tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20525872
Tiểu thuyết
14.12.2010
Hoài Anh
Luật sư đỏ

II. Trong ngôi nhà tranh gin d, trang nhã ngõ Trung, vách treo bc ch “T cường bt tc”[1] nét đá tho phóng túng, Phan Tun Phong đang ngi đc m băng tht văn tp ca Lương Khi Siêu:


“Vì phong trào ca thế gii mà ngày nay Trung Quc b nh hưởng khiến b mt cũ my nghìn năm được đi thay. Tiến b chăng? Phi có tiến b, nhưng tiến b đó mi ch bên ngoài mà chưa có bên trong. Nếu bên trong không biến, dù đt bng than hng, dù ly roi da mà qut, thì tình trng tiến b cũng không có li nào đ phát l được. Vic đi, không vic gì có qu mà không có nhân, có nhân mà không có qu. Dân ta tích ác nhân hàng bao nghìn năm nay. Bc chí sĩ hay lo cho tương lai đng nên trách qu ngày nay, mà nên tính đến chuyn ci thin đ gây qu tt cho mai hu. Mun thế phi làm thế nào? Tân Dân T xin thưa: T ngàn xưa đến nay, bt c quc gia nào mun tiến b cũng không th thoát được mt công l, công l y là phi phá hoi. Chà! Tht là bt tường, vic phá hoi, tht là bt nhân. Tht ra nhng bc chân nhân chí sĩ t xưa đến nay, nếu không lâm vào cnh bt đc dĩ, tt không khi nào phi làm thế, đâu có phi vì s thích mà cũng chng phi vì gin đi, ghét người, làm thế đ tha mãn ý khí nht thi. S dĩ cc chng đã phi tính đến phá hoi là vì cc vn thúc bách, không phá hoi trước tt cũng phi phá hoi sau, sm được mt ngày thì phúc sm được mt ngày, chm mt ngày thì ha tăng thêm mt ngày. Phá hoi sm tt cái vic cn phá hoi còn nh và cái vic cn phi bo toàn còn to, chm phá hoi, tt cái vic cn phá hoi càng to, mà cái vic cn phi bo toàn càng nh.


Dng tâm phá hoi, tt sau có kiến thiết. Phá hoi như thế có th tránh được công cuc phá hoi sau, mà gây dng được cơ s tt đp cho tương lai, đng thi đn bù được ni đau kh ca hin ti.


Không ý thc phá hoi, đ cho công cuc phá hoi t đến, tt ch có phá hoi mà không có kiến thiết. Mt ln phá hoi chưa xong thì hai ln. Hai ln chưa xong thì ba ln.


Tuy nhiên phá hoi thì phi vì kiến thiết mà phá hoi, và nếu không phi bc nhân gi không nhn tâm phá hoi thì không th nói đến ch trương phá hoi và nếu không phi bc có th đon kiến thiết thì cũng không làm được công cuc phá hoi…


Đến đon cui Phan Tun Phong đc to lên thành tiếng.


Có tiếng chuông xe đp leng keng, lũ tr trong nhà chy ùa ra đón:


- A! Chú Ba đã v!


Phan Văn Trường git xe đp t ngoài ngõ vào, cười nói:


- Anh say sưa đc m băng chc hn là tán thành ch trương bo đng ca ông Sào Nam.


Phan Tun Phong cười:


- y trước đây tôi cũng tán thành ch trương bo đng ca ông Sào Nam, nhưng sau khi gp ông Tây H, thy ông nói phi nâng dân trí trước đã, tôi thy cũng có l. V chăng Tân Dân T cũng nói: “Điu mà quc dân ta khiếm khuyết nht chính là vn đ công đc. Công đc là gì? Nhân qun s dĩ thành được nhân qun, quc gia s dĩ thành được quc gia, chính là nh cy điu y. Con người là mt vt ưa sng thành qun đng (theo quan nim ca Aristotle), nếu con người không biết sng hp qun thì có khác chi cm thú.


