tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 18982862
Lý luận phê bình văn học
10.05.2010
Hoài Anh
Trần Văn Giáp-Nhà thư mục học xuất sắc nhất Việt Nam thế kỷ XX

Thúc Ngọc Trần Văn Giáp sinh ngày 26-11-1898, là con của cụ cử nhân Trần Văn Cậy, một nhà nho thanh bạch, dù đỗ đạt nhưng không ra làm quan mà tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Thuở trẻ ông học chữ Hán và thi đỗ tam trường, sau chuyển sang học chữ Pháp.


Từ năm 1916, Trần Văn Giáp xin vào chép thuê cho Trường Viễn Đông Bác Cổ và tranh thủ học tập thêm chữ Pháp.


Trường Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) ra đời ngày 20-1-1900 kế tục công việc của đoàn khảo cổ thường trực Đông Dương được thành lập hai năm trước. Đây là một tổ chức nghiên cứu khoa học có nhiệm vụ tập hợp phân loại và phân tích các yếu tố văn hóa của lục địa châu Á, đặt dưới sự bảo trợ của Viện Hàn Lâm Văn bản học và Văn học; có ý đồ mở rộng phạm vi nghiên cứu đến các nước châu Á, mà hiện nay còn bị giới hạn trong việc nghiên cứu thư tịch cổ điển; từ nay nó phải đi vào cuộc sống của cư dân, cộng tác với trí thức địa phương và xây dựng những phương pháp nghiên cứu trên thuộc địa một cách khoa học. Lúc đầu đặt tại Sài Gòn, năm 1902 mới chuyển ra Hà Nội. EFEO bắt đầu xây dựng cở sở cho công cuộc nghiên cứu: một bảo tàng để lưu giữ các bộ sưu tập được xây dựng năm 1926, được gọi là Bảo tàng Louis Finot (nay là Bảo tàng Lịch sử Việt Nam) lấy tên người giám đốc đầu tiên của EFEO. Thư viện của EFEO được đặt ở phố Lý Thường Kiệt (nay thuộc Viện Thông tin Khoa học Xã hội). EFEO còn đảm nhận trách nhiệm quản lý và giám sát về mặt khoa học với Bảo tàng Đà Nẵng Sài Gòn.


Sau sáu năm làm việc ở trường, ông đã lập được “Mục lục sách Trung Quốc ở thư viện trường Viễn Đông Bắc Cổ” bằng  tiếng Pháp. Thấy ông là người hiếu học, có ý chí tiến thủ nên vị giám đốc của trường đã đưa ông sang đào tạo bên Pháp. Tại đây, ông đã theo học và tốt nghiệp các trường Cao đẳng thực hành Sorbonne, Khoa Thư mục thuộc Viện Hán học, Đại học Văn khoa Paris (môn văn minh Trung Quốc) và trường đại học Pháp (Môn ngữ âm thực hành). Năm 1932, ông tốt nghiệp với những luận văn của các trường nói trên là: Phật giáo Việt Nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XIII và những thiên thư mục của Lê Quý Đôn và Phan Huy Chú. Như vậy, xét về thời gian và nghề nghiệp được đào tạo thì Trần Văn Giáp là người Việt Nam đầu tiên của thế kỷ XX có chuyên môn về thư viện - thư mục học.


Sau khi trở về nước, Trần Văn Giáp phụ trách kho sách Hán Nôm của EFEO. Thời gian này ông soạn nhiều tập sách có giá trị. Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, ông là người đầu tiên tham gia xây dựng trường Cao học kháng chiến ở Phú Thọ và cũng là người đầu tiên dạy môn lịch sử và văn học tại trường này. Sau khi giải phóng thủ đô, ông trở về Hà Nội và được phân công tiếp quản cơ sở EFEO.


