi, và nếu không phi bc nhân gi không nhn tâm phá hoi thì không th nói đến ch trương phá hoi và nếu không phi bc có th đon kiến thiết thì cũng không làm được công cuc phá hoi…


Đến đon cui Phan Tun Phong đc to lên thành tiếng.


Có tiếng chuông xe đp leng keng, lũ tr trong nhà chy ùa ra đón:


- A! chú Ba đã v!


Phan Văn Trường git xe đp t ngoài ngõ vào, cười, nói:


- Anh say sưa đc m băng chc hn là tán thành ch trương bo đng ca ông Sào Nam.


Phan Tun Phong cười:


- y trước đây tôi cũng tán thành ch trương bo đng ca ông Sào Nam, nhưng sau khi gp ông Tây H, thy ông nói phi nâng dân trí trước đã, tôi thy cũng có l. V chăng Tân Dân T cũng nói: “Điu mà quc dân ta khiếm khuyết nht chính là vn đ công đc. Công đc là gì? Nhân qun s dĩ thành được nhân qun, quc gia s dĩ thành được quc gia, chính là nh cy điu y. Con người là mt vt ưa sng thành qun đng (theo quan nim ca Aristotle), nếu con người không biết sng hp qun thì có khác chi cm thú.


Tuy nhiên, thế không phi ch kêu suông: “Hp li đi, hp li đi!” mà có th thc hin được cái thế hp qun. Tt nhiên phi có mt cht gì đó, rót vào trong cái đám ri rc y mi có th khiến cho chúng nm gi được ly nhau, gây nên cái thế t qun, nhiên hu mi tp hp ni qun chúng, cái cht y chính là “công đc” vy.


Trung Quc ca ta vn đ đo đc được phát trin không phi là không sm, nhưng đã quá thiên v tư đc mà sơ hết v công đc. C nhân hàng my nghìn năm trước không th nht lut n đnh cách thc đ cho hàng vn đi sau được. Ta nhìn thy s biến thiên ca tư đc thì ít mà ca công đc thì nhiu. Tuy nhiên bn ta sinh ra ngày nay trong đoàn th này, phi phóng tm mt nhìn xem đi th ca thế gii, tính sát dân tc ta cn phi thế nào ri phát minh ly mt tân Đạo Đức, nhm mc tiêu cng c, kin toàn, ci tiến cho đoàn th ca mình, không nên n tim năng chưa nói mà s không dám tiến. Mà ý thc được công đc, tt tân đo đc phát sinh và đường li Tân Dân xut hin.


Khi mc đích duy nht ca công đc đt đ nguyên tc li qun, tt nhiên nghìn vn nhng điu lý khác s do đó cu thành vy. Mi đây ông C Can có đến bàn vi anh đnh m mt ngôi trường theo kiu Khánh ng Nghĩa Thc nước Nht do Phúc Trch lp ra đ giáo dc công đc cho dân chúng. Trường s ly tên Đông Kinh Nghĩa Thc lp nhà ông C Cn s 4 ph Hàng Đào.


- Ngoài ông C Can và anh ra còn có nhng ai tham gia?


- Có các ông Đào Nguyên Ph, Nguyn Quyn, Đặng Kinh Luân, Dương Bá Trc, Lê Đại, Vũ Hành, Phan Huy Thinh, Phan Đình Đối, Nguyn Hu Cu… tham gia. Nay ông Tây H cũng nhn li đến dy cho trường đy nhé. Nếu chú thu xếp được thì gi cũng nên đến dy cho trường mt s bui.


- Ln này em v là đ xin phép anh cho em sang Pháp hc thêm.


- Chú li đnh b nước nhà sang sng trên nước ca k thù à?


- Va ri anh khen sách ca Tân Dân T, nhưng Tân Dân T cũng nói: “Ta mun bác kho cái đo t lp cho dân tc, chn cái hay đ gi ly b túc cho s đan, phép chn gi không th không cu người da trng, không th không cu dân Teuton, không th không cu dân Anglo - Saxon.


