tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 21085617
04.04.2015
Triệu Xuân
Dưới đáy thành phố lớn





 


- Ảnh trên: Nhà văn Triệu Xuân và Cố TBT Nguyễn Văn Linh. Ảnh chụp năm 1991 tại nhà riêng của TBT đường Trần Quốc Toản, quận 3.




- Ảnh dưới: Nhà văn Triệu Xuân và Bí thư Thành ủy TP HCM Nguyễn Minh Triết. Ảnh chụp tháng 9-2002, chụp trước phòng làm việc của Bí thư Thành ủy, đường Trương Định, quận 3. (máy Pentax, nhờ người thư ký của anh Sáu Phong bấm máy, ảnh hơi bị mờ!).


 


Ra ngõ gặp người nghèo



Sài Gòn mùa Giáng sinh năm 1990. Xe du lịch, xe Cub đời mới chạy nườm nượp trên đường. Nam thanh nữ tú ăn mặc theo đủ loại mốt rất đẹp, rất lạ, rất hấp dẫn. Các khách sạn, nhà hàng, vũ trường, khu vui chơi... náo nhiệt, “dập dìu tài tử giai nhân”. Chỉ riêng khu du lịch Kỳ Hòa ở quận 10, trong năm 1990 đã có chín triệu lượt người tới đây vui chơi giải trí. Toàn cảnh đó đẹp biết bao! Đáng mừng biết bao!



Nhưng tại Sài Gòn, còn một thế giới khác. Thế giới của những thân phận dưới đáy xã hội.



Tại một nhà hàng mini, máy lạnh, cửa kính đóng chặt, có bảo vệ ngồi ngoài canh chừng. Thừa dịp người bảo vệ vào trong uống nước, ngay lập tức đội quân ăn mày, hát rong, bán vé số, đánh giày, bán báo xô cửa tràn vào trong nhà hàng. Trên những chiếc bàn trải khăn trắng muốt có đủ các món ăn sơn hào hải vị, đủ các loại bia, rượu, thuốc lá ngoại. Quanh bàn, những gương mặt hồng hào, thỏa mãn. Bốn người đàn ông có bốn cô gái mặc mini jupe ngồi bên. Họ vừa ôm ấp nhau, vuốt ve nhau, ca hát và bón cho nhau ăn uống. Đội quân ăn mày, hát rong, vé số, đánh giày, bám sát từng bàn ăn và... hành nghề. Nhân viên bảo vệ nắm tay từng người lôi họ ra khỏi nhà hàng. Họ kiên quyết bám trụ, bất chấp sự mắng nhiếc xô đẩy... Mục tiêu của họ là những tờ giấy bạc hai trăm đồng, năm trăm đồng, những miếng xương, miếng thịt, chút nước xúp thừa. Họ hối hả trút những thứ ăn thừa vào túi, vào vỏ lon sữa bò, hoặc phồng mang trợn mắt... cố nuốt được thật nhiều. Người hát rong không kịp hát xong một nửa bài ca. Người đánh giày không kịp mời được khách. Tất cả bị xô ra đường. Miếng ăn nghẹn lại giữa cổ. Một chục người rách rưới, hôi hám, da bọc xương, môi thâm xì, mắt lờ đờ vì đói lâu ngày thất vọng lê bước ra đường. Nhưng họ không đi mà ngồi lại gần nhà hàng để chờ lòng hảo tâm của các thực khách. Nhưng họ đâu được quyền ngồi lại! Nhân viên bảo vệ đuổi họ đi xa, khỏi bãi để xe...



Sáng sớm thức dậy tập thể dục, đã gặp những người đàn bà lưng còng địu đứa con sau lưng, tay cầm kẹp bới rác. Một “pô” rác có tới ba, bốn chục người bới. Họ tìm gì trong cái “pô” rác cao, đầy ruồi bọ và hôi thối kia? Bao nilông, vỏ lon bia bằng nhôm, những mẩu sắt, vỏ chai Coca, giày dép, giẻ rách và quần áo cũ. Họ phải có mặt tại “pô” rác thật sớm kẻo xe chở rác tới thì họ chết đói. “Pô” rác là nguồn sống của họ.



