tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 19729029
Lý luận phê bình văn học
31.07.2009
Hoài Anh
Thanh Châu với khuynh hướng tiểu thuyết tình cảm (3)

Truyện vừa Cùng một ánh trăng (Phổ thông bán nguyệt san số 115, năm 1942) kể chuyện: Phan - một họa sĩ có tài và đẹp trai, được mẹ của Thủy - bạn gái chàng mời đến chơi nhà một thời gian. Ở đây chàng gặp Đạm một thiếu nữ gọi mẹ Thủy bằng cô. Trong khi mọi người tin chắc chàng sẽ kết hôn với Thủy, một cô gái xinh đẹp thì lòng chàng lại rung động trước Đạm, tuy không có nhan sắc nhưng lại có một tâm hồn vị tha. Một lần cùng đi chơi với Đạm, Phan kể cho Đạm nghe một câu chuyện: “Một hôm mẹ tôi cho mời một ông thầy tướng già đến chơi nhà. Ông ta là một người đàn ông xấu nhất đời. Tôi vừa trông thấy mặt ông ta đã run sợ. Nhưng lạ thay, khi ông ta bắt đầu nói thì mặt ông ta như khác hẳn đi, mắt long lanh mồm rất có duyên. Tuy tôi còn nhỏ tuổi nhưng tôi hiểu những yêu thương, những điều hay, điều thiện thường khiến người ta có thể trở nên đẹp đẽ vô cùng. Nhưng đó không phải là những bộ mặt mà người ta ao ước được trông thấy suốt đời trước mắt”.


Chính vì câu nói đó mà khi Phan ngỏ tình yêu với Đạm, nàng đã từ chối vì rõ ràng sau này chàng sẽ chán mình. Nàng kiếm cớ nói: “Tôi thì đã qua cái tuổi mơ mộng hão huyền rồi, còn anh thì đang ở thời kỳ trẻ trung nhất của một người đàn ông, ở tuổi anh nhiều khi người ta hãy còn là một đứa trẻ. Mà tôi thì không thể nào lấy một người trẻ quá”. Phan tự ái: “Phải, như vậy là phải lắm. Chị không yêu được một người mà chị coi như một đứa trẻ con chưa từng trải gì, chưa hiểu được mình, rồi bỏ đi không trở lại.


Sau khi Đạm nghe lời Giáo - một bác sĩ bạn thân của chàng khuyên nên đi chơi một thời gian cho khuây khỏa. Khi trở về, Giáo ngạc nhiên khi trông thấy Đạm “bấy giờ là một người đàn bà đứng tuổi, bình tĩnh, không sợ tuổi cao không sợ nếp nhăn. Mắt nàng để lộ ra ngoài sự sáng suốt của trí não, và sự dịu dàng của một tấm lòng nhân đạo”.


Ít lâu sau, nàng được tin Phan bị nạn trong cuộc đi săn và đã trở thành mù hai mắt. Đạm muốn đến bên chàng để săn sóc chàng vĩnh viễn nhưng Giáo bày cách cho nàng viết một bức thư gửi cho Phan để chàng nhờ một nữ khán hộ đọc cho chàng nghe, qua đó thử xem phản ứng của chàng đối với bức thư. Bữa đó Đạm theo Giáo đến bệnh viện thăm Phan nhưng chàng vẫn không biết có mặt nàng ở đó. Cô khán hộ được dặn trước sẽ đọc bức thư của Đạm bằng cả giọng bình tĩnh ngày thường, làm như không có mặt Giáo và Đạm trong phòng bệnh của Phan.


“Bàn tay phải của Phan nổi gân xanh rờ rẫm trên bực cửa. Đạm muốn ôm lấy bàn tay khốn nạn, bàn tay trở nên vô dụng của người họa sĩ mà hôn, mà rỏ lên đấy giọt lệ của lòng tiếc hận. Người nữ khán hộ nhìn về phía Giáo và Đạm, rồi cầm lấy chiếc phong bì của Đạm, Đạm có cảm giác là người đàn bà kia đương bóp chặt trái tim mình.


