tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20809585
18.08.2016
Tư liệu
Ngôn ngữ thân thể trong tiểu thuyết "Mẫu Thượng Ngàn" của Nguyễn Xuân Khánh



Con người trong văn học trung đại chủ yếu được “khẳng định trên bình diện tinh thần, như một thực thể tinh thần, siêu nghiệm dưới các hình thái tu dưỡng, lựa chọn xuất xử, hoàn thiện nhân cách, tự hạn chế nhu cầu vật chất, tự đối lập với thói tục” [14, tr.194].


Vì thế, các nhà văn thường đề cao ngôn ngữ tinh thần, đạo đức, thân thể con người bị hy sinh, bị chà đạp, kiêng kị, nhất là thân thể phụ nữ. Văn chương hiện đại muốn khám phá, “phát giác sự vật ở bề chưa thấy­ Ở bề sâu, ở cái bề sau, ở cái bề xa” (Chế Lan Viên) để tìm đến một quan niệm biện chứng, đầy đủ hơn về con người. Bởi vậy, ngôn ngữ thân thể đã được khai thác một cách mạnh bạo và đầy hấp dẫn. “Thân thể không còn là phạm trù của phàm tục, tội lỗi phải che dấu mà được biểu hiện tự nhiên, kiêu hãnh. Có lúc thân thể trở thành ngôn ngữ của đọa đầy, trừng phạt, có lúc trở thành ngôn ngữ phản kháng, cự tuyệt và hy sinh, nhưng phần nhiều trở thành ngôn ngữ của sự thân mật, thức tỉnh, giải phóng và của vẻ đẹp trần gian” [10]. Bản thân mỗi nhà văn, tùy theo tạng và sự chiêm nghiệm cuộc sống mà có thể khai thác những khía cạnh khác nhau trong “vỉa tầng” ngôn ngữ thân thể để phục vụ chủ đề tác phẩm. Đọc Mẫu thượng ngàn, ta nhận thấy yếu tố thân thể con người, đặc biệt là thân thể người phụ nữ đã làm thành nét đậm nổi trên trang văn Nguyễn Xuân Khánh. Đó là hiện tượng độc đáo hợp quy luật phát triển của tư duy tiểu thuyết hiện đại.


Quan tâm đến việc sử dụng ngôn ngữ thân thể trong sáng tác văn học, GS. Trần Đình Sử đã có bài viết “Ngôn ngữ thân thể - một phương diện văn hóa”  (Trường hợp Bích Khê) [10]. Theo tác giả, thân thể tự nó là một ngôn ngữ giao tiếp. Trong đời sống, thân thể (đầu, tóc, chân, tay, mắt, mũi, miệng, trái tim, cơ quan sinh dục…), cùng mọi động tác, cảm giác của thân thể (đi, chạy, cắn, hôn, đau, nhức, đau, nhức…) đều có thể là ngôn ngữ giao tiếp của con người. Ngoài thân thể trực tiếp, toàn thể vũ trụ, thiên nhiên, đồ vật cũng trở thành thân thể gián tiếp của con người và cũng trở thành ngôn ngữ giao tiếp thông qua các ẩn dụ, nhân hóa. “Đối với văn học, thân thể là thân thể sống, nhưng không giản đơn là thân xác, xác thịt. Xem thân thể chỉ là xác thịt, có nghĩa là thu hẹp nó, tầm thường hóa nó. Trong con người sống, thân thể thấm nhuần tâm hồn. Chỉ xác thịt không phải là thân thể người, tính dục cũng không phải là thân thể người. Chỉ có cảm xúc tâm hồn mới biến thân thể thành ngôn ngữ” [10].