Sài Gòn có hàng ngàn tiệm phở, hủ tiếu. Ở trong nhà, trên lề đường... ở đâu có quán ăn là ở đó có người ăn xin, hát rong, bán vé số và đánh giày. Tại tiệm phở Hiền trên đường Đồng Khởi ở trung tâm thành phố, một người đánh giày mặt xanh mét như màu áo anh ta mặc đã rách hai bả vai, khuỷu tay và lưng. Anh ta chầu chực ở đây từ năm giờ sáng đến mười giờ trưa mà không kiếm được một vị khách đánh giày. Anh ta nói với tôi rằng anh là thương binh từ chiến trường Campuchia về. Anh đã đi xin việc làm suốt một năm không được. Đành phải đi đánh giày. Đói lắm! Vì những người đi giày thường chỉ ăn uống trong nhà hàng, khách sạn, không thể lọt vô đó mà đánh giày. Còn ở trên lề đường, các quán phở, rất ít người có nhu cầu này. Đường Hàm Nghi, khúc Chợ Cũ (quận Nhất) có hàng chục tiệm phở, bánh mì thịt quay, giò chả, bánh ngọt và các loại đồ hộp, rượu bia nhập cảng. Tại đây có tiệm Như Lan nổi tiếng Sài Gòn. Hàng ngày, từ sáng sớm đến đêm khuya có hàng trăm lượt người ăn xin chầu chực tại đây. Khu vực quận Nhất, có tới vài chục người thân thể tàn phế, mất cả tứ chi, hàng ngày trượt trên mặt đường để chờ lòng hảo tâm của người đi đường. Họ thường lăn lết ở cổng chợ, bến xe buýt, xe lam, các cửa hàng bách hóa... Nhiều người cố ý đắp mủ xương rồng vào cho vết thương sưng lên và dòi bọ đục khoét để kêu gọi lòng thương của người đời. Trên các con đường Xô Viết Nghệ Tĩnh, Nguyễn Thị Minh Khai, Nam Kỳ Khởi Nghĩa, có nhiều bà mẹ với đứa con trên tay, đầu oặt qua một bên, nước dãi chảy lòng thòng. Người mẹ kiệt sức, dựa vào gốc cây, chân co quắp, chờ ai đó rủ lòng thương...



Cùng đội ngũ những người ăn mày, mấy năm gần đây xuất hiện những người đàn ông, đàn bà còn khỏe mạnh, ăn mặc sạch sẽ. Họ nói là từ ngoài Trung bị bão lụt cuốn trôi nhà cửa nên vô Sài Gòn xin ăn. Cũng có nhiều thanh niên tự xưng là bộ đội, bị thương, thất nghiệp, phải đi xin ăn. Số này gõ cửa từng nhà để xin tiền.



Họ đã phải là những người nghèo nhất Sài Gòn chưa? Dạ thưa: Chưa. Có những người khác, số phận không hơn gì họ. Đó là hơn năm trăm người nghèo nhất của khu Đồng Tiến - Mả lạng. Đó là trên sáu trăm người sống trong khu phố 4 của các phường 5, 6 quận Tư. Đó là hàng trăm người mượn gầm cầu Ông Lãnh, cầu Chữ Y, các mái hiên nhà ngân hàng, nhà ga, nhà chờ xe buýt, nhà mồ, làm nơi ngủ và tránh mưa gió. Đó là mười sáu ngàn hộ sống trên kênh rạch đen ngòm khu vực quận Tư, quận 6, quận 8, v.v... Phường 12 quận 8 với hơn ba trăm hộ, gồm 2.100 nhân khẩu sống trong 280 căn nhà rách nát, không điện, nước, không nhà vệ sinh, quanh năm chỉ có sình lầy, muỗi mòng và bệnh tật. Trong vòm hang cao nửa mét của gầm cầu Ông Lãnh, có một cái võng và đống chiếu, quần áo rách nát. Đó là gia đình gồm hai vợ chồng với ba đứa con còn nhỏ. Gầm cầu dài bốn chục mét bắc qua kênh Khánh Hội đen ngòm này là nơi sinh sống của hơn một trăm con người. Họ không có nhà cửa, không việc làm, không miếng ăn, không có tương lai. Họ không có tất cả, trừ sự nghèo đói.



