tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 19733464
Những bài báo
10.04.2016
Nhiều tác giả
Võng làm từ cây ngô đồng ở Cù lao Chàm



Nghề đan võng bằng cây ngô đồng ở Cù Lao Chàm, Hội An


Từng có thời thịnh hành ngang với nghề đi biển, nhưng giờ đây, nghề đan võng ngô đồng độc đáo ở Cù Lao Chàm (Hội An) chỉ còn lay lắt trong đôi tay của một số cụ bà trên xã đảo Tân Hiệp này. Nghề đan võng cây ngô đồng đã có hàng trăm năm nay ở xã đảo Tân Hiệp, Cù Lao Chàm. Chiếc võng được xem như một hình ảnh đặc trưng của người dân nơi đây. Trải qua những thăng trầm của cuộc sống, nét văn hóa truyền thống này đang dần mai một.


Theo những người già trên đảo Cù Lao Chàm, võng ngô đồng không phải là thứ võng thông thường, nó độc đáo ở chỗ được làm từ sợi của thân cây ngô đồng (một loài cây chỉ mọc ở trên những mỏm núi cao, hay vách đá cheo leo). Mặc cho nắng, gió, bão biển…, rễ cây vẫn bám chặt vào đá, thân cây luôn dẻo dai, vươn thẳng mình như thách thức với sự khắc nghiệt của đại dương. Xa xưa, những cư dân đầu tiên của đảo đã phát hiện ra đặc tính ưu việt này của thân cây ngô đồng, nên đã sử dụng để đan gùi, đan võng, làm dây thừng... Người dân đảo Cù lao thường bảo, nằm trên võng ngô đồng có cảm giác “hoà thuận” với thiên nhiên, vào mùa hè mát mẻ, mùa đông thì ấm áp.


1. Cô Dịu - hướng dẫn viên du lịch của Cù Lao Chàm, xã Tân Hiệp, TP Hội An, Quảng Nam - nói trong hành trình đưa khách đi thăm đảo ngoài giới thiệu chiếc giếng cổ, ngôi chùa hơn 300 tuổi, cô sẽ đưa khách đến thăm một "di sản" khác của Cù Lao Chàm. Đó là hai người còn lại vẫn còn đan võng ngô đồng.


Không nói võng đẹp hoặc xấu, vừa đi đường Dịu vừa kể: "Khi xưa còn sống, nội em cũng biết đan võng. Nhưng trong nhà em không ai học cách làm vì quá mất công và tỉ mỉ. Có chiếc võng nội đan từ trước khi sinh em đến giờ vẫn còn, sợi võng không hề bị mủn dù bao năm tháng. Đó cũng là chiếc võng nội thích nằm nhất".


Căn nhà nhỏ. Bên cạnh cửa sổ sát đường là bà lão tóc bạc trắng, lưng hơi còng đang cần mẫn, mải miết đan võng. Đó là cụ Phan Thị Môn, 87 tuổi, ở thôn Cấm.


Không một ai ở Cù Lao Chàm biết được nghề đan võng và xe sợi cây ngô đồng có từ bao giờ. Cụ Môn cũng không nhớ: "13 tuổi tui đã bắt đầu học làm võng. Cha mẹ mất sớm nên phải tự tần tảo kiếm ăn. Thân gái, không đi biển được nên chỉ ở nhà đan lưới và đan võng. Đến giờ cũng đã hơn 70 năm tui gắn bó với công việc này".


Tóc cụ Môn đã bạc trắng, y như màu những sợi vỏ ngô đồng. Dáng cụ bé nhỏ, còng gập bên cửa sổ đón chút ánh sáng ban ngày. "Mỗi chiếc võng làm mất hai tháng, có khi còn nhiều hơn". Đôi tay người già không nhanh nhẹn nhưng đôi mắt cụ còn rất tinh. Dù chậm chạp nhưng tất thảy đều được làm hết sức tỉ mỉ và cẩn thận. Hàng ngàn mắt võng đều tăm tắp, hàng trăm hoa võng xòe ra không khác nhau một li. Và dù phải xe nối hàng ngàn vỏ sợi mảnh nhưng trên từng mắt võng không hề nhìn thấy một mối nối nào. Cụ Môn nói bí quyết này phụ thuộc vào sự khéo léo của người làm võng.