Ti sao dân da trng li ưa thng hơn các loi dân khác?


Mi loi dân khác đu hiếu tình, thì dân da trng hiếu đng. Mi loi dân khác c bám ly hòa bình thì dân da trng li ưa cnh tranh. Mi loi dân khác bo th thì dân da trng tiến th. Do đó mi loi dân khác ch có th phát sinh được văn minh ca dân da trng li truyn bá được văn minh. Phát sinh văn minh nh thiên nhiên, nhưng truyn bá văn minh thì cn nhân sư.


Dân Tenton khi khi thy bt quá ch là mt ging man tc trong đám chng tc như rng ca ging Nht Nhĩ man, nhưng tính tình ca h cương cường, đc lp, t do, khí khái, di truyn li cho con cháu qua đt tôi luyn nung đúc ca văn hóa La Mã nên biến thành mt đc tính ca dân tc.


Nh đó nên h đã t chc được mt dân tc quc gia, xây dng được chế đ đi ngh, khiến nhân dân đu có th tham d chính quyn, tp hp ý ca nhân dân làm ý công, quyn hn ca nhân dân làm quc quyn. Ngoài ra h còn phân đnh được thế nào là quyn hn ca đoàn th, thế nào là quyn hn ca cá nhân, phân chia rành r quyn hn ca chính ph trung ương và đa phương t tr, không bên nào xâm phm ca bên nào. Toàn th dân tc đu có th thích ng vi thi đi biến thiên đ phát đt ny n.


Đến như dân Anglo - Saxon li còn hơn tt c các dân tc Teuton khác, là vì lý do gì? Cái tác phong t mình giúp mình, trng đc lp ca h rt hùng hu. T khi còn nh sng trong gia đình, trong hc đường, cho m, thy giáo đu không nhìn h bng con mt mit th như k ph thuc, nh thế mà h có th t luyn dn được vic đi đ khi ln có th t lp được không phi nh cy vào ai. H li còn là mt dân tc rt lo gi phép nước trong trt t. S hiu biết thưởng thc ca h rt rng, h không thích nhng vic làm có tính cht nông ni vô mưu, tư tưởng v quyn li ca h rt mnh, cho quyn li là mt th sinh mnh th hai ca cuc đi, cái tơ cái tóc không chu b qua. Th cht ca h li rt to ln, có sc mnh, chu đng được nhng cuc mo him. Tính nết h kiên nhn thiên ma bách chiết không nn chí. H ly vn đ thc nghim, không k qun cao thp, và bn quan li ngi ri ăn không thường không được ai trng vng. Tính cht bo th ca h cũng nhiu, nhưng h biết theo thi thế nhn xét người ngoài đ phát huy bn tính c hu ca mình.


Li xem tính cht ca quc dân ta, so sánh vi ca dân tc suy yếu kia vi dân tc hưng thnh kia d đng là nhng đim nào. Nht nht đu phi đem ra mà bàn bc, mà giám sát đ ri đáng ci tiến thì ci tiến, đáng b túc thì b túc. Có như thế thì tân quc dân mi có th thành được.


Phan Tun Phong tròn mt ngc nhiên:


- Ch Hán ca chú mi đng đy lá mít mà sao cũng thuc văn m băng như cháo chy vy?


Phan Văn Trường cười:


- Anh không nh là em đã có hai năm hc v lòng ch Hán à? Sau khi chuyn sang hc ch Tây, em li tra Hoa Pháp t đin đ mày mò đc sách bch thoi Trung Quc.


Thì ra Phan Văn Trường hết biết anh mê m băng nên đã c gng tìm đc m băng, đ có đ lý l xin anh đng ý cho mình sang Pháp hc. Ông nói tiếp:


- Mt người Tàu li lc như Lương Khi Siêu đã nói như vy, mà ta c mun sang Tàu hc đ làm gì?


- Thế còn nước Nht chng phi đã nh duy tân mà tr nên cường quc Đông Á hay sao?