Trong văn học trung đại, việc miêu tả vẻ đẹp thân thể thường mang tính ước lệ: “Làn thu thủy, nét xuân sơn”, hoặc “Khuôn trăng đầy đặn nét ngài nở nang”. Các tác giả không miêu tả thân thể trực diện mà hay sử dụng cách nói bóng gió: “Rõ ràng trong ngọc trắng ngà / Dày dày sẵn đúc một tòa thiên nhiên” (Nguyễn Du). Nhiều khi lại được ngụy trang bằng những ẩn dụ kín đáo: “Đôi gò bòng đảo sương còn ngậm / Một lạch đào nguyên suối chửa thông” (Hồ Xuân Hương). Văn học hiện đại với sự phát triển của ý thức cá nhân đã làm cho ngôn ngữ thân thể có một khuôn hình mới. Nhà văn đã chú ý miêu tả vẻ đẹp cơ thể trong tất cả tính trần thế, gần gũi và cảm tính. Ngôn ngữ thân thể trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là hành trình đi tìm vẻ đẹp Thiên tính nữ. Tất cả các nhân vật nữ trong truyện ngắn của ông đều đẹp. Đó là nàng Bua, nàng Sinh, là chị Thắm và con gái thủy thần, là Xuân Hương và bé Thu, là chị Sinh và người thiếu phụ chèo đò về bến Tầm Xuân… Trong Những bài học nông thôn, chị Hiên hiện lên với vẻ đẹp đầy gợi cảm: “Tôi thót mình bởi mùi mồ hôi rất gần và cảm giác mềm mại của đôi vú chị Hiên áp vào lưng tôi” [13, tr.193]. Nàng Bua lại mang vẻ đẹp tràn đầy sức sống của một thiếu phụ miền sơn cước: “Bua là một thiếu phụ duyên dáng. Người nàng to lớn, đôi hông to khỏe, thân hình lẳn chắc, bộ ngực nở nang, mềm mại. Nàng lúc nào cũng tươi cười, tràn trề thứ ánh sáng cuốn hút lòng người” [13, tr.323]. Đối với những cây bút nữ như Đỗ Hoàng Diệu thì việc sử dụng ngôn ngữ thân thể như một cách tự thể hiện mình: “Chàng thường rúc vào bầu ngực tôi ngủ ngon như trẻ thơ. Giữa hai bầu vú căng hồng của người đàn bà chàng yêu, không còn mất mát, không còn đau khổ. Chàng mang dáng hình chữ S cuộn khoanh trong lòng tôi” [4, tr.57]…


Trong Mẫu thượng ngàn, khi xây dựng những nhân vật nữ, Nguyễn Xuân Khánh đã thường xuyên sử dụng ngôn ngữ thân thể để làm toát lên vẻ đẹp của họ. Mỗi người một vẻ, nhưng tất cả đều căng tràn sức sống. Họ là biểu tượng cho vẻ đẹp cứu rỗi. Cô Ngát (Tổ cô) mang vẻ đẹp thánh thiện, hoàn mỹ: “… đôi mắt to và dài. Đôi môi mỏng, không tô điểm mà vẫn đỏ đắn. Cái mũi dọc dừa xinh xinh, vóc dáng thắt đáy lưng ong. Trông bà ta như một bức tranh tố nữ màu, một thứ màu sắc đạm bạc, nền nã nhưng nổi bật” [8, tr.108]. Cô bé Nhụ ở cái tuổi “chum chúm núm cau” mang vẻ đẹp trinh khiết vô ngần, vẻ đẹp của con nai tơ mới lớn, “tiếng cười lanh canh như pha lê” [8, tr.12], “tấm lưng trần trắng muốt” [8, tr.639]. Cô mõ Hoa khốn khổ là mẫu hình của một giai nhân phương Đông: “Cô có khuôn mặt tròn vành vạnh như trăng rằm. Môi chẳng tô son mà sao đỏ thế. Đôi lông mày không to không nhỏ, mịn màng, đen láy, hơi cong cong… Hoa là người hễ có mặt ở đâu là nơi ấy tươi tắn hẳn lên” [8, tr.649-950]…


Viết về những người phụ nữ, Nguyễn Xuân Khánh đặc biệt chú ý tới hình ảnh đôi vú và làn da. Với hình tượng vú, tác giả muốn ca ngợi vẻ đẹp tràn đầy chất phồn thực ở họ. Cô Ngơ với “đôi vú quá cỡ làm chiếc yếm luôn hếch ra, làm đôi vú thường nửa kín, nửa hở” [8, tr.159-160], “cái vú vừa to, vừa dài, giống quả mít không có gai. Quả mít trắng núng nính” [8, tr.161]. Hai cái vú bánh dày xinh đẹp, đồng trinh của Nhụ đã khiến Julien thèm khát và nổi cơn thú tính. Dưới ánh trăng, đôi vú ngọc ngà của thím Pháo đã lay động tâm hồn cằn cỗi của ông hộ Hiếu, làm cho cuộc tình của hai sinh linh côi cút càng thêm nhiều dư vị… Qua hình ảnh vú, nhà văn cũng muốn khẳng định thiên chức duy trì, bảo tồn và tái sinh sự sống của người phụ nữ. Đôi vú người đàn bà đầy ắp tình thương yêu đã ban tặng sự sống cho những thân phận đang mòn mỏi lụi tàn (ba Váy dành cho Lý Cỏn, bà Tổ cô dành cho trưởng Cam, thím Pháo dành cho Hộ Hiếu…). Đó là cái bản năng mang tính Mẫu được kết tinh trong mỗi người vợ, người mẹ Việt Nam.