Tuy nhiên, thế không phi ch kêu suông: “Hp li đi, hp li đi!” mà có th thc hin được cái thế hp qun. Tt nhiên phi có mt cht gì đó, rót vào trong cái đám ri rc y mi có th khiến cho chúng nm gi được ly nhau, gây nên cái thế t qun, nhiên hu mi tp hp ni qun chúng, cái cht y chính là “công đc” vy.


Trung Quc ca ta vn đ đo đc được phát trin không phi là không sm, nhưng đã quá thiên v tư đc mà sơ ht v công đc. C nhân hàng my nghìn năm trước không th nht lut n đnh cách thc đ cho hàng vn đi sau được. Ta nhìn thy s biến thiên ca tư đc thì ít mà ca công đc thì nhiu. Tuy nhiên bn ta sinh ra ngày nay trong đoàn th này, phi phóng tm mt nhìn xem đi th ca thế gii, tnh sát dân tc ta cn phi thế nào ri phát minh ly mt tân Đạo Đức, nhm mc tiêu cng c, kin toàn, ci tiến cho đoàn th ca mình, không nên n tin nhân, chưa nói mà s không dám tiến. Mà ý thc được công đc, tt tân đo đc phát sinh và đường li Tân Dân xut hin.


Khi mc đích duy nht ca công đc đt đ nguyên tc li qun, tt nhiên nghìn vn nhng điu lý khác s do đó cu thành vy. Mi đây ông C Can có đến bàn vi anh đnh m mt ngôi trường theo kiu Khánh ng Nghĩa Thc nước Nht do Phúc Trch lp ra đ giáo dc công đc cho dân chúng. Trường s ly tên Đông Kinh Nghĩa Thc lp nhà s 10 ph Hàng Đào.


- Ngoài ông C Can và anh ra còn có nhng ai tham gia?


- Có các ông Đào Nguyên Ph, Nguyn Quyn, Đặng Kinh Luân, Dương Bá Trc, Lê Đại, Võ Hoành, Phan Huy Thnh, Phan Đình Đối, Nguyn Hu Cu… tham gia. Nay ông Tây H cũng nhn li đến dy cho trường đy nhé. Nếu chú thu xếp được thì gi cũng nên đến dy cho trường mt s bui.


- Ln này em v là đ xin phép anh cho em sang Pháp hc thêm.


- Chú li đnh b nước nhà sang sng trên nước ca k thù à?


- Va ri anh khen sách ca Tân Dân T, nhưng Tân Dân T cũng nói: “Ta mun bác kho cái đo t lp cho dân tc, chn cái hay đ gi ly b túc cho s đon, phép chn gi không th không cu người da trng, không th không cu dân Teuton, không th không cu dân Anglo - Saxon.


Ti sao dân da trng li ưa thng hơn các loi dân khác?


Mi loi dân khác đu hiếu tình, thì dân da trng hiếu đng. Mi loi dân khác c bám ly hòa bình thì dân da trng li ưa cnh tranh. Mi loi dân khác bo th thì dân da trng tiến th. Do đó mi loi dân khác ch có th phát sinh được văn minh ca dân da trng li truyn bá được văn minh. Phát sinh văn minh nh thiên nhiên, nhưng truyn bá văn minh thì cn nhân s.


Dân Tenton khi khi thy bt quá ch là mt ging man tc trong đám chng tc như rng ca ging Nht Nhĩ man, nhưng tính tình ca h cương cường, đc lp, t do, khí khái, di truyn li cho con cháu qua đt tôi luyn nung đúc ca văn hóa La Mã nên biến thành mt đc tính ca dân tc.


Nh đó nên h đã t chc được mt dân tc quc gia, xây dng được chế đ đi ngh, khiến nhân dân đu có th tham d chính quyn, tp hp ý ca nhân dân làm ý công, quyn hn ca nhân dân làm quc quyn. Ngoài ra h còn phân đnh được thế nào là quyn hn ca đoàn th, thế nào là quyn hn ca cá nhân, phân chia rành r quyn hn ca chính ph trung ương và đa phương t tr, không bên nào xâm phm ca bên nào. Toàn th dân tc đu có th thích ng vi thi đi biến thiên đ phát đt ny n.


