tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 18411553
Điện ảnh, âm nhạc và hội họa
07.10.2014
Nhiều tác giả
Hiểu thế nào về bài đồng dao Bắc kim thang cà lang bí rợ

90% người Việt Nam không hiểu bài hát Bắc kim thang, cà lang bí rợ


Cột qua kèo, là kèo qua cột.


Chú bán dầu, qua cầu mà té.


Chú bán ếch, ở lại làm chi.


Con le le đánh trống thổi kèn,


Con bìm bịp thổi tò tí te tò te.


Trước khi tìm hiểu thế nào là “bắc kim thang, cà lang bí rợ”, tôi xin kể lại một câu chuyện cổ tích mà mình nghe được trong chuyến đi công việc tại Long Xuyên khoảng 5 năm trước. Người kể câu chuyện này là một cụ bà khoảng gần 80 tuổi, tụ tập cháu chắt lại rồi vừa ngồi bỏm bẻm nhai trầu vừa kể chuyện. Chắc hẳn rằng nghe xong mọi người sẽ hiểu thêm về việc mà chúng ta đang bàn tới ở đây. Chuyện kể như sau:


“Ngày xửa ngày xưa, ở một làng quê nọ, có hai người bạn làm nghề buôn bán cùng nhau. Một người đi soi đèn bắt ếch về đêm, còn anh kia thì chuyên đi bán dầu thắp đèn vào rạng sáng. Nhà họ dựng trên một cù lao nhỏ ven sông, tách biệt với làng xóm, muốn đi vào chợ làng phải đi ngang một cây cầu khỉ vắt vẻo. Do hoàn cảnh đơn chiếc, nên hai anh cũng thân thiết với nhau. Có lần vì mẹ già của anh bán ếch bệnh mà không có tiền chạy chữa nên qua đời, anh bán dầu liền bỏ tiền ra giúp đỡ ma chay mà không hề tính toán, vì thế mà anh bắt ếch càng quý trọng tình bạn của anh bán dầu.


Một đêm nọ, trong lúc đi làm việc, anh bắt ếch nghe tiếng kêu thảm thiết phát ra từ một cái bẫy trên đồng. Tính tò mò, anh lại mở ra coi thì phát hiện ra hai con chim le le và bìm bịp nằm trong bẫy, do chúng giành ăn với nhau mới bất cẩn rơi vào bẩy của con người. Hai con chim ra sức năn nỉ anh bắt ếch mở bẩy tha cho mình, rồi hứa sẽ đền ơn báo đáp. Vốn là người có tính nhân từ, anh bắt ếch cũng xuôi lòng rồi giải thoát cho chúng.


Vài ngày sau, hai con chim cùng bay đến nhà anh bắt ếch để cảnh báo cho anh biết tai ương sắp đến. Chúng nghe được hai con ma da ở sông bàn với nhau rằng sẽ kéo chân anh bán dầu và anh bắt ếch, cho hai anh chết, thế mạng cho chúng để chúng được đầu thai. Vì hai con ma này chết đã lâu, nếu trong 7 ngày không bắt được người thay thế sẽ bị hồn phách tứ tán, không được đầu thai nữa. Thêm vào đó, ma da cũng chỉ có thể bắt hai anh khi trời vừa rạng sáng, lúc anh bán dầu ra chợ và lúc anh bắt ếch về nhà, bởi vì khi mặt trời lên thì chúng không còn ma phép.


Ban đầu anh bắt ếch đem cớ sự nói anh cho bán dầu nghe, khuyên anh nên ở nhà, nghỉ bán một tuần lễ, nhưng anh bán dầu lại không tin, cho rằng đấy là mê tín vớ vẩn, trên đời không có ma, quỷ. Theo lời le le và bìm bịp, anh bắt ếch viện cớ đến ngày cúng mẹ, gọi anh bán dầu qua nhà tiệc tùng ăn nhậu, chuốc cho anh say mèm đến mức sáng hôm sau không ra chợ bán được. Ngày kia lại lấy cớ sang nhà cảm ơn anh bán dầu đã giúp đỡ, lại bày tiệc ăn uống no say, trì hoãn việc đi ngang cây cầu kia.


