tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20780239
Lý luận phê bình văn học
01.04.2009
Đỗ Ngọc Thạch
GS Đỗ Đức Hiểu và tác phẩm Đổi mới phê bình văn học

      Vào cuối những năm 80 đầu 90 của Thế kỷ  20, trên diễn đàn văn học xuất hiện một tiếng nói phê bình độc đáo: vừa thâm trầm uyên bác vừa mạnh mẽ, nồng nhiệt và đầy sức cuốn hút. Đó là những bài phê bình văn học của giáo sư Đỗ Đức Hiểu. Ông là cán bộ giảng dạy văn học Phương Tây của Khoa Ngữ Văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Mặc dù tuổi đã cao (sinh năm l924 mất năm 2003) và trước đây không chuyên viết phê bình văn học, nhưng dường như bị cao trào đổi mới của đời sống văn học cuốn hút, giáo sư đã góp phần đáng kể cho diễn đàn phê bình văn học  trở nên sôi động và có bản sắc mới, tạo ra một xu hướng “Phê bình mới” khác hẳn lối phê bình cũ, khuôn sáo trước đây. Cuốn Đổi mới phê bình văn học là sự tuyển chọn phần lớn những bài viết của giáo sư trong hai thập niên cuối thế kỷ trước (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội liên kết với NXB Mũi Cà Mau, l993). Năm 1999, Nhà xuất bản Hội Nhà văn tái bản, giá trị của cuốn sách đã được khẳng định, giới nghiên cứu, phê bình văn học thừa nhận sự sáng tạo của GS Đỗ Đức Hiểu là ở tầm vóc Đại bàng trên con đường đổi mới tư duy nghệ thuật!


 


      Cuốn sách được chia ra làm ba phần. Phần một gồm những bài viết trình bày một cách cô đọng, xúc tích một số thành tựu lớn của Khoa nghiên cứu và phê bình văn học thế kỷ 20 trên thế giới. Đó là những vấn đề cơ bản của Thi pháp học ; Đó là sự ra đời và đóng góp của trào lưu Phê bình mới trong nền văn học Pháp vào những năm 60 và 70 của thế kỷ - một trào lưu đã được khẳng định là một trong những thành tựu văn học lớn nhất của thế kỷ 20 ở thế giới phương Tây ; Đó là một khuôn mặt lớn đã đặt nền móng cho nghiên cứu và phê bình văn học của thế kỷ 20, v.v…Phần này, lẽ ra phải là những công trình nghiên cứu lớn mới chuyển tải hết những nội dung phong phú và phức tạp của nó: song sự “tóm lược” khéo léo và khoa học của giáo sư cũng có thể giúp người đọc rút ngắn cuộc hành trình vào những tri thức rộng lớn và phức tạp của nghiên cứu và phê bình văn học, cung cấp những tri thức cơ bản và tối thiểu để người đọc có thể hình dung ra một cách tổng quát những điều kiện cần và đủ cho công việc nghiên cứu và phê bình  văn học trong xu thế đổi mới hiện nay.


 


      Phần 2 và 3 gồm những bài phê bình cụ thể hai thể loại văn học là Thơ và Văn xuôi với những tác giả và tác phẩm cụ thể. Ở  đây là những tác giả,  tác phẩm lớn, hợp với  “gu” thẩm mỹ của tác giả và thường là những kiệt tác của các thiên tài văn học như Thơ  Nôm Hồ  Xuân Hương.  Truyện Kiều của Nguyễn Du, Thi nhân  Việt  Nam của Hoài Thanh,  Chùa Hương của Nguyễn Nhược Pháp, Tiếng  Thu của Lưu Trọng Lư. Ông đồ của Vũ Đình Liên, Phố huyện của Thạch Lam, Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân,  Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, v.v… Về văn học Pháp, các bài viết về Rimbaud,   V,  Hugo,  M.  Bataille,  S. G.  Colette với văn phong vừa bay bổng vừa sâu lắng đã dẫn người đọc vào những thế giới tâm hồn đa dạng, phong phú của các thiên tài văn học Pháp…


 


       Theo cách cấu tạo của cuốn sách, với hai chùm bài phê bình thơ và văn xuôi, giáo sư Đỗ Đức Hiểu đã cho người đọc thấy được việc sử dụng những “công cụ” mới của  phê bình văn học đã giúp cho bộ môn phê bình văn học thoát vượt khỏi lối phê bình  “truyền thống” mòn cũ và vô bổ nếu không muốn nói là đã khiến cho phê bình văn học đi lạc hướng. Qua đó, giáo sư muốn chúng ta hướng tới nhiệm vụ đích thực của phê bình văn học: “Người phê bình trước hết làm “nổ tung” văn bản, tức là tìm mọi bí ẩn của các liên kết tác phẩm, trình bày rõ ràng các cấu trúc biểu đạt phức hợp của tác phẩm, còn gọi là  “giải mã” hoặc “tháo rời” mọi cơ cấu, mọi chi tiết ngôn từ. Nói như  Rabelais,  phải “đập vỡ cái xương”, để  “hút tủy” của tác phẩm, hoặc nói như Hemingway, nghiên cứu phần nổi của “tảng băng trôi” nhằm phát hiện phần chìm các ý nghĩa…” (tr. 85).


