tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20520002
Tiểu thuyết
15.05.2017
ALEKSANDR Sergeyevich Pushkin
Evghenhi Ônheghin



Thái Bá Tân: Tiểu thuyết Epghênhi Ônhêgin của Puskin đối với người Nga cũng như Truyện Kiều của Nguyễn Du đối với người Việt chúng ta. Tôi dịch tác phẩm này, dịch trọn bộ cả tám chương, vào cuối những năm bảy mươi thế kỷ trước, xen kẽ với việc dịch một tác phẩm đồ sộ khác là tiểu thuyết thơ Don Juan của Bairơn. Theo tôi biết, cho đến nay nó vẫn là bản dịch thơ tiếng Việt đầu tiên và duy nhất ở Việt Nam, lúc đầu được trường Đại học Sư phạm Ngoại ngữ, là nơi lúc ấy tôi công tác, in rônêô, sau in typô thành sách tham khảo cho sinh viên khoa Nga của trường và cả khoa văn Đại học Tổng hợp. Sau đó mấy năm nó được nhà xuất bản Trung học và Đại học chuyên nghiệp in lại.


Bây giờ, tức là gần ba mươi năm trôi qua, đang tạm nghỉ sau một thời một thời gian dài viết văn xuôi, tôi đọc lại, sửa chữa thành dạng bản thảo tương đối hoàn chỉnh như hiện nay. Nói chung, tôi cảm thấy hài lòng và mong được ra mắt độc giả lần nữa.


Giờ ít người đọc thơ, lại càng ít ai đọc tiểu thuyết thơ, nhưng dẫu sao tôi vẫn khuyên các bạn thử cố đọc hết tác phẩm vĩ đại này. Các bạn sẽ hiểu hơn về xã hội Nga thế kỷ mười chín, sẽ được theo dõi một câu chuyện tình lãng mạn, và đặc biệt được thưởng thức những bức tranh thiên nhiên Nga nổi tiếng qua nét vẽ của thi hào Puskin.


Trung thành với quan điểm dịch của mình, như ở các tác phẩm khác, khi dịch Epghênhi Ônhêgin, tôi cố hết sức chuyển đạt hồn thơ, vần điệu, tiết tấu và đặc biệt giữ đúng nguyên bản khổ thơ Ônhêgin do Puskin sáng tạo. Nếu chú ý, bạn đọc sẽ nhận ra điều đó và ghi nhận sự lao động vất vả, kiên trì của người dịch.  


Hà Nội, ngày 3 tháng năm, 2010 - Thái Bá Tân


Chương Một


Sống cũng vội, mà yêu cũng vội! - Bá tước Viazemsky


1


Ông bác mình vốn rất nghiêm, điều độ,


Nhất là khi ông đang ốm liệt giường,


Thì mọi người xung quanh ông đến khổ:


Phải liệu bề mà kính trọng, yêu thương.


Ông rất tốt, ai cũng khen như vậy,


Nhưng thú thật, ai mà không phát ngấy


Phải ngồi yên bên giường bệnh đêm ngày,


Không được rời một phút, phải luôn tay


Hết đưa thuốc, lại vén chăn, sửa gối


Để mua vui cho một lão ốm già


Đang bất động, nằm bên ta, hấp hối –


Chẳng khác gì bị tra tấn, và ta


Không ít lúc phải thở dài ngao ngán:


Thôi, chết đi cho tôi nhờ, ông bạn!


 


2


Một anh chàng đã trầm ngâm nghĩ thế


Trên cỗ xe cuốn bụi những đám tròn.


Nhờ thần Dớt, anh ta nay thừa kế


Mọi gia tài của bố mẹ, bà con…


Thôi, không muốn phải dài dòng tỉ mỉ,


Xin phép được nói qua cùng các vị,


Những ngươi xưa đã đọc Lútmila,


Về anh này, vâng, cụ thể anh ta,


Có tên gọi épghênhi, và họ –


Ônhêgin, (tôi quen biết thân tình)


Quê bên bờ sông Nêva, ở đó


Chắc có người trong bạn đọc từng sinh.