Đến như dân Anglo - Saxon li còn hơn tt c các dân tc Teuton khác, là vì lý do gì? Cái tác phong t mình giúp mình, trng đc lp ca h rt hùng hu. T khi còn nh sng trong gia đình, trong hc đường, cho m, thy giáo đu không nhìn h bng con mt mit th như k ph thuc, nh thế mà h có th t luyn dn được vic đi đ khi ln có th t lp được không phi nh cy vào ai. H li còn là mt dân tc rt lo gi phép nước trong trt t. S hiu biết thưởng thc ca h rt rng, h không thích nhng vic làm có tính cht nông ni vô mưu, tư tưởng v quyn li ca h rt mnh, cho quyn li là mt th sinh mnh th hai ca cuc đi, cái tơ cái tóc không chu b qua. Th cht ca h li rt to ln, có sc mnh, chu đng được nhng cuc mo him. Tính nết h kiên nhn thiên ma bách chiết không nn chí. H ly vn đ thc nghim, không k qun cao thp, và bn quan li ngi ri ăn không thường không được ai trng vng. Tính cht bo th ca h cũng nhiu, nhưng h biết theo thi thế nhn xét người ngoài đ phát huy bn tính c hu ca mình.


Li xem tính cht ca quc dân ta, so sánh vi ca dân tc suy yếu kia vi dân tc hưng thnh kia d đng là nhng đim nào. Nht nht đu phi đem ra mà bàn bc, mà giám sát đ ri đáng ci tiến thì ci tiến, đáng b túc thì b túc. Có như thế thì tân quc dân mi có th thành được.


Phan Tun Phong tròn mt ngc nhiên:


- Ch Hán ca chú mi đng đy lá mít mà sao cũng thuc văn m băng như cháo chy vy?


Phan Văn Trường cười:


- Anh không nh là em đã có hai năm hc v lòng ch Hán à? Sau khi chuyn sang hc ch Tây, em li tra Hoa Pháp t đin đ mày mò đc sách bch thoi Trung Quc.


Thì ra Phan Văn Trường hết biết anh mê m băng nên đã c gng tìm đc m băng, đ có đ lý l xin anh đng ý cho mình sang Pháp hc. Ông nói tiếp:


- Mt người Tàu li lc như Lương Khi Siêu đã nói như vy, mà ta c mun sang Tàu hc đ làm gì?


- Thế còn nước Nht chng phi đã nh duy tân mà tr nên cường quc Đông Á hay sao?


- Nước Nht đã có ch trương duy tân nhưng dù sao cũng vn là mt nước quân ch. Trong sc lnh công b vào ngày 30-10-1890 có đon: “Dân chúng phi luôn luôn tôn trng hiến pháp và gi gìn lut l. Nếu có nhng trường hp bt ng xy đến, hãy can đm hiến mình cho quc gia. Như vy là bo v và duy trì s thnh vượng ca ngôi v Thiên hoàng lâu dài bn vng như Tri và Đất! Trong thi chiến tranh, B Giáo dc tng kêu gi nhân dân: “Chết vì Thiên hoàng không th coi là s hy sinh vô ích!”. Trong quyn Giáo dc chế đ cơ bn đã chép: “Hãy tuân theo sc lnh giáo dc ca Thiên hoàng đ bo v và duy trì s thnh vượng ca thi Tiên đế… Mi người hãy gt b ý nghĩ: mc đích ca giáo dc là phát trin cá tính ca mi người, mà trái li, cn phi quan nim rng, giáo dc là đ nâng cao đi sng ca nhân dân, bo trì s thnh vượng ca quc gia và gi vng Ngai vàng ca Tiên vương đ li”.