Khi công tác tại Ban nghiên cứu Văn Sử Địa, Viện Sử học Việt Nam ông đã có những công trình như: Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi (hợp soạn với Phạm Trọng Điềm, Nxb Văn Sử Địa, 1957), Bích câu kỳ ngộ khảo thích (Nxb Văn Hóa, 1958), Vân đài loại ngữ (2 tập, biên dịch, khảo thích, Nxb Văn Hóa, 1962), Ngọc Kiều Lê (biên dịch, chú thích, Nxb Khoa học Xã hội, 1976).


Năm 1957, được sự khuyến khích của ông Nguyễn Văn Xước - Giám đốc thư viện Quốc gia - Trần Văn Giáp đã dành nhiều thời gian để biên soạn cuốn sách Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - nguồn gốc của văn học, sử học Việt Nam (2 tập). Đây là tác phẩm có tầm vóc lớn nhất mà Trần Văn Giáp đã thực hiện được. Ông đã giới thiệu cả thảy 429 tác phẩm - gấp đôi số sách mà nhà bác học Phan Huy Chú giới thiệu trong Văn tịch chí. Qua tác phẩm này, Trần Văn Giáp đã thực hiện một số bộ thư mục độc đáo mà nay ta quen gọi là thực hiện theo “Mô hình Trần Văn Giáp”. Ông tâm niệm: “Muốn phát huy những tinh hoa của nền văn hóa dân tộc thì phải tìm đến kho sách rất phong phú đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Đây là một việc làm cần thiết đầu tiên để tìm hiểu giá trị văn minh một dân tộc, một đất nước”.


Trần Văn Giáp còn cùng Nguyễn Tường Phượng, Nguyễn Văn Phú, Tạ Phong Châu, Đỗ Thiện biên soạn bộ sách Lược truyện các tác gia Việt Nam (Nxb Khoa học Xã hội - Hà Nội, tập I, 1962, tập II, 1972).


Lời nói đầu bộ sách Lược truyện các tác gia Việt Nam:


“Lược truyện các tác gia Việt Nam là một cuốn sách ghi rõ tên tuổi, sự nghiệp văn chương các nhà trứ thuật của Việt Nam từ thế kỷ XI đến thế kỷ XX chúng tôi quan niệm tác gia là tất cả các vị nào đã có làm sách, về bất cứ một môn loại nào, từ thi văn, sử truyện cho đến bút ký, phiên dịch v.v…


… Sách này như tên của nó đã nói, chỉ giới hạn trong lĩnh vực lược ghi tiểu truyện từng nhà đã có sáng tác, nhất là các tác phẩm về đủ mọi ngành học thuật: sử học, văn học, triết học, kỹ thuật, y dược, nghệ thuật v.v… Chúng tôi ghi tên các tác gia người Việt Nam đã sáng tác các sách viết bằng chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ và cả các sách viết bằng chữ Pháp, chữ Anh v.v…


Mục đích nghiên cứu và biên soạn sách này chỉ giới hạn trong việc ghi chép lược truyện các tác gia và những tác phẩm của từng tác gia, viết thật gọn, thật đủ để giúp cho việc nghiên cứu được nhanh và tương đối vững chắc. Trong quá trình sưu tầm và nghiên cứu ấy, chúng tôi đã gặp nhiều khó khăn. Đối với các tác gia xưa, có vị thì biết rõ họ tên, quán chỉ, nhưng lại không biết được quá trình học tập, quá trình sáng tác, có vị biết rõ sự nghiệp văn chương, hoàn cảnh sáng tác thì lại thiếu niên canh quán chỉ. Đối với các tác phẩm còn lại, phần thì tàn khuyết, lẫn lộn, phần thì có tên không có sách, có sách không có niên đại. Cho nên chúng tôi giới hạn sách này trong một phạm vi nhỏ hẹp, chỉ nói những điều thật cần, thật rõ rệt. Ngoài ra chỉ nhận xét tổng quát một vài nét bằng một vài chữ về tác gia và tác phẩm, theo trào lưu tư tưởng thực trạng xã hội v.v… qua các thời đại mà không trình bày tỉ mỉ, lấn vào lĩnh vực văn học sử hay lĩnh vực khoa học khác, phẩm bình từng tác gia, phê phán từng tác phẩm.