 


      Bằng những bài phê bình cụ thể những tác phẩm và tác giả  ấy, giáo sư đã như là người  “hiến thân” cho sự làm mẫu về việc sử dụng những công cụ mới trong phê bình văn học mà ở lời đầu sách, Nhà xuất bản đã coi đó là những thử nghiệm mới về phê bình, nghiên cứu văn học. Có thể nói rằng, những bài viết về thơ Nôm Hồ Xuân Hương. Truyện  Kiều, Thơ Mới và Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh, Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, Số đỏ của Vũ Trọng Phụng là những bài phê bình văn học đặc sắc với một phong cách phê bình hoàn toàn mới so với tình trạng phê bình văn học vốn làng nhàng buồn tẻ lâu nay: Lời văn bay bổng như cánh chim bằng mà ý tưởng vô cùng sâu sắc… Người viết bài này tâm đắc nhất hai  bài  Thơ mới hay cuộc nổi loạn của ngôn từ thơ và 14-7 và Thi nhân Việt  Nam.


 


      Điều đáng lưu ý ở hai bài viết này là: đồng thời với việc bình giá Thơ mới và Thi nhân Việt  Nam của Hoài Thanh, giáo sư đã làm cái việc phê bình sự phê bình thật khó và phức tạp nhưng  đã rất thành công. Đó là việc khắc họa sinh động và sắc nét một chân dung văn học về một nhà phê bình  văn học tài hoa, độc đáo có một không hai của văn học Việt Nam hiện đại đó là Hoài Thanh – “Ca sĩ của  Thơ mới”  với Thi nhân Việt Nam – một “siêu văn bản”  của Thơ mới.


 


 * * *


      


      Năm nay là năm kỷ niệm 85 năm ngày sinh của  Giáo sư Đỗ Đức Hiểu, những học trò cũ của Giáo sư ở mọi nơi chắc hẳn sẽ không bao giờ quên hình ảnh một người thầy gày yếu, nói giọng nhỏ nhẹ nhưng làm việc thì như người Khổng lồ.


Thời gian đầu, giáo sư Đỗ Đức Hiểu cùng  nhóm biên soạn sách về văn học Việt Nam:Văn thơ Trần Tế Xương (1957) và Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (1963). Sau khi nhận chuyên trách giảng dạy Văn học Phương Tây tại Khoa Ngữ Văn trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, giáo sư Đỗ Đức Hiểu đã chủ biên hai công trình nghiên cứu văn học lớn là Từ điển văn học (hai tập- xuất bản năm l983) và Lịch sử văn học Pháp (năm tập, xuất bản năm l990, l992). Gần năm chục bài nghiên cứu văn học, tiểu luận – phê bình đã được  tâp hợp trong hai cuốn  Đổi mới phê bình văn học (đã nói trên) và cuốn Thi pháp hiện đại. Những bạn đọc yêu thích văn học Pháp sẽ không bao giờ quên được bản dịch hài kịch Mô-li-e và tác phẩm trứ danh Những người khốn khổ của Victo Hugo (dịch chung với Giáo sư Huỳnh Lý và nhà thơ Vũ Đình Liên)…


    


      Nhân đây, qua Website trieuxuan.info, tôi xin chia sẻ cùng nhà nghiên cứu văn học Đào Duy Hiệp về bài viết rất tâm huyết của anh về giáo sư Đỗ Đức Hiểu  và gửi những dòng phác họa rất sinh động này của anh về Giáo sư đến những người học trò khác của Giáo sư và cả những người hâm mộ khi đọc những cuốn sách của giáo sư:…”Chưa bao giờ số phận lại đùa dai cho bằng khi nó đặt lên vai một ông già gày gò, xương xẩu và mỏng như suốt chiều dài thân thể ông một sức lao động bền bỉ; một khối lượng văn hóa, văn học nhân loại sâu sắc; một tâm hồn thơ trẻ; một nỗi buồn ẩn sâu, nghẹn ngào chứa chất  nước mắt mà ít người ngoài biết được; một tiếng nói nhỏ nhẹ bên một giọng văn bay bổng, câu dài, triền miên, trẻ trung và mạnh mẽ đến thế… Ông kinh điển mà không cũ kỹ, nhàu nát mà vẫn tươi tắn, trẻ trung; nhỏ nhẹ mà kiên định chẳng mấy ai bì được… Tất cả những mệnh đề cực đoan và mâu thuẫn của đời ông đều là những ngọn sóng lớn vỗ không mỏi vào một mệnh đề chính: dòng sông văn chương, cái đẹp, tình thương yêu, lòng nhân ái…”.


     


TP.HCM, cuối tháng 3-2009


Đỗ Ngọc Thạch


Tác giả gửi www.trieuxuan.info


 


 

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Nhà thơ Nguyên Sa: Vẫn hỏi lòng mình là hương cốm - Lê Thiếu Nhơn 17.10.2017
Thơ thể loại “Hành” - Du Tử Lê 17.10.2017
Nhà thơ Thảo Phương: Dường như ai đi ngang cửa... - Lê Thiếu Nhơn 13.10.2017
Y Mùi với tập truyện ngắn “Người quê” - Phạm Viết Đào 12.10.2017
Trúc Thông: Phơi xanh giữa trời và lẳng lặng - Trần Nhật Minh 09.10.2017
Trong vườn thơ Trúc Thông - Nguyễn Trọng Tạo 09.10.2017
Vua phóng sự Ryszard Kapuscinski - Nguyễn Chí Thuật 07.10.2017
Hoàng đế – cuốn sách về chế độ toàn trị Etiopia - Maciej Skórczewski 07.10.2017
Sức sống vĩnh cửu của kiệt tác Búp bê - Nguyễn Chí Thuật 07.10.2017
Nghe Tô Hoài, đọc lại Vũ Bằng - Đỗ Trung Lai 02.10.2017
xem thêm »