Sài Gòn hiện có bao nhiêu người nghèo? Con số của ngành thương binh xã hội chắc chắn là chưa đầy đủ. Chỉ biết rằng vào thời điểm này, ở Sài Gòn, ra ngõ là gặp người nghèo!



Ai ở dưới đáy thành phố?



Đi trên những đại lộ sầm uất như Nguyễn Huệ, Đồng Khởi, Lê Lợi... thật khó tin được ngay giữa Sài Gòn lại có những gia đình nghèo khổ cùng cực như ở phường 5, quận Tư.



Ông Lê Văn Bon, năm mươi lăm tuổi, số nhà 241/33/66 Bến Vân Đồn. Hai vợ chồng, mười hai đứa con. Con trai lớn là liệt sĩ Lê Văn Giàu, hy sinh ở Campuchia. Con trai thứ hai Lê Văn Hùng, bộ đội xuất ngũ, thất nghiệp. Gia đình ông Bon vừa được phường dựng lại cho căn nhà mười lăm mét vuông. Trong con hẻm sâu hun hút, là hàng trăm căn nhà dựng trên kênh rạch như những cái hố xí lộ thiên! Nhà ông Bon sống bằng nghề lột vỏ hành (bóc vỏ hành bỏ mối cho tiệm ăn). Ẵm đứa con nhỏ nhất hai tuổi, ông Bon nói: “Nỗi lo lớn nhất của tôi là làm sao kiếm đủ gạo ăn hàng ngày!”.



Anh Nguyễn Văn Lợi, thương binh từ Campuchia về, sống bằng nghề giữ xe tại chợ Xóm Chiếu. Một tuần Lợi được giữ ba buổi chợ. Lợi có vợ và bốn con. Vợ anh vừa bị tai nạn, trọng thương. Con gái lớn sáu tuổi, con trai nhỏ nhất được tám tháng. Vợ chồng con cái sống trong túp lều tranh, sàn kê trên rãnh thoát nước hôi thối. Túp lều rộng bốn mét vuông rưỡi. Không thể gọi là nhà. Anh có hộ khẩu chính thức nhưng cái gọi là nhà của anh không có số, phải dùng số ké nhà bên là 209/132 Bến Vân Đồn. Bà Nguyễn Thị Thế có hộ khẩu và con cháu cả thảy năm người sống chui rúc trong gầm cầu thang của lô D cư xá Vĩnh Hội. Bà Thế đi đẩy xe ở chợ Cầu Muối. Khi tôi đến, chỉ thấy cái võng trong gầm cầu thang với đứa bé đang ngủ. Tất cả những gia đình ông Bon, bà Thế, anh Lợi và hàng trăm gia đình nghèo ở phường 5 quận Tư đều giống nhau ở những điểm: sống lay lắt, chạy ăn từng bữa; trong nhà không điện, không nước máy, không có dưỡng khí để thở. Đến không khí còn thiếu nữa thì hết biết. Chị Trần Thị Nga - Chủ tịch phường 5 nói: “Phường 5 có 12.500 dân với 1.800 hộ thì có tới 800 hộ nghèo khổ như gia đình ông Lê Văn Bon. Họ sống trên những cái chòi và lều dựng trên kênh rạch chẳng khác gì một dòng sông. Ô nhiễm đến cùng cực! Tất cả trẻ em trong những gia đình ấy đều thất học! Nếu không có lớp học tình thương ở phường mở ra cho sáu chục em thì nạn mù chữ ở đây ngày một tăng”. Hy vọng rằng qua bài báo này, những nhà hảo tâm ở Sài Gòn và cả nước sẽ dành chút ít tiền của gửi về cứu giúp bà con nghèo ở phường 5 quận Tư.



Một câu hỏi đặt ra là: Những ai sống ở dưới đáy thành phố? Họ là người lương thiện hay bất lương?



Không phải chỉ có những người ăn mày, gái mại dâm, trẻ bụi đời... là nghèo khổ. Còn nhiều thành phần khác đã và đang bị bần cùng, gia nhập vào thế giới “dưới đáy xã hội”.