- Thưa ông, đây là một bức thư đóng dấu nhà dây thép Sài Gòn. Có lẽ là nét chữ đàn bà...


Phan quay ngay đầu lại. Đạm suýt rú lên một tiếng, nhưng nàng giữ được. Trên bộ mặt của người nàng yêu quý còn đâu vẻ đẹp đàn ông ngày trước. Một cái băng trắng còn che kín cả hai con mắt, ôi những vết sẹo trên trán và trên má của chàng đã làm chàng đau đớn đến bực nào.


Hai dòng nước mắt từ từ rơi trên má Đạm khi thấy Phan hỏi người nữ khán hộ bằng giọng nóng nảy. Những ngón tay chàng lóng cóng như người bị lạnh:


- Cô bảo ở Sài Gòn? Vậy thì cô đọc hộ tôi ngay. Nhưng cô cho tôi biết trước, tên người ký dưới bức thư này?


Người thiếu nữ đã xé bì thư và giở tìm trang cuối bức thư. Phút đó đối với Giáo và Đạm, đứng ở cửa ngoài, dài như thế kỷ.


- Thư ký tên là Đạm. Có lẽ là một người đàn ông, ông ạ.


Phan giơ tay ra định cầm lấy mảnh giấy thư. Nhưng chàng thấy tay mình run quá, nên rụt lại.


- Cô cứ đọc cho tôi nghe. Cô đọc thong thả chứ.


Người khán hộ lại đưa mắt về phía Giáo rồi Đạm, một lần nữa, lên tiếng đọc:


“ Anh Phan


“Tôi có thể nói những gì với anh trên những mảnh giấy này?


“Nếu tôi được gần anh, tôi có thể nói được nhiều điều quan hệ, nhưng viết ra thì thực khó, gần như không thể được.


“Tôi hiểu rằng cái tai nạn kia đối với anh đã quá năng nề. Nhưng tôi tin rằng anh sẽ can đảm hơn tất cả chúng tôi; anh sẽ thắng, anh sẽ lại thấy đời tươi đẹp và làm cho người khác cũng tin như vậy. Chính tôi đã nhờ anh nhiều nhất mới hiểu được cái đẹp, bởi vậy từ ngày xa anh, tôi đã được biết thêm nhiều thú vui của tinh thần. Tôi đã hằng nghĩ đến anh mỗi khi đứng trước những chốn non sông kỳ tú. Nhờ anh tôi hiểu được những cảnh sắc đó hơn xưa.


“Ôi! Phan, tôi muốn được ở gần anh để làm cho anh cũng được trông thấy những cái đó qua đôi mắt của tôi, đã nhờ anh mà có được đôi phần sáng suốt.


“Người ta nói với tôi rằng anh không muốn tiếp ai cả. Nhưng liệu anh có thể để cho riêng tôi được cái sung sướng tới thăm anh? Trời, tôi cứ nghĩ đến rằng cái thư này cũng không được anh vui lòng nghe nữa, thì lòng tôi run sợ quá chừng. Vậy mà làm sao tôi cũng phải viết cho anh, bởi vì anh phải hiểu cho tôi, bởi vì tương lai của chúng ta đều can hệ ở bức thư này. Tôi muốn rằng mỗi lời tôi viết ra đây đều là sự thưc hoàn toàn. Nếu anh còn nhớ rõ về quãng đời của tôi ngày trước, thì tất anh cũng phải nhận rằng tôi là một kẻ không bao giờ dối trá. Thế mà, anh Phan, tôi đã một lần dối trá cùng anh. Lời thư sau đây sẽ tỏ giúp tôi, vì sao mà có sự đó. Anh cũng đã thừa hiểu rằng tôi không phải là một kẻ chịu được sự hạ mình, và tôi thường là một kẻ đàn bà kiêu ngạo nữa. Vậy sự hạ mình ngày nay sẽ nói rõ cho anh hiểu cái mối tình to lớn của tôi đối với anh, hỡi người anh đau khổ và cô đọc”.


Người nữ khán hộ ngừng để giở trang, Phan để một tay lên trán; mặt chàng xám ngắt.