Tôi đến đấy nhiều lần, nhưng khốn nỗi,


Khí hậu lạnh, tôi không sao chịu nổi.


 


3


Ông bố chàng vốn công tâm, trong sạch,


Đã về hưu, nay nợ ngập lút đầu,


Nhưng một năm đúng ba lần đãi khách,


Và cuối cùng đã phá sản rất mau.


Còn con ông, Epghênhi, từ bé


Được Madame luôn trông nom thay mẹ,


Rồi thay bà, được mướn một Monsieur.


Cậu hiền lành, hay nghịch ngợm ngây thơ,


Nên me-xừ, ông L’Abbé người Pháp


Chỉ vì thương, không bắt cậu học nhiều,


Không giáo huấn, không cho bài phức tạp –


Học mà đùa, thật dễ chịu bao nhiêu!


Ông chỉ mắng khi cậu nhà nghịch quá,


Rồi dắt cậu chơi Công viên Mùa hạ.


 


4


Epghênhi Ônhêgin cứ thế


Lớn dần lên cho đến lúc biết buồn,


Biết mơ mộng như những chàng trai trẻ


Thì me-xừ bị tống khứ đi luôn.


Còn nhân vật chúng ta nay tự lập,


Tóc cắt đúng mốt thời trang, rất thấp,


Giống dandy từ Anh Quốc lần đầu


Lên vũ đài cuộc sống để vờn nhau.


Về tiếng Pháp, chàng nói, nghe thông thạo,


Mazurka nhảy khéo, lúc ra về


Chàng biết cách (điều này ai cũng bảo)


Cúi đầu chào rất khéo, chẳng người chê.


Thế là đủ, giới thượng lưu quyết định


Rằng chàng đẹp, thông minh và dễ tính!


 


5


Ta, nói chung là cái gì cũng học,


Nhưng không sâu, học chiếu lệ, gọi là,


Và ơn Chúa, ta cho ta không ngốc,


Về chính mình còn đôi lúc ba hoa.


Ônhêgin, theo nhiều người nhận xét


(Cả những người rất nghiêm, hay xét nét)


Là chàng trai học khá rộng, hiếu kỳ,


Dẫu có phần hơi cố chấp nhiều khi.


Chàng biết cách đang chuyện trò thoải mái


Hướng chuyện sao có lợi nhất cho mình.


Với dáng điệu của một nhà thông thái,


Khi vấn đề quan trọng, biết làm thinh.


Chàng còn biết làm các cô cười mỉm


Bằng cách đọc đôi bài thơ châm biếm.


 


6


Tiếng Latinh tuy giờ không hợp mốt,


Ônhêgin cũng võ vẽ ít nhiều,


Biết đủ để không bị chê là dốt,


Để lúc buồn đọc thơ ngắn tình yêu.


Và để nhớ, tuy nhớ sai không ít,


Một vài đoạn trường ca Ênêit,


Hay nếu cần, phân tích Juvenal,


Cuối thư tình, thêm một chữ là Vale.


Xin nói thẳng, Ônhêgin không khoái


Bới thời gian phủ bụi một lớp dày


Lên lịch sử bao thời qua vĩ đại,


Nhưng chuyện đùa và hóm hỉnh xưa nay,


Từ cái thuở Romul xa xưa nhất


Đến những ngày gần đây – chàng nhớ tất!


 


7


Về nghệ thuật và thơ ca có lẽ


Chàng không mê đến mức tự quên mình,


Và đã cố rất nhiều nhưng không thể


Biết đâu là anapet, dactinh.


Chàng không thích Homer, Phêôclit


Nhưng rất mê ông Adam Smith.


Ônhêgin, nhà kinh tế đại tài,


Cũng biết bàn và nhận xét như ai,


Rằng quốc gia muốn trở nên cường thịnh


Thì dân cư, xã hội phải thế nào,


Và việc nó không xem vàng là chính


Khi thừa hàng đơn giản, là vì sao.


