Tập thơ Điêu tàn của Chế Lan Viên ra đời năm 1937 là một trong những hiện tượng nổi bật trong sự phát triển phong trào thơ mới (1932-1945). 

Trong những sưu tập biên khảo về tác gia Chế Lan Viên, các tư liệu về xuất xứ của tập thơ Điêu tàn cũng như phản xạ của dư luận văn nghệ đương thời khi tập thơ này ra đời, rất tiếc lại khá mờ nhạt. [1]   

Theo hồi ức của Hoàng Diệp thì các bài thơ trong tập Điêu tàn được Chế Lan Viên viết khi đang học trường Quốc học Quy Nhơn, tham gia hai nhóm văn thi sĩ ở Quy Nhơn khi đó là Thái Dương văn đoàn và Trường Thơ Loạn. Khoảng nửa đầu năm 1937 hai người là Hoàng Diệp và Chế Lan Viên từ Quy Nhơn cùng gửi bản thảo ra nhà in Mai Lĩnh ở Hà Nội. “Mùa thu 1937 hai tập Điêu tàn và Xác thu đã được gởi về trong cùng một thùng gỗ tại nhà ga Quy Nhơn. Hai chúng tôi đến tháo gỡ thùng sách ngay tại kho ga và nhìn kỹ lại lần cuối cùng khuôn mặt thật của mình qua những trang giấy còn thơm phức (loại giấy bouffant). Điêu tàn được tung ra thị trường”. [2]  Hai nhóm thi văn nói trên tại Quy Nhơn không có cơ quan ngôn luận nào trong tay nên ngay tại đây Điêu tàn không gây được tiếng vang; theo Hoàng Diệp, chính một sự ngộ nhận bất ngờ của nhà văn Khái Hưng trên báo Ngày nay, − ông này tưởng lầm Chế Lan Viên thực sự là thuộc giòng dõi Chế Bồng Nga − và lời khen ngợi của nhà văn này đối với tập thơ “đã đem lại cho Điêu tàn sự vinh quang ngoài tưởng tượng”.[3]   Theo hồi ký Văn thi sĩ tiền chiến của Nguyễn Vỹ thì ông này từng gặp Chế Lan Viên vào năm 1936 và đã được tác giả cho xem tập Điêu tàn (có lẽ là ở dạng bản thảo, vì lúc đó tác giả chưa gửi ra Hà Nội để xuất bản) và có ý định trở ra Hà Nội sẽ viết giới thiệu tài năng trẻ này. [4]    

Nguồn tư liệu sự kiện từ giới nghiên cứu hàn lâm tập hợp được mới chỉ cho biết chừng ấy. Quả thật, đối với một tác phẩm như vậy, và nhất là đối với một tác gia như Chế Lan Viên, không thể không nhận xét rằng giới nghiên cứu chính ngạch vẫn còn hành xử một cách sơ sài đến tắc trách.  

Nhân đi tìm tài liệu theo một đề tài khác, tôi gặp được một số tài liệu liên quan đến Chế Lan Viên, đến sự tranh cãi trong dư luận xung quanh tập thơ Điêu tàn khi nó mới ra đời, trong dịp nhớ về 70 năm từ ngày xuất hiện tập thơ này, xin thuật lại dưới đây, cũng là hé ra cho những ai quan tâm về các nguồn tư liệu mà nay vẫn còn khả năng tìm được. 

Tờ báo tôi vừa đọc lại là tờ Bắc Hà, một tuần báo xuất bản từ 1935 đến 1938 ở Hà Nội, qua nhiều lần chuyển đổi thành phần toà soạn và bộ biên tập.  

Với tờ báo này, tất nhiên Chế Lan Viên chỉ là cộng tác viên góp mặt từ xa.  

Qua đôi dòng tiểu sử mà các soạn giả cuốn Thi nhân Việt Nam 1932-1941 dành cho tác giả Chế Lan Viên, ta được biết cho đến khi đó (cho đến khi sách cuả Hoài Thanh và Hoài Chân được biên soạn và xuất bản ở Huế năm 1942), nhà thơ trẻ đã từng đăng thơ trên các báo Tin văn, Tiểu thuyết thứ bảy, Phụ nữ, Trong khuê phòng, Người mới; [5]   không thấy nói đến tờ Bắc Hà. Song việc Chế Lan Viên có tác phẩm trên tờ tuần báo này là sự thật.  