Vì phải làm thủ công, tỉ mỉ, vừa xe sợi vừa tết lại đan nên mỗi ngày cụ chỉ làm được một phần rất nhỏ: "Khó nhất là làm "óc" và "viền" võng. Đây là phần quan trọng nhất, dùng để mắc võng nên cần chắc chắn và bền. Không làm cẩn thận phần này thì dù có làm thân võng tốt bao nhiêu cũng chẳng giá trị gì". Người đan võng vừa tỉ mẩn xe sợi, vừa tính chi li từng khoảng cách giữa các mắt võng sao cho các sợi võng căng đều mà không có sợi nào trùng.


2. Được đan bằng sợi vỏ cây ngô đồng, một loại cây thân gỗ mọc tự nhiên rất nhiều trên những cánh rừng của đảo Cù Lao Chàm. Cây ngô đồng có lá màu xanh thẫm, mùa xuân ra hoa đỏ tươi. Trước khi đan võng, cụ Môn thường đem theo con dao quắm dài lần lên cánh rừng sau nhà chặt những cành ngô đồng bằng cổ tay: "Mỗi năm tui đan được sáu chiếc võng. Không bao giờ đủ để bán. Mỗi năm cũng chỉ chặt cành ngô đồng chừng ấy lần vì cây ngô đồng còn phải để cho lớn, chỉ tỉa cành để tước lấy vỏ thôi".


Cành ngô đồng mang về được chặt ngắn thành từng khúc, mỗi khúc dài từ 40cm trở lên. Dùng cán dao quắm đập giập vỏ cây rồi lột ra khỏi thân. Mang những vỏ ấy ngâm dưới suối mười ngày cho nát hết phần vỏ thịt. Thứ còn lại là xơ màu trắng như ngọc trai. Giặt sạch, phơi khô, tước nhỏ rồi xe lại dùng dần.


Mỗi chiếc võng có giá 1,5 triệu đồng: "Tôi làm để lấy tiền tiêu vặt, đỡ phải xin con cháu. Hơn nữa, quanh năm làm việc quen rồi giờ ngồi không buồn tay" - cụ Môn miệng nói mà tay vẫn không rời tay sợi. Ngày xưa, còn trẻ, chân tay nhanh nhẹn, mắt mũi tinh tường, hằng ngày cụ lên núi hái rau rừng và lá cây về làm nước uống bao giờ cũng kèm theo một vài đoạn cây ngô đồng. "Hai năm nay tôi không lên núi hái lá được nữa rồi. Con trai phải đi chặt cành ngô đồng cho vì đôi chân đã yếu".


3. Có lẽ chính vì độ bền, sự tỉ mỉ, mất công của người làm võng mà mỗi chiếc võng được đan xong, ai may mắn mới mua được. Bởi mỗi năm cụ Môn chỉ đan được sáu chiếc võng và bà Nguyễn Thị Bạ (72 tuổi) ở thôn Bãi Làng cũng vậy.


Bà Bạ cũng có đến hơn 30 năm làm võng. Buổi tối, không có điện, phải thắp đèn dầu để xe. Xe sợi nhiều đến nỗi ngón tay trỏ vẹt xuống một vệt sâu. "Lúc mới tập xe, các ngón tay phồng lên, rộp nước rồi chai lại. Sau này lõm xuống thành vệt" - bà Bạ nói.


Bà Bạ, 72 tuổi đã có hơn 30 năm đan võng ngô đồng - Ảnh: Hoàng Diệp


Bà Bạ có bảy người con nhưng không ai biết làm võng: "Con dâu, con gái đi hái rau rừng, nấu cơm thuê phục vụ khách du lịch mỗi ngày công được 80.000-130.000 đồng. Chẳng ai muốn làm võng với thu nhập 30.000 đồng. Tôi làm cho đỡ buồn. Cũng bởi nhiều người đến hỏi mua nhưng không có bán". "Công cán chẳng đáng là bao bởi giá thành một chiếc võng đối với người tiêu dùng là quá đắt, không thể nâng giá thêm được nữa" - con trai bà Bạ, một ngư dân lực lưỡng, vừa tước sợi ngô đồng vừa nói. Khi xưa vá lưới, bây giờ đan võng như một niềm vui của tuổi già vậy thôi.