Còn ông bố không hiểu chàng, buộc phải


Đem ruộng đất ký tên vay nặng lãi


 


8


Về kiến thức, Ônhêgin, mọi mặt,


Tôi không sao kể hết – quá dài dòng.


Nhưng một cái chàng tỏ ra kiệt xuất


Hơn mọi điều và am hiểu tinh thông


(Cái mà ngay đối với chàng từ nhỏ


Thay lao động và niềm vui, cái khổ,


Giết thời gian, lấp chỗ trống hàng ngày


Trong biếng lười cho mãi tới hôm nay)


Là khoa học của những gì tinh tế,


Cái Nazôn đã ca ngợi nhiều lần


(Và than ôi, bị đi đày vì thế,


Nên cuộc đời bay nhảy bị chôn chân


Mãi tận xứ Mônđôva, ở đó,


Xa nước ý, chết dần trong đau khổ).


 


10


Đáng ngạc nhiên là sao chàng còn trẻ


Đã biết ghen, biết làm dáng, kiêu kỳ


Bắt người khác phục, tin chàng như thế,


Biết vờ buồn, vờ khó tính nhiều khi.


Biết đúng lúc làm cao hay ngoan ngoãn,


Biết quan tâm hoặc thờ ơ, chán nản,


Biết ngồi im dáng mệt mỏi một mình,


Biết luận bàn rất sôi nổi, thông minh.


Còn trong thư, hoàn toàn không giữ ý,


Chàng biết quên cả chính bản thân chàng.


Rất độc đáo trong cách yêu, suy nghĩ,


Đôi mắt chàng khi xấu hổ, hoang mang,


Khi âu yếm, khi bất cần, dữ dội,


Khi lệ ứa vô tình, khi bối rối.


 


11


Chàng cũng biết luôn tỏ ra mới mẻ,


Dọa các cô bằng thất vọng giả vờ,


Biết đùa tếu, làm ngạc nhiên, khích lệ,


Nịnh các nàng còn trong trắng, ngây thơ.


Biết chọn đúng những phút giây kỳ diệu


Để chiến thắng cái ngại ngùng phái yếu


Bằng trái tim và lý trí của mình,


Rồi đợi chờ những âu yếm rất nhanh,


Rồi đòi hỏi, rồi cầu xin hạnh phúc,


Rồi lắng nghe tim đập mạnh lần đầu,


Rồi đeo đuổi tình yêu cho đến lúc


Bắt được nàng bí mật gặp hôm sau…


Để tiếp đến, nàng ngồi im, lặng lẽ


Nghe chàng giảng mấy bài về xử thế.


 


12


Chàng sớm biết bắt các nàng đỏng đảnh


Và kiêu căng phải đau khổ vì mình.


Còn địch thủ, vâng, một khi muốn đánh,


Chàng có thừa các mưu chước thông minh.


Biết châm chọc rất sâu cay giọng lưỡi,


Chờ đợi họ, chàng biết giăng sẵn lưới.


Nhưng dẫu sao, thưa các đức ông chồng,


Chàng vẫn là bạn quí của các ông,


Của những đấng phu quân luôn láu lỉnh


Vốn từng xem Foblas là thầy,


Của ông lão vốn đa nghi, khó tính,


Của anh chồng bị vợ cắm lâu nay


Mà không biết, vẫn nghênh ngang thỏa mãn


Về vợ con, về bữa cơm đãi bạn.


 


15


Không ít khi còn trên giường chưa dậy


Chàng được trao một tập thiếp rất dày.


Chuyện gì thế? Đi đâu chăng? Quả vậy,


Ba nhà mời dự lễ tối hôm nay.


Nơi dạ hội, nơi cô nhà sinh nhật.


Nơi nào đi, nơi nào không? Khó thật.