“Ôi, tôi đã làm một điều vụng dại gì rồi hỡi bạn? Anh còn nhớ cái đêm mà anh yêu cầu tôi trở nên bạn trăm năm của anh không? Tôi lúc đó, không làm sao mà hiểu được. Tôi ngạc nhiên quá sức, vốn xưa nay không từng trải những chuyện tình duyên, những chuyện về trái tim như vậy. Sự đó đối với tôi thực quả là mới lạ. Nhưng chính trong cái phút đó lòng tôi đã chấp nhận tình anh. Và khi anh tựa đầu vào ngực tôi lúc đó xin thú thực, đó là lần đầu tiên tôi hiểu thế nào là say mê, là hạnh phúc. Tôi đã thầm xin Trời Phật khiến cho phút đó dài thêm ra mãi...


Nhưng, khi anh ngửa đầu lên và nhìn sát vào mặt tôi, thì tia mắt anh hình như soi mói vào tận tâm hồn tôi và làm tôi khó chịu, làm cho tôi nghĩ đến phận mình ngay, tôi nhớ lại ngay dung mạo xấu xa của tôi, cái dung mạo ngày thường các tấm gương đã cho tôi biết. Bởi vậy khi nghĩ đến sự hôn nhân của anh với tôi, tôi thấy nó không thể nào thành được. Xưa nay tôi vẫn coi anh như một người bạn trai kém tuổi mà thôi. Tôi không ngờ ái tình có thể xảy ra đột nhiên như vậy được.


Tôi đã xin anh để đến hôm sau tôi sẽ trả lời và anh đã vững lòng tin, anh sẵn lòng chờ.


Nhưng tôi cần phải nói ra đây cái cớ nó chia rẽ hai ta. Từ lâu, tôi vẫn yên chí anh là một người chỉ có thể yêu được những cái gì thực đẹp. Tôi đã chép một câu của anh nói với tôi về cái đẹp bên trong của người ta trong lúc chúng ta chuyện phiếm với nhau; có lẽ anh không nhớ nhưng mà tôi để ý. Anh đã nói đến vẻ mặt của một người thầy tướng dung mạo xấu xa, nhưng khi nói thì làm cho người nghe có nhiều thiện cảm và đem lòng yêu thích. Nhưng anh lại có nói thêm rằng: “Đó không phải là bộ mặt mà người ta muốn có luôn luôn trước mặt”.


Than ôi, tôi đã đọc đi đọc lại đoạn này. Và khổ thay, tôi đã không tin được cái tình của anh, tôi không dám tin rằng anh có thể yêu tôi với dung mạo của tôi... Tôi đã từ chối hạnh phúc duy nhất của đời tôi, do anh đem tới, để đón lấy bao điều tủi cực, đau xót sau này. Tôi tự bảo thầm một cách tuyệt vọng rằng: “Không thể nào như vậy được. Phan sẽ càng ngày càng trẻ, còn ta thì càng ngày càng xấu, càng già”. Nhưng điều này bây giờ mới khiến tôi tự trách vì bây giờ tôi mới hiểu sức mạnh của tình yêu. Tôi tưởng là tôi có lý trong lúc đó, và tuy lòng đau như xé, tôi cũng không sao dám nhận lời anh. Thực tình, tôi không nghĩ đến anh, tôi tự an ủi là rồi anh sẽ quên tôi và chỉ một mình tôi khổ sở. Vậy là vì lòng mình yếu đuối, tôi đã phải lừa dối anh. Tôi đã phải nghĩ ra một câu trả lời để cho anh nản chí, và động lòng tự ái mà xa tôi.


Ôi, nếu lúc đó mà anh quay lại, anh sẽ thấy một người con gái đáng thương sẵn lòng nói với anh những lời êm ái khác. Nhưng tôi hiểu, anh không thuộc hạng đàn ông có thể dằn lòng chờ được một người đàn bà trong trường hợp đó.