4. "Giờ nhà em chẳng ai biết đan võng. Những người trẻ như em càng không đủ kiên nhẫn để ngồi cả ngày đan. Dù cây ngô đồng trên rừng rất nhiều, dù bao nhiêu chiếc võng đan xong đều được khách du lịch mua hết, thậm chí có người còn đặt tiền trước" - Dịu nói trên con đường dọc bờ biển thôn Bãi Làng.


Như vậy không biết dăm năm, mười năm nữa ở Cù Lao Chàm có bao nhiêu chiếc võng ngô đồng được hoàn thành. Mỗi chiếc võng như một công trình kiến trúc tỉ mỉ, chắc chắn và bền đẹp thể hiện sự kiên trì của người dân đảo trước sự khắc nghiệt của thiên nhiên. Chỉ tiếc người biết đan võng ngày càng ít. Lo rằng những hoa võng, mắt võng cùng kỹ thuật xe và tết võng sẽ không được lưu truyền. Mất nó không chỉ là mất đi những chiếc võng, mà còn mất đi một nét văn hóa sống đã tồn tại hàng mấy trăm năm ở hòn đảo xanh như ngọc này.


Hoàng Điệp tuoitre.vn


Người cuối cùng đan võng ngô đồng trên đảo Cù Lao Chàm


20/11/2014 13:37 GMT+7


Từ xa xưa, võng ngô đồng nức tiếng gần xa, như là một dấu ấn văn hóa của xứ đảo mà bất kỳ ai khi đặt chân lên Cù Lao Chàm cũng muốn một lần “tận mục sở thị” cho thoả lòng mong ước. Tuy nhiên, đó chỉ là chuyện của những năm về trước. Nghề đan võng ngô đồng truyền thống này đang có khả năng bị thất truyền.


 Bà Sơn đan võng bằng cả sự tỉ mỉ, cần mẫn và tình yêu chất chứa trong từng đường se, múi đan.


Truyền nhân cuối cùng nghề đan võng


Đến với Cù Lao Chàm, khách muốn hỏi mua võng ngô đồng trứ danh đều được người dân địa phương chỉ đến gặp bà Lê Thị Kề (xã Tân Hiệp, thành phố Hội An, tỉnh Quảng  Nam), người cuối cùng còn theo đuổi nghề đan võng truyền thống ở xứ này.


Với nụ cười hiền hậu, bà Kề cho biết: “Khoảng 20 tuổi, tôi đã được mẹ dạy cho đan võng. Vậy mà phải vài năm sau, tôi mới đan thành thạo được võng ngô đồng”. Vừa nói, bà vừa thoăn thoắt se từng sợi dây ngô một cách thuần thục và kỳ công. Những sợi ngô đồng mỏng se vào nhau, qua bàn tay khéo léo và cần mẫn của bà, được kết nối thành những mắt võng đều tăm tắp, bền chặt. Bà cho biết, để đan một cái võng ngô đồng, có khi phải ngồi miệt mài cả ngày và mất gần hai tháng kì công mới hoàn thành.


Bà Kề thường đan hai loại võng là võng bốn và võng sáu. Võng bốn tức khoảng cách giữa hai múi là 4 dây, còn võng sáu là 6 dây. Võng sáu có chiều ngang và chiều dài lớn hơn võng bốn. Một cái võng bốn có giá khoảng 2,5 triệu đồng. Trong khi đó, võng sáu khoảng hơn 3 triệu. Võng đan chủ yếu bán cho khách du lịch. Bà Kề bảo, chẳng nhớ nổi mình đã đan bao nhiêu chiếc võng trong đời và đã bán cho bao nhiêu người. Những chiếc võng ngô đồng của bà được khách mua không chỉ vì nhu cầu sử dụng mà đó là một thú vui muốn tìm một nét văn hóa mộc mạc, dân dã của vùng đất này.