Có lẽ tác giả này xuất hiện lần đầu trên tuần báo Bắc Hà ở Hà Nội là ở số 9 ra ngày 3/10/1936, bút danh chỉ gồm hai từ Lan Viên, với hai bài thơ: Trưa hè ở Quy Nhơn và Rùng rợn. Bài thứ hai rõ ràng là thuộc đề tài của Điêu tàn song về sau không thấy trong tập thơ ấy ở dạng sách in:           

Trong tháp sầu gạch rơi:

          Giật mình, trong bóng tối,

          Khách lặng nhìn, tự hỏi:

          "Tay ai động tháp Hời?”  

Tuần báo Bắc Hà khi ấy do Trần Đình Kim (tức Trần Huyền Trân) điều khiển, toà soạn đặt ở 17 Cao Đắc Minh (có lúc còn gọi là Hậu Giám hoặc Văn Miếu). 

Sau hai bài thơ trên, Lan Viên còn có văn xuôi đăng trên tuần báo này; đó là các bài văn ngắn mang tên Hồn thu (đăng số 11, ra ngày 19/10/1936), Ngày sau (đăng số 15, ra ngày 19/11/1936) và truyện vui mang tên Nhuận bút (đăng số 18, ra ngày 7/1/1937). 

Sau thời gian trên, Bắc Hà đổi trụ sở đến 57 phố Huế, Hà Nội và người quản lý là Nguyễn Cao Nhạc. Trong khoảng hai tháng tồn tại của toà soạn này, Lan Viên xuất hiện một lần với bài thơ Nắng mai, ký tên Chế Lan Viên (đăng số 9, ra ngày 5/6/1937); bài thơ này về sau sẽ có mặt với đúng tên gọi ấy trong tập Điêu tàn.

Rồi tuần báo Bắc Hà lại đổi chủ và đổi toà soạn nữa, từ 18/9/1937 trở về tay hai ông chủ sáng lập là Bùi Đình Tiến và Bùi Đức Dậu, trở lại là tuần báo thương mại và kỹ nghệ, dành khoảng 8 trang mỗi số cho đề tài ấy, 12 trang còn lại cho các trang phụ nữ và thơ văn. Kể từ thời gian ấy đến hết năm 1937 Bắc Hà ra được 15 số nữa, rồi bước và năm thứ tư, đánh lại số từ 1 (ra ngày thứ bảy 1/1/1938); suốt thời gian ấy không thấy sự góp mặt của Chế Lan Viên; mãi tới số 9 (5/3/1938), toà soạn Bắc Hà quyết định hợp tác với nhiều nhà văn độc lập hoặc nhóm nhà văn, trong đó có Cấp Tiến văn đoàn và Thái Dương văn đoàn, thì Chế Lan Viên lại xuất hiện trên mấy số cuối cùng của Bắc Hà.

 Thành phần Thái Dương văn đoàn tham gia tờ Bắc Hà được nêu tên gồm: Các cô Huyền Trân, Yến Lan; các ông Chế Lan Viên, Thanh Tịnh, Xuân Khai, Tịnh Nhơn, Huy Vân. [6]    

(Như ta biết, hai cái tên được giới thiệu là “các cô” nói trên, chính là hai ông Trần Huyền Trân và Xuân Khai). 

Chế Lan Viên đưa đăng các bài thơ: Ngoài hồn (số 10, ra ngày 12/3/1938) và Xuân về trong sọ (số 12, ra ngày 26/3/1938), hai bài thơ bộc lộ những suy tư siêu hình này không in trong tập thơ Điêu tàn, lúc ấy đã phát hành và bắt đầu có dư luận.  