Ừ thì đi, không quan trọng nhà nào.


Suy cho cùng, chẳng thế cả hay sao?


Rồi rất lâu Ônhêgin sau đó


Lo điểm trang, đội chiếc mũ to vành,


Rồi thong thả cho xe vòng theo phố,


Rồi một mình đi dạo giữa đồng xanh


Cho đến khi chiếc đồng hồ réo gọi


Nhắc đã muộn, phải về nhà ăn tối.


 


16


Đêm đã xuống, chàng lên xe, lập tức


Người đánh xe quất ngựa, vội lên đường.


Chiếc cổ áo lông chồn đen chàng mặc


Băng bám đầy những giọt nhỏ như sương.


Xe phóng tới Talon vì lúc ấy


Caverin đang chờ chàng ở đấy.


Khi đến nơi, nút bật, bắn khắp nhà,


Rượu từng dòng sùi bọt trắng tuôn ra.


Rồi roast-beef còn đỏ au trước mặt,


Các món ăn theo kiểu Pháp, và rồi


Món nấm hương mà xưa chàng thích nhất,


Món gan nghiền từ Strasburg xa xôi,


Món pho-mat hiệu Limbua thái mỏng


Và món dứa cắt thành khoanh vàng óng.


 


17


Khi cái khát còn đang đòi uống rượu


Để xóa đi cái béo ngậy ê hề


Thì đã có tiếng chuông reo báo hiệu


Đã đến giờ xem vở mới ba-lê.


Là một người hay đi xem, khó tính,


Một anh chàng si mê không kiên định


Với các cô diễn viên trẻ, đồng thời


Được đón chào sau sân khấu, khắp nơi,


Ônhêgin phóng xe vào rạp hát,


Nơi người xem đã an tọa, sẵn sàng


Vỗ tay khen Fedre, Cleopatre,


Hay một vài điệu nhảy entrechat,


Hay gọi to Môina (cốt để


Người khác nghe và biết mình gọi thế).


 


18


Ôi thế giới diệu kỳ xưa, ở đấy


Fônvizin dũng cảm nhạo chê đời,


Và đấu tranh vì tự do, cũng vậy,


Kniaznhin từng nổi tiếng một vài nơi.


Cũng ở đấy nước mắt buồn nô lệ


Và những tràng vỗ tay to mạnh mẽ


Ôzerôp chia cùng Xêmiônôva.


Cũng ở đấy, Catêrin của ta


Làm sống lại ngài Coócnây cổ điển;


Cả Đidlô, biên đạo múa không tồi,


Cả Sakhôpxcôi luôn sắc bén


Cũng dựng nhiều hài kịch tốt. Còn tôi


Trong bóng mát của hậu trường, cũng vậy,


Tuổi xuân tôi để trôi qua ở đấy.


 


19


Các nữ thần của ta ơi, hãy nói,


Đang ở đâu? Là ai thế? Lúc này


Các em vẫn như xưa không thay đổi,


Hay các nàng xinh trẻ khác lên thay?


Ta còn được nghe hay không tiếng hát


Của các em? Với trái tim dào dạt


Còn được xem các vũ nữ nước nhà?


Hay cái nhìn buồn bã của mắt ta


Chẳng còn thấy khuôn mặt nào thân thiết


Ở nơi kia, trên sân khấu, và rồi


Ta thất vọng đưa ống nhòm, mỏi mệt


Thấy toàn người rất xa lạ. Than ôi,


Ta đến đây tìm cái vui, ấm áp


Mà ngồi nhớ, tiếc ngày xưa… và ngáp!


 


20


Cả rạp hát đã đầy người. Các ghế


Ở hàng trên và giữa rạp ồn ào.


Trên ban-công, trong các lô cũng thế.


Rồi cuối cùng màn được kéo lên cao.