Nhiều người mua về để làm quà tặng cho những người lớn tuổi, thể hiện chút lòng con cháu, cũng là để hồi tưởng lại thời thơ ấu nằm trong lòng võng những trưa hè rồi thiêm thiếp tự lúc nào trong không gian cổ tích được tái hiện qua giọng kể của các bà, các mẹ. Tiếng võng kẽo kịt cùng với tiếng hát ru êm đềm miên man đưa họ vào giấc ngủ yên bình. Nay họ muốn nhờ chiếc võng làm nhịp cầu thân tình trở về nằm trong giấc mộng quê hương thuở ấu thơ.


Võng ngô đồng không phải là thứ võng thông thường. Nó đặc biệt ở chỗ được làm từ sợi của thân cây ngô đồng chỉ mọc ở trên những mỏm núi cao hay vách đá cheo leo. Mặc cho gió to, bão lớn, rễ cây vẫn bám chặt vào đá, thân cây luôn dẻo dai, vươn thẳng mình như thách thức với sự khắc nghiệt của đại dương. Ngô đồng còn là một loài cây đẹp và không kém phần lãng mạn. Khoảng từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, khi gió đảo đã trút đi hết những chiếc lá cuối cùng để lại trơ trọi cành, cũng là lúc cây đâm chồi, nở rực một màu hoa đỏ tràn ngập Cù Lao.


 Cây ngô đồng dẻo dai đang mùa đâm chồi, nở hoa đỏ thắm.


Để đốn, chọn cây ngô đồng và tước được manh đồng để làm võng đòi hỏi rất kì công. Sẽ không đan được võng nếu không biết cách đốn và chọn cây ngô đồng. Muốn đan được võng phải đốn cây ngô đồng còn non khoảng bằng nửa cổ tay của người trưởng thành, không được to hoặc nhỏ quá để đủ độ dai và bền. Không nên chọn cây lớn và già vì khi tước lấy manh đồng sẽ bị xơ, tưa và đứt thành từng khúc. Cây ngô đồng được đốn về sẽ được đập ra rồi dùng tay tước lớp vỏ cứng đã mục lấy lớp xơ màu trắng đục, gọi là manh đồng.


Sau đó, những sợi manh đồng sẽ được ngâm trong nước tù khoảng vài ngày rồi mang đi giặt cho sạch và trắng rồi đem ra phơi nắng thật khô, đến khi chuyển thành màu trắng ngà tinh mới, có độ óng là lúc xơ đã sẵn sàng để đan võng. Chỉ mỗi công đoạn chuẩn bị nguyên liệu đủ cho một chiếc võng đã thật kỳ công, tỉ mẩn. Vậy mà không biết bao nhiêu chiếc võng ngô đồng đã được thành hình, được bao du khách nước ngoài mang về xứ họ như là một món quà đặc biệt của Cù Lao Chàm từ đất nước Việt Nam xinh đẹp, thấm đẫm văn hóa truyền thống.


Mai này sẽ còn ai đan võng ngô đồng?


Bà Kề chia sẻ: “Nghề đan võng khó và phức tạp hơn đan lưới, rổ hay thúng rất nhiều. Nhiều người đan được võng, chắc chắn sẽ đan lưới, rổ hoặc thúng rất dễ dàng. Nhưng biết đan những loại đó thì chưa chắc đã đan được võng”. 


 Bà đưa đôi tay già nua thoăn thoắt, khéo léo đan từng sợi dây ngô đồng một cách cần mẫn và kì công.


Đan võng rất khó, nó đòi hỏi sự khéo léo, tỉ mỉ, kiên trì và quan trọng hơn cả là tình yêu chất chứa trong từng đường se, múi đan. Người đan phải miệt mài ngồi nhiều giờ liền mỗi ngày, cẩn thận se lại thành những múi, rồi bện lại thành nhiều đốt. Một cái võng ngô đồng gồm có hai đầu võng.