Năm sau, tôi ốm yếu đến nỗi anh Giáo trông thấy tôi phải sợ. Anh ấy bắt tôi phải đi đây đi đó để cho khuây. Nhờ thế, thành ra tôi cũng đỡ mờ quáng hơn xưa. Tôi đã nhìn đời một cách thiết thực hơn. Tôi chợt hiểu rằng đời tôi không được ở cạnh anh, thú thực chẳng còn chi là sinh thú.


Tôi chắc rằng lúc này anh sẽ nghĩ: “Ồ lúc ta còn lành lặn thì Đạm không tin được lòng ta. Bây giờ ta đã mù rồi, hẳn Đạm không còn sợ gì ở tương lai nữa Đạm có thể vì thương hại ta mà đến...”. Hỡi anh yêu quý, anh có thể nghĩ như vậy, đó là quyền anh, nhưng đó không phải là sự thực.


Thôi thôi, xưa kia em đã không tin anh cho nên mới thành nông nỗi ấy. Đó là hình phạt của Trời, em xin cam chịu. Nhưng bây giờ giá anh mở mắt nhìn em được thì anh sẽ thấy một người tiều tụy quỳ dưới chân anh mà nói: “Cả người em thuộc về anh. Anh đã muốn là của anh, em chẳng có quyền gì ngăn trở cho dẫu có xấu xa hèn kém”.


Bây giờ chỉ còn một điều này: Anh có tha thứ cho em chăng? Nếu anh tha thứ thì em sẽ đi suốt ngày đêm khi nhận được tin anh. Còn nếu...”.


Người nữ khán hộ dừng lại chùi một giọt lệ. Giọng nàng càng ngày càng cảm động khiến Phan cũng phải cau mày.


Bỗng một tiếng khóc nấc lên làm cho cả ba người cùng hoảng hốt. Phan đứng bật lên:


- Có ai ở trong phòng này vậy? Đạm, có phải em chăng? Em đã trở về?


Đạm chạy xô vào ôm lấy người yêu:


- Em sợ anh....


Nàng không nói ra lời. Nhưng Phan bùi ngùi nói tiếp:


- Anh hiểu lắm. Có trải qua cái khổ thì mới đáng hưởng hạnh phúc ở đời, Đạm ạ. Bây giờ anh đã hiểu.”.


Ngoài những nhân vật như Phan, Đạm..., ánh trăng cũng trở thành một nhân vật chủ động. Mọi vật nhìn dưới ánh trăng đều thấy như đẹp hơn, huyền ảo hơn, quyến rũ hơn.


Cái đêm Phan và Đạm trò chuyện lần đầu tiên dưới ánh trăng:


“Sương mù đùn lên từ mặt đất có một vẻ huyền ảo trong ánh trăng mới nhú lên ở chân trời. Trăng lên mỗi lúc một nhanh hơn và chẳng mấy chốc cả một vùng đồng rộng bao la đã có vẻ như tỉnh giấc để sống một cuộc đời mới mẻ trong ánh sáng”.


Sau khi nghe Đạm hát cho Phan nghe bài ca về mùa thu.


“Mặt Phan dưới ánh trăng tái ngắt đi, mắt chàng lóng lánh như hai ngôi sao. Đạm thấy quả tim mình đập rộn ràng. Nàng giơ hai tay về phía Phan để cho chàng nắm lấy. Lòng nàng cũng có một khúc âm nhạc tinh túy nổi lên. Nàng thầm cảm ơn bạn đã biết thưởng thức giọng nàng, và tự hiểu là chàng không dối trá.


Lúc đó, hình như giữa hai người đã xảy ra một sự gì huyền bí, quan hệ đến cả một đời người. Đạm đứng dưới bóng cây. Một nửa mặt nàng lẫn trong bóng tối, còn nửa kia thì mơ hồ dưới ánh trăng. Phan nhìn Đạm, và chàng thấy Đạm không phải là người bạn gái của chàng nữa. Đạm đã hóa ra một người khác, một người đàn bà đẹp hoàn toàn. Cái giọng ca vừa tắt còn vang bên tai họa sĩ”.