Mt nước có ch nghĩa quc gia quá khích như vy tt s bài tr tư tưởng t do dân ch ca các nước Âu Tây và c võ tinh thn ái quc, tư tưởng trung quân theo tinh thn ca Khng giáo. Cũng vì nghĩ như vy nên em không tán thành ch trương Đông du, mà mun sang các nước Âu Tây như Pháp, Đức, Anh đ hc tp v tư tưởng tư do dân ch, chế đ chính tr đi ngh và lut pháp ca các nước y đ v b cu cho đo đc, chính tr và lut pháp nước nhà…


Gia lúc đó có tiếng người m m ct lên:


- Anh c và chú Ba có chuyn gì mà rôm r thế!


Thì ra người va vào là Phan Trng Kiên. Phan Tun Phong nói:


- Chú Ba va mi v bàn vi anh chuyn đnh sang Pháp hc thêm đ v giúp ích cho nước nhà.


Phan Trng Kiên quát lên:


- Chú có biết tình hình dân nước hin nay đang kit qu như thế nào không? Nhng ngày đu tiên dưới quyn thng tr ca Tây, mi người dân Bc K phi đóng thuế thân 5 hào, mi người dân vào bng tráng đinh phi đi phu 48 ngày trong mt năm. Trước dư lun phn đi ca nhân dân, bn thng tr Pháp tìm cách la bp bng cách bt đi 20 ngày, nhưng li bt tr giá 2 đng np vào thuế thân. Thuế thân do đó tăng lên 2 đng 5 hào. Dã man nht là người chết không được min thuế, do người sng phi đóng thay vào, vì Pháp b khoán cho tng làng phi thu đ mc thuế đã n đnh. V thuế đin, trước kia mi mu rung vào hng tt nht phi đóng có mt đng bc thì nay đã phi đóng ti mt đng rưỡi. Cng vào đó là món ngoi ph mi ngày mt tăng. Ngoài ra còn có các th thuế giám thu, đc bit là rượu, mui và thuc phin. Nhà máy si thành lp thì mt s khá ln khung ci thôn quê phi ngh vic. Bông si ngoi quc tràn vào thì ngh trng bông b bóp nght. Tư bn Pháp nm đc quyn nu rượu thì bao nhiêu người thôn quê sinh sng v ngh này và dùng bã rượu đ nuôi ln trước kia đu phi đình nghip. Nhng nông dân, nhng th th công b cướp rung đt, b tht nghip, b sưu cao thuế nng tr nên phá sn phi b làng đi làm phu m, phu đn đin cao su. Đợi cho đến lúc chú Ba hc thành tài v nước thì dân nước này đã chết hết ri còn ly ai mà dy d. Chng khác gì người thy con cá b kt trong rãnh bánh xe ha s đem nước sông Giang sông Hà v cu nó, cá tr li đi đến lúc ông tr v thì đã thy tôi hàng cá khô ri!


Phan Văn Trường nh nhàng:


- Thế theo anh Hai thì ta nên làm thế nào?


Phan Trng Kiên nói như gt:


- Tình hình này ch còn có cách bo đng thôi. My hôm trước tôi có gp ông Lang Seo t ch c Đề trên Yên Thế v đây. Tôi ng ý mun lên Yên Thế thì ông Lang Seo bo tôi c nên li đây đ làm tay trong cho nghĩa quân, khi nào có chuyn cn ông y s v bàn bc vi tôi.


Phan Văn Trường nói:


- Theo ý em thì vic y không nên. Các v văn thân tng tiếp xúc vi c Đề, đu cho rng c Đề kiên quyết chng Pháp nhưng nng v ch nghĩa đa phương và ch nhìn vào cc b. Năm 1906 ông Phan Châu Trinh đã ti Yên Thế vào đn Tú Ngh gp c Đề đ bàn lun thi cuc, c mi li nhưng ông biết cách cuc ca c Đề không th nào thi th gì được, nên b đi…


Phan Trng Kiên ni nóng:


- Mc xác cái ông Phan Châu Trinh nhà chú. Ông y tng nói: “Bt bo đng, bo đng gi t”. Nhưng dù không bo đng chăng na, cũng đến chết dn chết mòn vì chính sách bóc lt tn xương tn ty ca thng Tây. Cho nên tôi rt thích câu trong bc thư ca ông Phan Bi Châu gi cho ông Phan Châu Trinh: “Dân đã không còn thì làm ch sao được?”.