Sài Gòn có bốn triệu dân với 738 ngàn hộ. Đó là nói số dân có hộ khẩu, có khai điều tra dân số. Còn khách vãng lai và một số rất lớn sống không hộ khẩu ở đây. Mười lăm năm qua, đặc biệt là mấy năm gần đây, đội quân thất nghiệp tăng rất nhanh. Chỉ riêng năm 1990, những người có việc làm phải nghỉ việc đã lên đến hàng trăm ngàn. Toàn thành phố có gần mười hai ngàn hộ với ngót hai mươi chín ngàn nhân khẩu thuộc diện già yếu neo đơn cần cứu giúp. Quận Nhất có gần năm trăm hộ. Quận 10 có bốn trăm hai mốt hộ phải trợ cấp thường xuyên. Riêng giáo viên ở quận 10 có tới hai trăm thầy cô giáo phải trợ cấp. Thành phố có 644 thương binh nặng, tàn phế; 2.936 bệnh binh; 37.721 gia đình liệt sĩ (52.755 nhân khẩu). Số hưu trí là 26.208 người, số quân nhân phục viên là 32 ngàn. Có 23 liệt sĩ anh hùng với gần một trăm thân nhân đang sống túng thiếu. Đội quân đạp xích lô, xe ba bánh, nếu tính theo đầu xe thì có gần 39 ngàn xe xích lô và xe ba bánh, nhưng đa số là xe thuê. Một xe được hai - ba người thuê mướn. Bởi thế đội quân đạp xe ba bánh, xe xích lô cỡ năm, sáu chục ngàn người. Có người đưa ra con số 400 ngàn người đang thất nghiệp tại Sài Gòn. Trong các số báo trước, Đại Đoàn Kết đã giới thiệu với bạn đọc bài điều tra riêng về nạn mại dâm. Ở đây xin miễn nhắc lại. Như thế người sống nghèo khổ nhất Sài Gòn gồm:



- Ăn mày, bụi đời, gái mại dâm.



- Người thất nghiệp.



- Cán bộ công nhân viên phải nghỉ việc vì cơ quan không có việc làm.



- Cán bộ công nhân viên sống bằng đồng lương, đặc biệt là giới chức hành chính sự nghiệp, giáo viên, y tế...



- Giới buôn gánh bán bưng, xích lô, ba bánh.



- Gia đình thương binh liệt sĩ, cán bộ về hưu.



- Những người già, neo đơn, tai nạn, bệnh tật.



Ông Tư Kẹt, năm mươi tuổi, đạp xe xích lô, cùng gia đình tám người sống trong cái gọi là nhà rộng bốn mét vuông, che chắn bằng đủ loại vật liệu: tôn, cót ép, bìa các tông… ở khu Đồng Tiến, Mả lạng. Đây là khu dân cư nằm giữa trung tâm thành phố. Cũng tương tự như phường 5 quận Tư, tại đây hiện có 530 hộ thường trú và cũng chừng ấy số hộ tạm trú. Họ sống lay lắt, hầu như không hề dám nghĩ tới ngày mai. Ông Tư Kẹt tâm sự: “Gia đình tôi đi kinh tế mới, sống không nổi phải bỏ về Sài Gòn. Nhà đông con, lại không cửa nhà, sống vật vạ cho qua ngày. Tôi mướn xích lô để hai cha con thay nhau đạp. Thằng con trai đầu bị rủ rê, mắc chứng ghiền xì ke nên kiếm được đồng nào nó chích choác cả. Còn lại năm đứa nhỏ, không đứa nào được đi học, tối ngày đi lượm ve chai. Vợ tôi bệnh tật chả làm gì ra tiền. Tôi mà bệnh một ngày không chạy xe được là cả nhà đói”. Đứng trước cái gọi là nhà của ông Tư Kẹt, trong con hẻm đầy phân, rác và nước cống, suốt ngày ầm ĩ tiếng trẻ con đánh nhau, người lớn chửi nhau, bài bạc sát phạt, rượu chè be bét... ai cũng phải thở dài ngao ngán. Đâu là lối thoát cho những người nghèo này? Đi vào khu Đồng Tiến, Mả lạng ở quận Nhất, cũng như phường 5, phường 6 quận Tư, tôi được nghe kể nhiều về các tệ nạn bài bạc, rượu chè, xì ke, trộm cắp. Nhưng đau xót nhất vẫn là các em nhỏ: bụng ỏng, đít teo, đầu trọc lốc, da đầy mụn ghẻ. Các em thiếu ăn ngay từ trong bụng mẹ, bệnh tật ngay từ trong bụng mẹ. Các em thiếu tất cả. Nhìn các em mà thấy lo sợ cho tương lai của giống nòi. Tôi đã nhiều lần tới khu vực Cống Bà Xếp ở quận 3. Ở đây người ta làm đủ nghề: buôn bán xì ke, chứa gái mại dâm và hành nghề mại dâm, buôn lậu, trộm cướp. Khu vực này nối liền với ga xe lửa Hòa Hưng, là địa bàn hoạt động của bọn tội phạm. Trung tá, Giám đốc Công an quận nói: “Một trong những nguồn gốc của tội phạm là vì họ nghèo đói kinh niên!”. Khi anh kể cho tôi nghe về sự nghèo khổ của người dân, tôi thấy anh quay đi lau nước mắt.