- Nước Nht đã có ch trương duy tân nhưng dù sao cũng vn là mt nước quân ch. Trong sc lnh công b vào ngày 30-10-1890 có đon: “Dân chúng phi luôn luôn tôn trng hiến pháp và gi gìn lut l. Nếu có nhng trường hp bt ng xy đến, hãy can đm hiến mình cho quc gia. Như vy là bo v và duy trì s thnh vượng ca ngôi v Thiên hoàng lâu dài bn vng như Tri và Đất! Trong thi chiến tranh, B Giáo dc tng kêu gi nhân dân: “Chết vì Thiên hoàng không th coi là s hy sinh vô ích!”. Trong quyn Giáo dc chế đ cơ bn đã chép: “Hãy tuân theo sc lnh giáo dc ca Thiên hoàng đ bo v và duy trì s thnh vượng ca thi Tiên đế… Mi người hãy gt b ý nghĩ: mc đích ca giáo dc là phát trin cá tính ca mi người, mà trái li, cn phi quan nim rng, giáo dc là đ nâng cao đi sng ca nhân dân, bo trì s thnh vượng ca quc gia và gi vng Ngai vàng ca Tiên vương đ li”.


Mt nước có ch nghĩa quc gia quá khích như vy tt s bài tr tư tưởng t do dân ch ca các nước Âu Tây và c võ tinh thn ái quc, tư tưởng trung quân theo tinh thn ca Khng giáo. Cũng vì nghĩ như vy nên em không tán thành ch trương Đông du, mà mun sang các nước Âu Tây như Pháp, Đức, Anh đ hc tp v tư tưởng tư do dân ch, chế đ chính tr đi ngh và lut pháp ca các nước y đ v b cu cho đo đc, chính tr và lut pháp nước nhà…


Gia lúc đó có tiếng người m m ct lên:


- Anh c và chú Ba có chuyn gì mà rôm r thế!


Thì ra người va vào là Phan Văn Kiên. Phan Tun Phong nói:


- Chú Ba vừa mới về bàn với anh chuyện định sang Pháp học thêm để về giúp ích cho nước nhà.


Phan Văn Kiên quát lên:


- Chú có biết tình hình dân nước hiện nay đang kiệt quệ như thế nào không? Những ngày đầu tiên dưới quyền thống trị của Tây, mỗi người dân Bắc Kỳ phải đóng thuế thân 5 hào, mỗi người dân vào bụng tráng đinh phải đi phu 48 ngày trong một năm. Trước dư luận phản đối của nhân dân, bọn thống trị Pháp tìm cách lừa bịp bằng cách bớt đi 20 ngày, nhưng lại bắt trả giá 2 đồng nộp vào thuế thân. Thuế thân do đó tăng lên 2 đồng 5 hào. Dã man nhất là người chết không được miễn thuế, do người sống phải đóng thay vào, vì Pháp bổ khoán cho từng làng phải thu đủ mức thuế đã ấn định. Về thuế điền, trước kia mỗi mẫu ruộng vào hạng tốt nhất phải đóng có một đồng bạc thì nay đã phải đóng tới một đồng rưỡi. Cộng vào đó là món ngoại phụ mỗi ngày một tăng. Ngoài ra còn có các thứ thuế giám thu, đặc biệt là rượu, muối và thuốc phiện. Nhà máy sợi thành lập thì một số khá lớn khung cửi ở thôn quê phải nghỉ việc. Bông sợi ngoại quốc tràn vào thì nghề trồng bông bị bóp nghẹt. Tư bản Pháp nắm độc quyền nấu rượu thì bao nhiêu người ở thôn quê sinh sống về nghề này và dùng bã rượu để nuôi lợn trước kia đều phải đình nghiệp. Những nông dân, những thợ thủ công bị cướp ruộng đất, bị thất nghiệp, bị sưu cao thuế nặng trở nên phá sản phải bỏ làng đi làm phu mỏ, phu đồn điền cao su. Đợi cho đến lúc chú Ba học thành tài về nước thì dân nước này đã chết hết rồi còn lấy ai mà dạy dỗ. Chẳng khác gì người thấy con cá bị kẹt trong rãnh bánh xe hứa sẽ đem nước sông Giang sông Hà về cứu nó, cá trả lời đợi đến lúc ông trở về thì đã thấy tôi ở hàng cá khô rồi!