Trên cả ba số Bắc Hà cuối cùng (các số 10, 11, 12) đều có quảng cáo cho tập thơ ấy, một nội dung quảng cáo khá lạ, và nhất là nhiều thông tin; xin dẫn lại nguyên dạng bản quảng cáo được đóng khung ấy (đăng chân trang 9 số 12): 

“Một linh hồn lạ nhất trong các nhà thơ xưa nay:

                                                                        CHẾ LAN VIÊN trong Thái Dương  

ĐIÊU TÀN, thơ Chàm − thơ Ma

Một tập thơ đã sửng sốt, rung động lòng người, đã xao xuyến trong làng thơ hiện đại, đã được khen ngợi bởi:

ĐÔNG CHI (báo Mai), HÀN MẶC TỬ (Tràng an), KHÁI HƯNG (Ngày nay),

THANH ĐỊCH (Tràng an), TRỌNG MINH (Tân tiến), LÊ THANH (Phụ nữ), TRƯƠNG TỬU (Ích hữu), PHẠM VĂN KÝ (Gazette de Hue).

Đọc Quan Niệm về thơ của Trường Thơ Loạn ở tựa Điêu tàn” 

Hơn thế, ở số 12 Bắc Hà còn mở mục “Chiến địa” để đăng bài của Chế Lan Viên (với ghi chú rõ là thành viên Trường Thơ Loạn) nhan đề Ông Trương Tửu cãi lại ông Trương Tửu.  

Theo nội dung bài này, có thể biết được rằng từ khi tập Điêu tàn của Chế Lan Viên ra mắt (in tại Hà Nội và phát hành cuối 1937 đầu 1938), chỉ riêng nhà phê bình Trương Tửu đã có hai bài đăng báo, một bài nhan đề Quan niệm về thơ Chế Lan Viên, bài khác nhan đề Thi sĩ của Điêu Tàn (chưa rõ cả hai bài ấy đăng ở đâu, hẳn một trong hai bài đăng ở báo Ích hữu, bài còn lại có thể đăng trên tờ Phụ nữ có toà soạn ở số 7 phố Hội Vũ, Hà Nội − báo này ra từ 16/2/1938, số cuối cùng ra vào tháng 4/1939, do bà Nguyễn Thị Thảo là chủ nhiệm; nhà thơ Nguyễn Vỹ từng làm trong bộ biên tập báo này, viết bài thơ Gửi Trương Tửu có câu “Còn tôi bưng thúng theo đàn bà/ ra chợ bán văn, ngày tháng qua” chính trong lúc đang làm ở báo này; có thể Nguyễn Vỹ đã đem bài của Trương Tửu bạn mình đăng tại đây). Hai bài báo này của Trương Tửu hiện nay chưa tìm lại được. Theo Chế Lan Viên thì ý kiến của Trương Tửu về tập Điêu tàn đã được Hàn Mặc Tử “giả lời một cách đau đớn”, dưới đầu đề Ông Trương Tửu cãi lại ông Trương Tửu (không rõ bài của Hàn Mặc Tử đăng báo nào?) chính là cái đầu đề mà Chế Lan Viên mượn dùng lại ở bài này, nhằm vạch ra sự mâu thuẫn của nhà phê bình: một mặt khen thơ trong tập Điêu tàn, mặt khác, lại công kích việc tác giả lý thuyết hoá cái điên cái mê của mình trong bài tựa Điêu tàn, bài tựa mà Trường Thơ Loạn (có lẽ chỉ gồm 3 tác gia Hàn Mặc Tử, Bích Khê, Chế Lan Viên) xem là tuyên ngôn thơ của mình.

Nói riêng ở khía cạnh tìm tòi tư liệu văn học sử, bài báo này của Chế Lan Viên cũng như nội dung khung quảng cáo cho Điêu tàn trên Bắc Hà dẫn trên khiến người nghiên cứu phải lưu ý tới việc tìm tòi hơn nữa để hình dung toàn cảnh những thảo luận và tranh cãi xung quanh tập thơ Điêu tàn ngay sau khi nó được in xong và phát hành tại Hà Nội, cuối 1937 đầu 1938.

Những bài về Điêu tàn thời đầu đã đăng báo nay cần tìm là:

− bài của Đông Chi trên báo Mai (xuất bản ở Sài Gòn, từ tháng 8/1935 đến tháng 10/1939; giám đốc là Đào Trinh Nhất).