Phan Văn Trường ôn tn:


- Theo em biết khi ông Phan Châu Trinh sang Nht cùng ông Phan Bi Châu, ông Phan Bôi Châu nói đến mun tìm cách v nước, ông Phan Châu Trinh bo: “Anh c ngoài chăm nhng thiếu niên du hc, dân trí dân khí ta đương quá thp, du anh có v cũng ch rước ly mt cái chết ung vô ích”. Khi chia tay, ông Phan Châu Trinh li nói vi ông Phan Bi Châu: “Người trong nước hy vng anh quá nhiu. Anh nht thiết ch vi v. Nếu nh hng thì nhân tâm chết mt! Tôi v đây ít lâu, tìm cách chăm m dân trí, nuôi sc dân, bao gi đánh đ cái h cp chướng ngi xong lúc y anh v nước mi có ch đt chân, ch như bây gi thì ta tm gác hai ch “bài ngoi” ra mt bên đã. Như vy chính kiến ca hai ông tuy có khác nhưng đu nhm mc đích giành đc lp cho dân nước… Ông Phan Châu Trinh nêu khu hiu “Khai dân trí, chn dân khí, hn dân sinh” cũng vì l đó…


Phan Trng Kiên dn ging:


- Mun cho dân trí được khai thông và dân quyn được phát trin điu cn thiết là phi đu tranh cho dân tc được gii phóng. Mà mun cho dân tc được gii phóng thì cu cánh ca nó vn phi là dùng bo đng đ đánh đ k thù, đot ly chính quyn. Cách mng không manh đng, nhưng cách mng không bao gi kiêng bo đng, s đ máu. Người cách mng dưới mt điu kin nào đó, có th thúc đy cho cách mng tiến lên, nhưng vn kch lit chng ch nghĩa ci lương rơi vào ch la phnh ca gic và ngăn cn bước tiến ca cách mng. Chú có mun đi Tây thì c vic đi, nhưng t gi tr đi chú đng có nhìn mt tôi na. Còn anh c, anh có mun m trường đ khai dân trí thì c vic m, nhưng nh đến lúc Tây đóng ca trường thì các anh tính thế nào? Chng l li chu bó tay không dám chng li vì s bo đng thì chết à!”.


Nói đến đây, Phan Trng Kiên hm hc b đi không quay đu li. Phan Tun Phong và Phan Văn Trường nhìn theo ngơ ngác…


(còn tiếp)


Nguồn: Luật sư đỏ. Tiểu thuyết ca Hoài Anh. NXB Văn học sắp xuất bản.


www.trieuxuan.info








[1] Chữ trong Kinh dịch có nghĩa: “Tự cường không ngừng nghỉ”



Mục lục:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Tiêu sơn tráng sĩ - Khái Hưng 21.09.2017
Báu vật của đời - Mạc Ngôn 21.09.2017
Một thời để yêu và sống - Đặng Hạnh Phúc 20.09.2017
Huế ngày ấy - Lê Khánh Căn 31.08.2017
Chuyện kể năm 2000 - Bùi Ngọc Tấn 17.08.2017
Cõi mê - Triệu Xuân 17.08.2017
Hãy để ngày ấy lụi tàn - GERALD Gordon 17.08.2017
Mẫn và tôi - Phan Tứ 29.07.2017
Đường công danh của Nikodema Dyzmy - TADEUSZ DOLEGA - Mostowicz 20.07.2017
Thầy lang - TADEUSZ DOLEGA - Mostowicz 20.07.2017
xem thêm »