Phan Văn Trường nhẹ nhàng:


- Thế theo anh Hai thì ta nên làm thế nào?


Phan Văn Kiên nói như gắt:


- Tình hình này chỉ còn có cách bạo động thôi. Mấy hôm trước tôi có gặp ông Lang Seo từ chỗ cụ Đề trên Yên Thế về đây. Tôi ngỏ ý muốn lên Yên Thế thì ông Lang Seo bảo tôi cứ nên ở lại đây để làm tay trong cho nghĩa quân, khi nào có chuyện cần ông ấy sẽ về bàn bạc với tôi.


Phan Văn Trường nói:


- Theo ý em thì việc ấy không nên. Các vị văn thân từng tiếp xúc với cụ Đề, đều cho rằng cụ Đề kiên quyết chống Pháp nhưng nặng về chủ nghĩa địa phương và chỉ nhìn vào cục bộ. Năm 1906 ông Phan Châu Trinh đã tới Yên Thế vào đồn Tú Nghệ gặp cụ Đề để bàn luận thời cuộc, cụ mời ở lại nhưng ông biết cách cuộc của cụ Đề không thể nào thi thố gì được, nên bỏ đi…


Phan Văn Kiên nổi nóng:


- Mặc xác cái ông Phan Châu Trinh nhà chú. Ông ấy từng nói: “Bất bạo động, bạo động giả tử”. Nhưng dù không bạo động chăng nữa, cũng đến chết dần chết mòn vì chính sách bóc lột tận xương tận tủy của thằng Tây. Cho nên tôi rất thích câu trong bức thư của ông Phan Bội Châu gửi cho ông Phan Châu Trinh: “Dân đã không còn thì làm chủ sao được?”.


Phan Văn Trường ôn tồn:


- Theo em biết thì ông Phan Châu Trinh sang Nhật cùng ông Phan Bội Châu, ông Phan Bôi Châu nói đến muốn tìm cách về nước, ông Phan Châu Trinh bảo: “Anh cứ ở ngoài chăm những thiếu niên du học, dân trí dân khí ta đương quá thấp, dẫu anh có về cũng chỉ rước lấy một cái chết uổng vô ích”. Khi chia tay, ông Phan Châu Trinh lại nói với ông Phan Bội Châu: “Người trong nước hy vọng ở anh quá nhiều. Anh nhất thiết chớ vội về. Nếu nhỡ hỏng thì nhân tâm chết mất! Tôi về đây ít lâu, tìm cách chăm mở dân trí, nuôi sức dân, bao giờ đánh đổ cái hạ cấp chướng ngại xong lúc ấy anh về nước mới có chỗ đặt chân, chứ như bây giờ thì ta tạm gác hai chữ “bài ngoại” ra một bên đã. Như vậy chính kiến của hai ông tuy có khác nhưng đều nhắm mục đích giành độc lập cho dân nước… Ông Phan Châu Trinh nêu khẩu hiệu “Khai dân trí, chấn dân khí, hận dân sinh” cũng vì lẽ đó…


Phan Văn Kiên dằn giọng:


- Muốn cho dân trí được khai thông và dân quyền được phát triển điều cần thiết là phải đấu tranh cho dân tộc được giải phóng. Mà muốn cho dân tộc được giải phóng thì cứu cánh của nó vẫn phải là dùng bạo động để đánh đổ kẻ thù, đoạt lấy chính quyền. Cách mạng không manh động, nhưng cách mạng không bao giờ kiêng bạo động, sợ đổ máu. Người cách mạng dưới một điều kiện nào đó, có thể thúc đẩy cho cách mạng tiến lên, nhưng vẫn kịch liệt chống chủ nghĩa cải lương rơi vào chỗ lừa phỉnh của giặc và ngăn cản bước tiến của cách mạng. Chú có muốn đi Tây thì cứ việc đi, nhưng từ giờ trở đi chú đừng có nhìn mặt tôi nữa. Còn anh cả, anh có muốn mở trường để khai dân trí thì cứ việc mở, nhưng nhỡ đến lúc Tây đóng cửa trường thì các anh tính thế nào? Chẳng lẽ lại chịu bó tay không dám chống lại vì sợ bạo động thì chết à!”.


Nói đến đây, Phan Văn Kiên hậm hực bỏ đi không quay đầu lại. Phan Tuấn Phong và Phan Văn Trường nhìn theo ngơ ngác…


***


Ngôi nhà số 4 phố Hàng Đào làm bằng gạch, ngoài cùng là gian cửa hàng có những tấm ván cửa lùa xếp chồng lên làm cái bục ngồi hàng. Sát bên ngoài bục kê một cái yên gỗ mộc. Ngồi phía trong cái yên là con gái ông Cử Can, thường gọi là “cô Hai ngồi hàng”. Trên cái yên có một cây sào dài buộc những mép dạ đủ các màu xanh, đỏ, vàng, trắng, gió đưa phất phơ trông rất đẹp mắt. Phía trong sát với cái bục kê một tấm phản dài, trên phản ở sát tường kê tủ, trong xếp những súc vải đủ loại, mềm mại, lóng lánh sáng trong nắng mới. Nào là lụa Hà Đông, the La Cả, đũi Vân Xa, lanh Bưởi, gấm Thượng Hải…


Khi thiếu thứ hàng khách muốn mua thì bà Cử Can giả vờ giở hết tấm hàng nọ đến tấm hàng kia để giữ khách, trong lúc “cô Hai ngồi hàng” chạy sang cửa hàng bên đem về tấm hàng khách yêu cầu. Làm như vậy người ta gọi là “chạy xách”, bán được thì vốn lãi phải trả cho người có hàng còn người chủ cửa hàng có khách chỉ được tiếng là mình có đủ mặt hàng, không đến nỗi khách vào mua phải ra không.


Buổi sáng hôm nay là ngày sáu, ngày phiên chợ, các hàng the, hàng tơ, những người bán the, lụa, lĩnh chưa chuội phần nhiều là đàn ông ở các làng Bưởi, Đại Mỗ, La Cả, người nào cũng đeo ở vai một cái tay nải nâu đựng hàng, gấp thật thẳng, kẹp giữa hai tấm ván bóng nhoáng.


Nhưng hôm nay phố Hàng Đào có một không khí nhộn nhịp khác htường. Người ta kháo nhau ngôi trường tư thục do ông Cử Can mở ra để dạy học trò về Hán văn ở số 10 phố Hàng Đào, nay đã đổi thành trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Mọi hoạt động dạy và học của trường nằm lại phía sau của căn nhà và tầng gác phía trên. Học sinh vào trường bằng cửa sau ở phố Hàng Quạt. Nhiều người vẫn bán tín bán nghi, cò hỏi xem có thật là trường học dành cho tất cả mọi đối tượng (già, trẻ, gái, trai) mà người học không mất tiền hay không? Thời buổi đất nước loạn lạc với chồng chất khó khăn về kinh tế, chính trị… một trường tư không lấy tiền quả là điều kỳ lạ! Khách mua hàng thỉnh thoảng ngừng lại giương tai lắng nghe tiếng giảng bài sang sảng của thầy hay tiếng đọc ê a của các môn sinh. Không ít người đã xin phép lên tận lớp học để được tham quan. Họ sửng sốt khi chứng kiến quang cảnh hai lớp học, một dành cho nam, một dành cho nữ diễn ra rất sôi nổi. Những cái đầu để chỏm ở giữa hoặc hai trái đào hai bên, chen với những mớ tóc đen nhánh quấn trong vành khăn nhiễu Tam Giang, phất phơ chiếc đuôi gà. Lớp nữ thì có hai cô giáo, một là cô Năm (Lương Thị Tín) con gái ông Cử Can phục trách.