Hôm ấy là ngày cuối cùng của thời hạn 7 ngày ma da bắt hồn, do say sỉn nhiều ngày liền nên anh bắt ếch ngủ quên. Anh bán dầu sực tỉnh vào sáng sớm, nhận ra mình đã bỏ buôn bán mấy ngày liền bèn nhanh chóng quẩy hàng ra chợ. Do bước vội vàng qua cầu khỉ cheo leo, lại bị bọn ma da biến phép cho cầu trơn trượt nên sẩy chân rơi xuống nước mà chết. Anh bắt ếch vì tiếc thương bạn nhưng do còn sợ bọn ma da nên phải đợi hết một ngày sau mới dám vớt xác bạn lên mà làm ma chay. Thấy ân nhân của mình đau lòng, le le và bìm bịp cũng bay đến, cất tiếng kêu thảm thiết như tiếng kèn trống đám ma để tiễn biệt một người chết oan.”


Đọc hết truyện cổ tích này thì có lẽ mọi người đều sáng tỏ vì sao trong bài đồng dao “Bắc kim thang” có 4 câu cuối là:


Chú bán dầu, qua cầu mà té.


Chú bán ếch, ở lại làm chi.


Con le le đánh trống thổi kèn,


Con bìm bịp thổi tò tí te tò te.


Thực chất là để diễn tả lại câu chuyện cổ tích đề cao tình bạn và tính chất cứu vật vật trả ơn của người xưa.


Thế nên vấn đề còn lại nằm ở hai câu:


Bắc kim thang, cà lang bí rợ


Cột qua kèo, là kèo qua cột.


Ở câu đầu tiên, “cà, lang, bí rợ” là để chỉ cho 3 loại củ, quả có cùng một đặc tính là thuộc họ dây leo, trái cà, khoai lang và bí rợ. Đặc biệt với từ bí rợ, là một từ thuần chất của miền Nam, cũng đã nói lên xuất xứ của bài đồng dao này là từ miền Tây Nam bộ.


Nói đến “bắc kim thang” thì phải hiểu hơi “hàn lâm” một chút, là từ kim thang ở đây hiểu cho đúng phải là cái thang hình chữ KIM -- tức là hình tam giác cân. Từ “kim tự tháp” cũng là bắt nguồn từ chữ “kim” này mà có, do chỉ hình dạng cái tháp của người Ai Cập cổ là hình tam giác cân.


Còn cái “kim thang” của con nít ngày xưa là do người lớn dùng hai thanh tre dài, bắt chéo vào nhau tạo thành một hình tam giác cân rồi cắm trên mặt đất, cách vài mét lại đặt một cái như vậy, tạo thành một hàng dài. Bản thân của cái kim thang này trở thành một cái cột (do không có cây cột dựng đứng giữa nên hai thanh tre chéo vào trở thành cột luôn). Những cái kim thang được nối vào nhau bởi cái “vì kèo” là những thanh tre chạy dọc theo giàn, cứ như thế tạo thành một giàn cốt là để cho cà, lang, bí rợ leo lên mà sinh sôi, phát triển.


Vậy “cột qua kèo, kèo qua cột” là chỉ mối quan hệ gắn bó vào nhau của hai vật thể. Cả câu “bắc kim thang, cà lang bí rợ, cột qua kèo, là kèo qua cột” cốt để miêu tả mối quan hệ keo sơn, quấn quít, gắn bó vào nhau của anh bán dầu và anh bán ếch ở bốn câu sau.


Cả bài đồng dao này được viết lại dựa trên câu chuyện cổ tích kia, nên cách lý giải cũng vì thế mà nên hiểu cho đúng. Tuy nhiên trải qua thời gian dài, người lớn không còn kiên nhẫn để giải thích cho con trẻ hiểu về truyện cổ tích kia, thế nên bài đồng dao “bắc kim thang” cứ thế mà lưu truyền, gây ra sự hoang mang, khó hiểu cho người nghe.


Bên cạnh đó, cũng còn nhiều lời bàn, tranh cãi xung quanh việc lý giải ý nghĩa cho bài đồng dao này. Điển hình là ông Nguyễn Hữu Hiệp ở An Giang đã phát biểu trong hội thảo khoa học tại trường Đại học Cần Thơ năm 2003, rằng hiểu cho đúng thì bài đồng dao này phải được hát là:


Bắt kim thang, cà lang bí rợ


Cột quai chèo, chèo qua chèo lại,


Bắt ngựa ô, chạy vô vườn mít,


Hái lá mít, chùi đít ngựa ô.


Tuy nhiên cách giải thích này lại khập khiễng và vô cùng tối nghĩa, khó hiểu.