Báo chí, truyền hình ở Sài Gòn đã có nhiều bài điều tra về cảnh đời những cán bộ về hưu, gia đình thương binh liệt sĩ. Nét chung nhất của những người này là đói. Thật sự là đói, vì tuy có cơm ăn đấy nhưng chất dinh dưỡng không có. Ốm đau không có tiền mua thuốc. Chết, không đủ tiền làm lễ mai táng. Tôi biết có nhiều cán bộ về hưu, vì bức bách quá, phải gom chỗ ngủ cả nhà lại một xó để cho thuê bán bia ôm, cho thuê làm nhà chứa. Và chính ông cán bộ ấy ngồi “canh chèo” và giữ xe để kiếm tiền.



Câu ca truyền khẩu ở Hà Nội năm nào, nay vô Sài Gòn được nối tiếp thêm: “Đầu đường đại úy sửa xe. Cuối đường thiếu tá bán chè đậu đen. Cổng trường cán bộ bán kem. Trong nhà liệt sĩ... chị em hành nghề” (Cho thuê bán bia ôm).



Đâu phải ai cũng có nhà mặt tiền mà cho thuê, mà mở tiệm tạp hóa, tiệm may... Phần đông cán bộ về hưu xoay ra bán thuốc lá, bán vé số. Và, may mắn lắm, kiếm được chân gác cổng. Có rất nhiều người đang sống trong cảnh đói nghèo và cô đơn, như ông Nguyễn Trung Trọng - sĩ quan Quân đội Nhân dân Việt Nam về hưu, đang nằm liệt giường tại phường 5 quận Tư. Ông Cao Văn Thân cũng ở phường 5 về hưu trong cảnh cô độc đến mãn đời!



 



Sài gòn, 28-12-1990.



TX.



In trên Báo Đại Đoàn Kết, số 1 và số 2 năm 1991, ra ngày 1 và ngày 8 tháng 1 năm 1991.



Nguồn: Lấp lánh tình đời. Truyện và Ký chọn lọc của Triệu Xuân. NXB Văn học, 2007.



www.trieuxuan.info


bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Món riêu của Bà - Lê Phương Liên 18.11.2017
12 người lập ra nước Nhật (12): Matsushita Konosuke - Kinh doanh kiểu Nhật và triết lý kinh doanh - Sakaiya Taichi 10.11.2017
Sơn Nam - Hơi thở của miền Nam nước Việt - Tạ Tỵ 10.11.2017
Dương Nghiễm Mậu - Tạ Tỵ 10.11.2017
Phóng sự Hoàng Đế của Ryszard Kapuscinski - RYSZARD Kapuscinski 06.10.2017
Trần Đức Thảo - Những lời trăn trối (3) - Trần Đức Thảo 05.10.2017
Những đám khói - Võ Phiến 05.10.2017
Trần Đức Thảo - Những lời trăn trối (2)/ Chuyện Nguyễn Tuân đãi TĐT chầu hát chui! - Tri Vũ - Phan Ngọc Khuê 01.10.2017
Trần Đức Thảo - Những lời trăn trối (1) - Tri Vũ - Phan Ngọc Khuê 01.10.2017
Văn tài Võ tướng Trần Độ - Võ Bá Cường 09.08.2017
xem thêm »