− bài của Khái Hưng trên tuần báo Ngày nay của Tự Lực văn đoàn (xuất bản ở Hà Nội từ 30/1/1935 đến 7/9/1940; hiện có sưu tập lưu tại Thư viện quốc gia Việt Nam, 31 Tràng Thi, Hà Nội).

− bài của Thanh Địch trên nhật báo Tràng an (xuất bản ở Huế từ 1/3/1935 đến 1940; hiện có sưu tập lưu tại Thư viện quốc gia Việt Nam).

− bài của Trọng Minh trên báo Tân tiến (xuất bản ở Sa Đéc và Sài Gòn, từ 22/5/1937 đến tháng 3/1939; giám đốc là Lê Quang Trinh).

− bài của Lê Thanh trên báo Phụ nữ (xuất bản tại Hà Nội từ 16/2/1938 đến tháng 4/1939; chủ nhiệm là bà Nguyễn Thị Thảo).

− hai bài của Trương Tửu: một bài trên Ích hữu số 101 (báo này xuất bản ở Hà Nội từ 25/2/1936 đến tháng 3/1938; chủ nhiệm Vũ Đình Long, quản lý Lê Văn Trương; sưu tập báo này hiện có tại Thư viện quốc gia Việt Nam), một bài có thể đăng báo Phụ nữ nêu trên.

− bài của Phạm Văn Ký trên tuần báo Gazette de Hue (báo chữ Pháp, xuất bản ở Huế từ 1/3/1935 đến 1945, chủ nhiệm Bùi Huy Tín, chủ bút Phạm Văn Ký, hiện có sưu tập lưu tại Thư viện quốc gia Việt Nam).

Như thế, ít nhất đã có chừng trên dưới mười bài báo, trong đó có ít nhất một cuộc tranh luận, xoay quanh tập thơ Điêu tàn ngay sau khi nó ra đời. Phải có phản xạ ít ra là như vậy để đến ba bốn năm sau, lúc ngồi kiểm lại diễn tiến của phong trào thơ mới và nhận xét các khuôn mặt thơ tiêu biểu, Hoài Thanh mới ghi nhận “Quyển Điêu tàn đã đột ngột xuất hiện ra giữa làng thơ Việt Nam như một niềm kinh dị”. [7]   

Dưới đây tôi giới thiệu bài của Hàn Mặc Tử viết về tập Điêu tàn, đăng Tràng an ở Huế tháng 7/1937, và hai bài thơ ngoài tập Điêu tàn của Chế Lan Viên, cùng với bài nhà thơ trẻ lên tiếng đáp lại nhà phê bình Trương Tửu, đăng Bắc Hà hồi tháng 3/1938.

Những nguồn tư liệu đã kê ra ở trên, xin chuyển đến các bạn nghiên cứu có quan tâm.

Hà Nội, 25-11-2007

Lại nguyên Ân

--------

[1]  Ví dụ sưu tập Chế Lan Viên, về tác giả và tác phẩm (Hà Nội, 2000: Nxb. Giáo dục, 722 tr. 16x24 cm)

chỉ có bài của Lê Thiều Quang trên Tao đàn ở Hà Nội tháng 5/1939 (tr. 253-259, sđd.), ngoài ra đều là các đoạn tư liệu về sự kiện này thông qua hồi ức: của Hoàng Diệp năm 1969 (tr. 260-270, 587-594, sđd.), Nguyễn Vỹ năm 1970 (tr. 595-597, sđd.), Nguyễn Minh Vỹ năm 1988 (tr. 271-280, sđd.).

[2] Hoàng Diệp (1969), sđd., tr. 590.  

[3] Như trên.

[4] Nguyễn Vỹ (1970), sđd., tr. 596.  

[5]  Hoài Thanh, Hoài Chân (1942), Thi nhân Việt Nam 1932-1941, tái bản,  Hà Nội, 1988, tr. 219.

[6]  Thông báo  đổi mới Bắc Hà từ số 10 của toà soạn, đăng Bắc Hà số 9 (5/3/1938), tr. 2.

[7]  Hoài Thanh, Hoài Chân, sđd., tr. 219.