Trong Mẫu thượng ngàn, thân thể hiện ra trong tất cả vẻ đẹp tự nhiên, đầy cám dỗ. Nó có sức gợi tình, sức thôi miên mãnh liệt. Trên nhiều trang văn, thân thể gắn liền với cảm xúc dục tình đã được tác giả miêu tả một cách tươi rói. Người đọc khó có thể hình dung được cha đẻ của những dòng viết ấy lại là một ông lão đã ở độ tuổi “thất thập cổ lai hy”. Trong cảm nhận của người Tây Âu, người đàn bà Việt sở hữu một làn da và một thân hình kỳ diệu. “Làn da ấy đặc biệt không thô, nó mịn màng, mát dịu khi ta chạm tay vào. Đó là thứ da dẻ luôn mời mọc ta ve vuốt. Thân hình của họ tuy bé nhỏ nhưng chắc và lẳn, một thứ thân hình hài hòa đầy sức bật, sức sống, hứa hẹn những thú vui không biết mệt mỏi. Trên giường ngủ họ quấn quýt, quằn quại như hút chặt lấy ta, cho cảm giác như một con trăn nhẹ nhàng quấn tròn lấy ta trong nhịp giao hoan” [8, tr.355]. Thân thể người phụ nữ với vẻ đẹp ban sơ đã tạo ra sức chinh phục nam tính. Cái làn da trinh bạch của Nhụ được tắm tưới bởi ánh trăng đã khiến Điều như cuồng dại. Lý Cỏn mê mẩn ba Váy bởi “cái mặt xinh xinh đôn hậu, khoái ở cái làn da trắng bóc, trắng nhễ nhại, trắng hồng hào” [8, tr.575]. Tẻo trong cơn hấp hối vẫn không thôi đắm đuối trước vẻ đẹp của Mùi: “Cái thân xác trắng ngát, mĩ miều… lồ lộ… lấp loáng trong ánh đèn dầu lạc” [8, tr.252].


Thân thể không đơn giản là xác thịt mà còn chứa đựng cả cảm xúc, tâm hồn. Nó mang trong mình sức sống và có thể cảm hóa con người. Là một người có “máu lạnh”, đầu óc thực tế, nhưng trải qua những cuộc tình với người đàn bà bản xứ, đã có những phút giây Julien trở về với lương tri. “Cái đó kích thích tôi, thu hút tôi. Phải chăng vì da thịt thơm tho? Một mùi thơm thiên nhiên. Nó man mác như mùi hoa phong lan rừng ban đêm. Phải chăng còn vì thân hình bé nhỏ như búp bê của họ? Đó là thứ búp bê dai dẳng. Cảm giác lúc ấy là thứ cảm giác chặt chẽ, nó xiết lấy ta làm cho ta ngộp thở. Ta bỗng trở nên nhỏ bé lại, đúng, ta bỗng trở nên chú bé tí hon. Ta thăm thẳm chuồi vào ấu thơ… Và tôi cảm thấy thán phục họ, người đàn bà bản xứ. Cái sinh vật nhỏ thó xinh xinh ấy lấy đâu ra mà tràn trề sinh lực thế nhỉ?” [8, tr.720]. Philippe là một người bản lĩnh, khôn khéo trong cách ứng xử và thông minh trong việc định hoạch công việc. Ân ái với người đàn bà xứ Đông Dương, ông luôn khao khát được hưởng niềm hoan lạc trọn vẹn. Mùi đã mang lại cho Philippe cảm giác đó. Ông đã nhận ra cái hấp lực diệu kỳ từ đồng cô làng Đình: “Da thịt Mùi thì thơm. Mớ tóc dài thì ngan ngát hắc. Hố nách Mùi thì ngầy ngậy. Vú của Mùi lại thơm và ngọt. Bụng của Mùi là tổng hợp của những mùi vị đó, thêm vào cái ngai ngái nồng nàn, mời gọi âu yếm. Hắn lim dim mắt để cái ngai ngái ấy bò dần trong mũi, kính thích những vùng não bộ tối mò nhất trong hắn gọi chúng thức dậy” [8, tr.383]. Toàn thân Mùi như một đóa hoa đêm mang thứ hương vị tình ái phương Đông đã biến Philippe từ một gã Conquistador (kẻ chinh phục) trở thành một con người hòa ái. Nguyễn Xuân Khánh đã khai thác triệt để con người tự nhiên, bản năng để chuyển tải tư tưởng của mình: vẻ đẹp, sức quyến rũ của người đàn bà là hình ảnh tượng tưng cho “sức sống Việt, Dân tộc Việt, con người đất Việt”.