Vậy nên tôi mới mạn phép truy tìm nguồn gốc, đọc và thẩm định rồi giải thích để mọi người hiểu hơn về bài đồng dao này. Nếu mọi người thấy cách lý giải này là hợp lý thì nhớ đặng mà con cháu có hỏi, thì ta biết trả lời rằng vì sao trẻ con hay hát:


Bắc kim thang, cà lang bí rợ,


Cột qua kèo, là kèo qua cột…


Nguyễn Ngọc Thạch/ Báo Đất Việt


Đi tìm ý nghĩa lời bài hát Bắc kim thang cà lang bí rợ


Bắc Kim Thang là một trong những bài hát rất quen thuộc đối với tuổi thơ mỗi người dân Việt Nam chúng ta. Bài hát vui nhộn với ca từ dễ nhớ “Bắc Kim Thang... cà lang bí rợ… cột qua kèo…” thường xuyên được hát lên mỗi khi các em nhỏ vui chơi nô đùa.


Một hội thảo khoa học diễn ra cách đây vài năm đã đưa ra nhiều ý kiến bàn bạc xung quanh ý nghĩa của bài hát quen thuộc Bắc Kim Thang này. Theo đó, có ý kiến cho rằng, bài hát Bắc Kim Thang phải có tên chính xác là “Bắt Kim Than” (tức là Bắt con ngựa màu nâu sậm).


Cụ thể, bài hát này nguyên gốc phải là “Bắt Kim Than, cà lang bí rợ/ Cột quai chèo, chèo qua chèo lại/ Bắt ngựa ô, chạy vô vườn mít/ Hái lá mít, chùi đít ngựa ô”.


Phải chăng bài hát Bắc Kim Thang chỉ là vần vè dễ thuộc nói về các chú ngựa?


Tác giả của ý kiến trên, ông Nguyễn Hữu Hiệp tới từ An Giang cho rằng, bài hát Bắc Kim Thang mà chúng ta thường biết "Bắc Kim Thang, cà lang bí rợ/ Cột qua kèo là kèo qua cột/ Chú bán dầu qua cầu mà té/ Chú bán ếch ở lại làm chi/ Con le le đánh trống thổi kèn/ Con bìm bịp thổi tò tí te tò te" vốn là bài hát dùng để các em nhỏ Nam Bộ chơi trò khoèo chân, vừa chơi vừa hát.


Có lẽ nào Bắc Kim Thang chỉ là bài hát vui được trẻ em Nam Bộ xưa hát khi chơi đùa?


Tuy nhiên, lời lẽ trong Bắc Kim Thang lại khá vô nghĩa và không mấy liên quan tới nhau. Chẳng hạn như câu hát “Chú bán dầu qua cầu mà té/ Chú bán ếch ở lại làm chi?” có hàm ý trêu chú bán ếch thấy chú bán dầu ngã thì ngã theo cho vui.


Hai câu hát cuối bài nhắc tới hai con vật là le le và bìm bịp đánh trống thổi kèn ăn mừng rộn vang trước tai nạn của chú bán dầu là rất “nhẫn tâm”. Đặc biệt, sự xuất hiện của hai con vật này cũng thiếu hợp lý vì chúng là hai loài vốn rất sợ người, hễ thấy bóng người ở đâu là lảng tránh, trốn mất. Do đó, chúng không thể xuất hiện trong bài hát như vậy được.


Hay bài hát ca ngợi tình cảm bạn bè thân thiết…


Nếu như cách lý giải đầu tiên về nội dung bài hát Bắc Kim Thang có phần khiên cưỡng thì mới đây, một giả thuyết mới đã xuất hiện. Theo đó, nhiều người cho rằng Bắc Kim Thang là bài ca có gốc từ một câu chuyện cổ tích cảm động về tình bạn giữa một anh bán dầu và một anh bán ếch.


Một dị bản khác của "Bắc Kim Thang" có tên "Bắt Kim Thang".


Có hai anh chàng là bạn thân sống với nhau trên một cù lao nhỏ ven sông. Một người chuyên đi bắt ếch về đêm, một người chuyên đi bán dầu thắp đèn lúc rạng sáng. Họ sống tách biệt với mọi người và nương tựa vào nhau. Khi mẹ anh bán ếch lâm bệnh qua đời, anh bán dầu không quản ngại chi tiền giúp đỡ anh bán ếch làm ma chay. Tình bạn của họ cứ ngày một thắm thiết hơn.