Trên sân khấu, Iztômia kiêu hãnh


Đang đứng giữa một bầy tiên có cánh


Tai lắng nghe những nốt nhạc thần kỳ,


Nhẹ, tưởng chừng như có thể bay đi,


Nàng đứng nhón trên một chân, chân nọ


Vẽ xung quanh vừa đúng một vòng tròn


Thì bất chợt nhảy, bay như ngọn gió,


Như bông hồng từ miệng của Iôn.


Rồi nàng quay, lúc thật nhanh, lúc khẽ,


Lúc đập đập đôi bàn chân nhỏ bé.


 


21


Rạp vỗ tay. Ônhêgin lách ghế


Bước vào trong, như thể chỉ tình cờ


Quay ống nhòm nhìn rất nhanh về phía


Có các nàng lạ mặt đã ngồi lô.


Rồi chàng ngước nhìn ban-công, ở đấy


Các khuôn mặt cùng áo quần lộng lẫy


Chỉ làm tăng sự khó chịu, bực mình.


Chàng cúi chào các vị khách xung quanh


Để sau đó, vẻ thờ ơ, giận dỗi,


Chàng nhìn lên nơi sân khấu, và rồi


Bỗng khựng lại, vừa ngáp dài vừa nói:


“Đã đến ngày phải thay hết đi thôi!


Mình vốn chịu ba-lê lâu đến vậy,


Mà Điđlô nay làm mình phát ngấy!”


 


22


Khi sân khấu đang giữa chừng sôi nổi,


Thần Tình yêu và Quỉ sứ hát hò,


Khi bên cổng đám người hầu mệt mỏi


Tựa lưng ngồi trong áo mỏng co ro,


Khi khán giả đang say sưa hồi hộp


Kêu, dẫm chân và vỗ tay đôm đốp,


Khi khắp nơi đang rực rỡ ánh đèn,


Khi ngoài trời lấp ló bóng trăng lên,


Khi bầy ngựa dây xe choàng ngang cổ,


Luôn đổi chân, run rẩy khẽ cúi đầu,


Khi xà ích quây quần bên lửa đỏ


Miệng cằn nhằn trách chủ bắt chờ lâu…


Thì chàng bỏ ra ngoài, chân bước rảo,


Vì phải vội về nhà thay quần áo.


 


23


Tôi có thể, hay không, chưa dám chắc


Bằng văn thơ miêu tả đúng phòng chàng.


Chàng ưa mặc, cởi ra rồi lại mặc


Như những người ăn bận hợp thời trang.


Hết những gì thành Luân Đôn giàu có


Chở sang ta đổi lấy vàng, lấy gỗ,


  Lấy thức ăn, liên tiếp các con tàu


Cưỡi sóng gầm, vượt Bantich thi nhau;


Cả những gì thành Pari hoa lệ


Biết làm ra trang điểm chính cho mình,


Cho sắc đẹp, cho tình yêu, tuổi trẻ,


Cho cuộc đời dư dật, mốt văn minh –


Những cái đó trong phòng chàng ta thấy,


Một hiền triết tuổi vừa qua mười bảy!


 


24


Những chiếc tẩu khảm xà cừ óng ánh,


Tượng đồng đen, chiếc lọ sứ mĩ miều,


Lọ nước hoa bằng pha-lê sắc cạnh


(Cái rất cần cho cảm xúc tình yêu).


Thêm vào đó là lược, gương, pinxet,


Kéo đủ loại, thẳng cong đều có hết,


Bàn chải lông – ba mươi kiểu nếu cần,


Cho áo quần, cho răng tóc, móng chân.


Cả Ruxô (nhân đây tôi xin kể)


Không hiểu Grim sao có thể dám ngồi


Tô móng chân trước mặt ông như thế,


Ông, một nhà đại hùng biện, than ôi.


Trong trường hợp của chúng ta, trái lại,


Ông đã sai, dù rất yêu lẽ phải.


 


25


Có thể vẫn là người luôn tử tế


Mà vẫn chăm tô, chải móng hàng ngày.


Biết làm sao, thời của ta là thế –


Mốt là điều đầy cám dỗ xưa nay.