Ngôn ngữ thân thể trong Mẫu thượng ngàn mang tính chất lưỡng tính, vừa là thân thể, vừa là tâm hồn, “là sự thể nghiệm tâm hồn thân thể hóa”. Nó đã giúp nhà văn nhìn ra vẻ đẹp trần gian nơi con người. Và đặc biệt, trong nó còn ẩn chìm cái bề sâu của nền văn hóa Việt tràn đầy sức sống.


TÀI LIỆU THAM KHẢO


Trần Thị An (2007), “Sức ám ảnh của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết Mẫu Thượng Ngàn”, Tạp chí Văn học, (6), tr.27-47.


Trần Lê Bảo (2009), “Giải mã văn hoá trong tác phẩm văn học” (Dẫn chứng từ nền văn học Trung Quốc), Tạp chí nghiên cứu Trung Quốc, (2), tr.68-78.


Gustave Le Bon (2006), Tâm lý học đám đông (Nguyễn Xuân Khánh dịch), Nxb Tri thức, Hà Nội.


Đỗ Hoàng Diệu (2005), Bóng đè, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.


Đoàn Ánh Dương (2010), “Tự sự hậu thực dân: lịch sử và huyền thoại trong tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn của Nguyễn Xuân Khánh”, Tạp chí Văn học, (9), tr.27-47.


Nguyễn Văn Hạnh (2007), “Văn hoá như là nguồn mạch sáng tạo và khám phá văn chương”, Tạp chí Văn học, (1), tr.10-18.


Dương Thị Huyền, “Nguyên lý tính Mẫu trong truyền thống văn học Việt Nam”, www.vietvan.vn, 24/11/2009.


Nguyễn Xuân Khánh (2006), Mẫu thượng ngàn, Nxb Phụ nữ, Hà Nội.


Đỗ Hải Ninh (2009), “Quan niệm về lịch sử trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh”, Tạp chí Văn học, (2), tr.48-57.


Trần Đình Sử, “Ngôn ngữ thân thể - một phương diện văn hoá (trường hợp Bích Khê)”, www.bichkhe.org.


Ngô Đức Thịnh (1996), Đạo Mẫu ở Việt Nam, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội.


Đỗ Lai Thuý (2002), Phân tâm học và văn hoá tâm linh, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội.


Anh Trúc (tuyển chọn) (2001), Tuyển tập Nguyễn Huy Thiệp, Nxb Phụ nữ, Hà Nội.


Hữu Sơn – Trần Đình Sử - Huyền Trang – Trần Ngọc Vương – Trần Nho Thìn – Đoàn Thị Thu Vân (1997), Về con người cá nhân trong văn học cổ Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.


Chu Minh Vũ, “Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh: đề cập đến nhục cảm không có gì là xấu”, www.vietbao.vn, 21/07/2006.


Trịnh Thị Lan


vanhoanghean


bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Nhà Triệu - Tư liệu sưu tầm 21.10.2017
Triệu Đà - Người lập quốc gia Nam Việt - Tư liệu sưu tầm 21.10.2017
Không thể chối bỏ Triệu Đà và nước Nam Việt! - Hà Văn Thùy 21.10.2017
Việt Nam khai quốc: Triệu Đà (chương 1, phần 3) - Keith Weller Taylor 21.10.2017
An Dương Vương và Triệu Vũ Đế, nên thờ ai? - Vũ Bình Lục 21.10.2017
Lịch sử thăng trầm 4000 năm của người Do Thái (P.1) - Đặng Hoàng Xa 21.10.2017
Thanh Phương - Cô gái Việt kể lại giây phút rợn người khi chứng kiến tục thiên táng của người Tạng - Tư liệu sưu tầm 20.10.2017
Ải Chi Lăng - Nhiều tác giả 20.10.2017
Đại hội 19 Đảng Cộng sản Trung Quốc: Tầm nhìn 30 năm - Tư liệu 18.10.2017
Thác 7 tầng - địa danh kỳ thú còn hoang sơ ở Nghệ An - Nhiều tác giả 18.10.2017
xem thêm »