Điểm đầu tiên và khó nhất là đan cái đầu thứ nhất. Bởi vì từ một sợi dây ngô đồng phải thắt được một múi. Đầu lưới được đan dễ hơn vì có cái cự, còn điểm đầu tiên khi đan đầu võng phải tự làm. Cái đầu võng thứ hai dễ hơn vì chỉ cần để dư múi ra rồi thắt con tít. Để cột được đầu võng, ta phải đan chiều dài khoảng mười mấy múi lẻ. Không được để múi chẵn vì sẽ không có cái tì dư ra để cột thành đầu võng. Cho nên, học đan võng ngô đồng không hề đơn giản. Nó đòi hỏi người học phải kiên trì nhìn cách đan mà nhớ chứ bày chỉ thì rất khó.


Muốn học đan võng thì đầu tiên phải học cách se dây. Dây phải se cho đều vì nếu không đều mà dây nhỏ, dây to thì sẽ bị leo dây. Khi se dây thành thạo thì mới có thể học điểm khó nhất đó là đan đầu võng. Cuối cùng là đan múi rồi đan bìa. Chính vì vậy, để đan xong một cái võng phải mất gần hai tháng ròng rã.


Những vết chai sần và sự nghiệt ngã của thời gian hằn in trên đôi bàn tay nhăn nheo của bà  Kề. Ẩn chứa trong đó cả một sự cố gắng, niềm yêu thích, như một cái nghiệp đeo đuổi cả cuộc đời của bà. Nhưng điều làm bà trăn trở không phải sự vất vả, cực nhọc khi làm võng, mà bà sợ một ngày nào đó cái nghề độc đáo này sẽ biến mất khi không có ai kế thừa.


Bà Kề nói rằng: “Trước đây, ở đảo có rất nhiều người đan và nằm trên võng ngô đồng, nhưng bây giờ thì rất ít. Vì những người đan võng trước kia nay đã già và mất đi nên con cháu không được học và không biết đan. Hiện giờ, trên đảo chỉ có vài người còn đan võng nhưng đều già hết rồi. Đã mấy chục năm nay, cũng có người theo đuổi nghề này nhưng chỉ được một vài năm rồi thôi, vì không đủ kiên nhẫn để chịu nổi sự tỉ mỉ và cần mẫn”.


Người dân trên đảo Cù Lao Chàm bây giờ không mấy ai mặn mà với nghề đan võng này nữa. Bởi cù lao giờ đã là điểm du lịch phát triển. Những người phụ nữ có thêm nghề bán đồ lưu niệm cho khách du lịch, đàn ông trai tráng thì đi biển, thế nên chẳng còn ai ngày ngày lên núi chặt ngô đồng về đan võng nữa.


Một ngày nào đó sẽ không còn thấy những sợi ngô đồng phơi trên khoảnh sân nhỏ rực nắng vàng. Và cũng sẽ chấm dứt luôn cái nghề dân dã độc đáo này trong sự ngẩn ngơ tiếc nuối. Những nhánh ngô đồng đang mùa nở hoa đỏ thắm, sẽ thao thức lắm trong nỗi đợi trông cánh tay người đan võng. Mai này sẽ còn ai đan võng ngô đồng?


Kim Anh - Hà Anh


baophapluat.vn


bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Biển Đông lại sắp…dậy sóng!? - Nguyễn Hồng Lam 22.06.2017
Nhà báo Nguyễn Công Khế nói về những 'điều cấm kỵ' - Nguyễn Công Khế 22.06.2017
Nghề báo lắm hiểm nguy - Nguyễn Công Khế 22.06.2017
‘IS đã chính thức thừa nhận thất bại’ - Nhiều tác giả 22.06.2017
Thủ tướng Hun Sen đi bộ qua biên giới, thăm lại 'đường cứu nước' - Nhiều tác giả 21.06.2017
Kiếp sau tôi vẫn chọn nghề báo - Trần Thị Sánh 21.06.2017
Muôn lần bất diệt con người! - Lưu Trọng Văn 19.06.2017
Tôi là dân Quận 3 - Sơn Trà - Võ Kim Ngân 19.06.2017
Làm báo thuở thanh xuân - Trịnh Bích Ngân 19.06.2017
Từ Trường thi Gia Định đến Nhà văn hóa Thanh niên - Hồ Tường 18.06.2017
xem thêm »