Theo hiện trạng thực tế các thư tịch Việt Nam, chúng tôi chia sách Lược truyện các tác gia Việt Nam làm hai tập.


Tập I, lược truyện những tác gia các sách viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, nghĩa là trong hệ thống chữ khối vuông, bắt đầu từ đời Lý, Trần đến khi chữ Hán, chữ Nôm không còn có tác dụng lớn ở Việt Nam nữa) không được phổ biến lắm nữa. Nói gọn lại là đến năm 1945, đến ngày Cách mạng Tháng Tám  thành công, sau khi Đảng Cộng sản Đông Dương thành lập đã được 15 năm, 27 năm sau khi bỏ các trường thi hương ở toàn quốc Việt Nam.


Tập II, lược truyện những tác gia các sách viết bằng chữ Quốc ngữ và chữ Pháp, chữ Anh v.v… nghĩa là trong hệ thống chữ La-tinh.


Về mỗi tập các tác gia đều được xếp theo niên đại, lấy từng thế kỷ làm giới hạn, và có chia rõ các thời đại cũ như Lý, Trần. Lê. Tây Sơn v.v… cho mãi đến cận đại để tiện việc khảo cứu.


Về mỗi tác gia của chung hai tập, chúng tôi đều cố gắng sưu tầm, ghi đủ những phần cốt yếu: tên, tự, hiệu, biệt hiệu, bút hiệu, tước phong, quan chức, quê quán, năm sinh, năm mất, thành phần gia đình, quan hệ xã hội, sự nghiệp chính trị, văn chương v.v… Chú trọng nhất là tên những tác phẩm đã sáng tác những sách viết bằng chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ ghi đúng theo trong bản thư mục hiện có của các Thư viện khoa học Trung ương và Thư viện Quốc gia Trung ương, có ghi ký hiệu riêng của từng thư viện ấy”.


Trần Văn Giáp cũng tham gia viết bài cho bộ sách Danh nhân Hà Nội (Hội Văn nghệ Hà Nội).


Trần Văn Giáp qua đời ngày 25-11-1973 tại Hà Nội - trong phòng tá túc của trường Viễn Đông Bác Cổ - người ta không tìm thấy tài sản gì của ông để lại ngoài những pho sách. Đó là một thứ tài sản quý báu mà không phải ai, dù giàu có nhất cũng có được.


Hoài Anh 


www.trieuxuan.info


Nguồn: Rút từ Danh sỹ Hà Nội. Tiểu luận của Hoài Anh. NXB Văn học sắp xuất bản.


 


 

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Bình Nguyên Lộc, một nhân sỹ trong làng văn - Võ Phiến 26.04.2017
Nhân tính và nhân phẩm trong tập truyện Ký thác của Bình Nguyên Lộc - Vinh Lan 25.04.2017
Lời trong đời sống và trong thơ - Voloshinov 22.04.2017
Nỗi đau trong văn chương - Trần Đình Sử 22.04.2017
Hai cách đọc bài thơ Khiển hoài của Đỗ Mục - Hà Văn Thùy 21.04.2017
Đồng thuận xã hội - Một số vấn đề lý luận - Chu Văn Tuân 18.04.2017
Nguyễn Đăng Na và những thành tựu nghiên cứu văn học trung đại - Trần Đình Sử 05.04.2017
Những giới hạn của lý thuyết văn học nước ngoài ở Việt Nam - Trương Đăng Dung 31.03.2017
Miên man với Sông cái mỉm cười - Trần Vân Hạc 23.03.2017
Biểu tượng người nam và người nữ trong thơ tình Việt Nam - một cái nhìn khái quát - Trần Nho Thìn 18.03.2017
xem thêm »