Trong lần trò chuyện thứ hai trước khi quyết định chuyện yêu đương, ánh trăng cũng có mặt:


“Một đám mây qua che phủ mặt trăng ở trên cao. Vạn vật vì thế cũng hóa ra nghiêm trọng quanh mình hai kẻ thiếu niên, Đạm thấy Phan đã đứng sát vào mình lúc nào không biết. Đầu chàng đặt nhẹ lên ngực Đạm và Đạm nghe rõ từng tiếng đập không bối rối, không hoảng hốt như lúc ban đầu của trái tim mình. Một sự yên tĩnh bất thình lình cũng đổ xuống lòng chàng họa sĩ. Tất cả vật lộn với bao nỗi khó khăn đã hết. Bây giờ cái im lặng dịu dàng của sự đồng tâm bao bọc cả hai người.


... Nàng đứng yên tê liệt: từ đây đời nàng không còn như trước nữa. Nàng sẽ không phải mang cái quạnh hiu trong hồn mình nữa. Hai người suốt kiếp có nhau, ở bên nhau, mãi mãi như trong phút này, dưới ánh trăng này. Đạm đương nghĩ vậy, thì Phan cũng vừa ngửa mặt lên và nhìn vào tận mặt nàng. Chàng nói bằng một giọng đầy tin tưởng:


- Em sẽ là của anh mãi mãi...


Nhưng Đạm không chịu được cái nhìn như vậy. Ánh trăng lại sáng lên rồi rõ rệt như ban ngày. Ý nghĩ thua kém về nhan sắc khiến nàng chua xót. Nhưng trong con mắt kính sùng kia đã có những ánh sáng soi rõ điều đó cho nàng. Đạm ép nhẹ đầu Phan vào bên ngực nàng như cũ và nàng quay nhìn ra phía khác. Nhưng Phan lại cho rằng đó là một cử chỉ thuận tình âu yếm. Lòng chàng nổi lên một niềm vui sửng sốt khôn cùng. Trong nhiều giây khắc, chàng lắng kỹ cái xôn xao của linh hồn. Và chàng chắc chắn mình thắng. Chàng lui về chỗ cũ, vòng hai tay trên ngực nhìn Đạm và sẽ nói:


- Từ phút này Đạm đã là bạn trăm năm của tôi rồi. Dáng điệu của chàng có một vẻ chân thành và kính cẩn làm cho Đạm bỗng nhiên hoảng sợ”.


Diễn biến tâm lý của hai người đã được thể hiện dưới “cùng một ánh trăng”.


Nhưng chính ánh trăng lại có tác dụng thanh lọc, xóa bớt đi cái tầm thường, hèn kém của ngày thường, khiến cái nhìn của con người trở nên trong sạch hơn, cao thượng hơn, nhận ra những nét đẹp của tâm hồn mà bình thường không nhìn thấy.


Ý nghĩa triết lý trong yêu của Thanh Châu cũng bất ngờ lóe sáng dưới “cùng một ánh trăng”.


 


Hoài Anh


www.trieuxuan.info

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Cảm nhận về tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú - Nhiều tác giả 22.06.2017
Thảo luận về tiểu thuyết Đám cưới không có giấy giá thú - Nhiều tác giả 22.06.2017
Hổ Thần và những điều thú vị khi đọc truyện ngắn dã sử - Triệu Xuân 31.05.2017
Truyện Dị sử của Ngọc Toàn - Triệu Xuân 31.05.2017
Từ cảm thức hiện sinh nghĩ về quan niệm sáng tác của Bích Ngân trong “Thế giới xô lệch” - Trần Hoài Anh 24.05.2017
Nhân vật chấn thương trong “Thế giới xô lệch” của Bích Ngân - Đoàn Thị Ngọc 23.05.2017
Văn hóa lâm nguy - Pierre Bourdieu 21.05.2017
Puskin và Gogol - hai kiểu sáng tác trong văn học Nga - Đào Tuấn Ảnh 15.05.2017
Người con gái viên Đại úy - Lê Thời Tân 15.05.2017
Người viết tiểu thuyết lịch sử, anh là ai? - Hà Phạm Phú 15.05.2017
xem thêm »