Là Sađaep thứ hai, chàng rất sợ


Những lời đồn nhỏ to tuy vô cớ,


Nên thời trang chàng cũng khá cầu kỳ


Và có phần hơi đỏm dáng. Nhiều khi


Chàng đã đứng bên chiếc gương ít nhất


Nhìn trước sau cũng phải đến ba giờ


Để khi bước ra phòng, xin nói thật,


Trông giống nàng Vệ Nữ đẹp, ngây thơ


Khi nàng mặc bộ áo quần nam giới


Đi dự hôi đêm hóa trang đang đợi.


 


26


Thế là tôi vô tình làm bạn đọc


Phải bận tâm đến mốt mới. Lúc này


Tôi còn dám trước hội đồng bác học


Tả áo quần chàng đang mặc hôm nay.


Làm việc đó tất nhiên không phải dễ.


Biết làm sao, việc của tôi là thế,


Vì tiếng Nga đang thiếu chữ, nặng nề,


Thiều các từ như frac, gilê…


Trong khi đó, tôi chân thành xin lỗi,


Vốn từ tôi còn quá ít, khó lòng


Khoe này nọ, ấy là chưa muốn nói


Đến những từ nhập các nước Tây Đông,


Dù không phải tôi không tra từ điển –


Tôi tra cả cuốn Hàn lâm Học viện!


 


27


Thôi, đang bận, giờ chúng ta có lẽ


Chuyện mốt kia nên gác lại sau này


Để lên xe phóng theo anh bạn trẻ


Đang vội vàng đi dự hội đêm nay.


Xe chàng chạy trước dãy nhà mờ tối


Dọc theo phố chìm trong đêm mệt mỏi.


Chiếc đèn con hai lớp sáng mập mờ


Tỏa ánh vàng như nhảy múa bâng quơ


Và vẽ nửa vòng tròn lên mặt tuyết.


Kia, gắn quanh bằng những chiếc đèn lồng,


Sáng rực rỡ một lâu dài đẹp tuyệt


Với chập chờn những cái bóng bên trong,


Qua cửa sổ thấy hình đầu di động


Của mấy bà và mấy ông đồng bóng.


 


28


Kia, nhân vật của chúng ta tới cửa,


Bước rất nhanh qua ông lão người hầu,


Rồi vừa chạy theo cầu thang bằng đá,


Một tay chàng vừa vuốt tóc hồi lâu.


Gian phòng lớn chật ních người lúc ấy


Đang nhảy điệu mazurka lộng lẫy.


Nhạc kêu to đến mệt mỏi, rã rời,


Cảnh ồn ào và chật chội khắp nơi.


Các sĩ quan khua đế giày khá mạnh,


Những cặp chân phái đẹp lượn thành vòng.


Và bay theo, bay theo như có cánh


Là cái nhìn say đắm của đàn ông.


Các bà vợ ghen, thì thầm, khốn nỗi,


Tiếng nhạc to làm không ai nghe nổi.


(còn tiếp)


Thái Bá Tân dịch


Mục lục:
1.
2.
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Một thời để yêu và sống - Đặng Hạnh Phúc 20.09.2017
Huế ngày ấy - Lê Khánh Căn 31.08.2017
Báu vật của đời - Mạc Ngôn 22.08.2017
Chuyện kể năm 2000 - Bùi Ngọc Tấn 17.08.2017
Cõi mê - Triệu Xuân 17.08.2017
Hãy để ngày ấy lụi tàn - GERALD Gordon 17.08.2017
Mẫn và tôi - Phan Tứ 29.07.2017
Đường công danh của Nikodema Dyzmy - TADEUSZ DOLEGA - Mostowicz 20.07.2017
Thầy lang - TADEUSZ DOLEGA - Mostowicz 20.07.2017
Tom Jones đứa trẻ vô thừa nhận tập 1 - Henry Fielding 11.06.2017
xem thêm »