Trường chia làm tám lớp, từ tiểu học đến trung học ngoài lớp học ban ngày, có lớp học buổi tối để thuận tiện với điều kiện sinh hoạt và làm việc của từng loại học viên.


Ở lớp trung học gồm những môn sinh đã thông chữ Hán, mọi người đều mặc áo cánh, cắt tóc ngắn gọn gàng. Chánh nghị viên của nhà trường Phan Tuấn Phong đang giảng bài đầu tiên Văn minh tân học sách, tiếng rành rọt dễ nghe:


“…Nghĩ lại văn minh nước ta là có cái đặc tính luôn luôn tĩnh như vậy, văn minh Âu châu thì có tính luôn luôn động mãi như kia. Cái đó ai cũng biết. Nhưng vì sao lại như thế? Ấy là do có ảnh hưởng tương phản và nguyên nhân khởi điểm đấy. Nay xin lần lượt kể ra:


Thế nào là ảnh hưởng tương phản? Xét ra các nước châu Âu: trên có nghị viện duy trì quốc thi([2]), dưới có báo quán để đạo đạt hạ tình([3]). Đại trước tác thì có Dân ước luận của Lư Thoa, Tiến hóa luận của Tư Tân Tắc, Dân quyền thiên của Mạnh Đức Tư Cưu([4]). Suy rộng ra, nào diễn thuyết, nào thi ca, đều cốt để phát huy cái chủ nghĩa yêu nước, yêu nòi giống. Nước ta có thể không làm văn sách thì sợ phạm húy, dâng thơ cho người trên thì chỉ e mang tiếng vượt phận nói leo, chỉ chừng đó là đã khác hẳn với các nước không cấm nhân dân bàn bạc. Huống chi vào chuyện trích quái, nào chuyện truyền kỳ, thơ bao nhiêu quyển, văn bao nhiêu tập văn hóa hóa lòe loẹt thì có, còn nói về mở mang trí khôn cho dân thì không hề có gì! Đó là điều ta trái với người về tư tưởng.


(còn tiếp)


Nguồn: Luật sư đỏ. Tiểu thuyết ca Hoài Anh. NXB Văn học sắp xuất bản.


www.trieuxuan.info


 







([1]) Chữ trong Kinh dịch có nghĩa: “Tự cường không ngừng nghỉ”.




([2]) Quc thi: k cương mà c nước tha nhn là phi.




([3]) H tình: nhng điu mong mun ca nhân dân.




([4]) Contrat - Social ca Jean - Jacques Rousseau; Herbert Spencer (1820-1903) không viết nhưng cũng là mt nhà triết hc xã hi hc ch trương Tiến hóa lun; Esprit des Lois ca Montesquieu.



Mục lục:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Đường công danh của Nikodema Dyzmy - TADEUSZ DOLEGA - Mostowicz 20.07.2017
Thầy lang - TADEUSZ DOLEGA - Mostowicz 20.07.2017
Tom Jones đứa trẻ vô thừa nhận tập 1 - Henry Fielding 11.06.2017
Bố già (The Godfather) - Mario Gianluigi Puzo 02.06.2017
Tôi kéo xe - Tam Lang Vũ Đình Chí 01.06.2017
Tiêu sơn tráng sĩ - Khái Hưng 27.05.2017
Evghenhi Ônheghin - ALEKSANDR Sergeyevich Pushkin 15.05.2017
Mẫn và tôi - Phan Tứ 11.05.2017
Nguồn gốc Mã Lai của dân tộc Việt Nam - Bình Nguyên Lộc 08.05.2017
Cuốn theo chiều gió - Margaret Munnerlyn Mitchell 05.05.2017
xem thêm »