Đó là lý do vì sao mà hai câu ca đầu tiên trong bài hát lại là “Bắc Kim Thang, cà lang bí rợ/ Cột qua kèo, kèo qua cột”. “Kim thang” ở đây phải hiểu là những chiếc thang hình chữ Kim trong tiếng Hán cổ, nghĩa là thang tam giác cân, giống như cột cho các loại cà, bí leo lên.


Tóm lại, đây là lời hát mô tả tình cảm gắn bó keo sơn giữa hai nhân vật chính trong truyện này, giống như kèo với cột vậy.


"Kim thang" phải chăng cần được hiểu là những cột thang cân dùng làm nơi cho cà, bí leo?


Những lời hát tiếp theo là nhằm kể lại về biến cố trong cuộc đời của đôi bạn thân. Ngày nọ, anh bán ếch tình cờ phát hiện ra một con bìm bịp và một con le le dính bẫy trên đồng kêu la thảm thiết. Hai con chim thấy anh bán ếch ra sức xin anh cứu giúp và hứa sẽ đền đáp.


Là người nhân từ, anh bán ếch liền giúp đỡ và thả hai con vật tội nghiệp ra. Vài ngày sau, bìm bịp và le le bay tới báo tin cho ân nhân rằng, có hai con ma muốn giết đôi bạn thân để được đầu thai. Cách duy nhất giúp hai người sống sót là không ra ngoài vào lúc sáng sớm trong vòng 7 ngày.


Chim bìm bịp, chim le le là các con vật xuất hiện trong bài ca dao độc đáo này.


Anh bán ếch đem chuyện kể với anh bán dầu nhưng anh bán dầu không tin, cho là mê tín. Để cứu bạn, anh bán ếch bèn viện nhiều cớ để hàng ngày chuốc rượu say anh bán dầu, không cho anh đi bán dầu lúc sáng sớm.


Tới ngày thứ 7, anh bán ếch mệt quá nên ngủ quên, anh bán dầu tỉnh dậy lúc sáng sớm, sực nhớ ra đã không đi bán hàng mấy ngày liền. Vậy là anh bán dầu quẩy gánh lên đường.


Đi qua cầu khỉ, do bị ma làm phép trơn trượt nên anh bán dầu đã ngã chết. Sự việc này được diễn tả bởi câu hát “Chú bán dầu, qua cầu mà té”.


Trong truyện cổ tích, anh bán dầu bị té ngã từ cầu khỉ xuống mà chết.


Anh bán ếch tỉnh dậy không thấy bạn đâu nhưng không dám ra ngoài. Hôm sau anh bán ếch ra vớt xác bạn thân làm ma chay, lòng vô cùng đau đớn như trong câu: “Chú bán ếch, ở lại làm chi?”.


Thương cho ân nhân, hai con bìm bịp và le le bay đến, cất tiếng kêu khóc thảm thiết như tiếng kèn trống đám ma “Con le le đánh trống thổi kèn/ Con bìm bịp thổi tò tí te tò te”


Đó là hai giả thuyết về câu chuyện trong bài hát Bắc Kim Thang nổi tiếng. Tuy nhiên, cho tới nay, vẫn chưa có lời khẳng định chắc chắn và chính thức nào về vấn đề này. Còn các bạn, các bạn lựa chọn giả thuyết nào?


Việt Anh/ Tri thức trẻ


 


 

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Gởi hai chú Lưu, Kha/ Về ca khúc Con đường xưa em đi - Đỗ Duy Ngọc 20.03.2017
​Huyền thoại Rock 'n' Roll Chuck Berry tạ thế ở tuổi 90 - D. Kim Thoa 19.03.2017
Đấu giá hơn 300 đồ vật của The Beatles - Tư liệu 19.03.2017
Người đẹp và quái vật: Tình yêu đến từ sách vở! - Tư liệu 18.03.2017
Ca khúc nổi tiếng: Hello & I Love You - Lionel Richie 13.03.2017
Ca sĩ 'Nỗi buồn gác trọ' về Việt Nam hát làm từ thiện - Phương Dung 13.03.2017
Vì sao lại cấm biểu diễn ca khúc: Con đường xưa em đi? - Minh Đức 12.03.2017
Ca từ: Biển nhớ - Trịnh Công Sơn 11.03.2017
Ca từ: Hát cho người nằm xuống - Trịnh Công Sơn 11.03.2017
Việt Nam sẽ thành điểm đến của các nhà làm phim Hollywood - Phan Cao Tùng 11.03.2017
xem thêm »