tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 18984394
Những bài báo
12.01.2014
Nhiều tác giả
Làng Cựu xã Vân Từ, Phú Xuyên, Hà Tây, nay là Hà Nội

Nét cũ, hồn xưa trong kiến trúc làng Cựu


Từ Hà Nội xuôi Nam độ 40 cây số là đến làng Cựu, nay thuộc xã Vân Từ, huyện Phú Xuyên. Nhiều người gọi làng Cựu là làng Tây, bởi rằng những kiến trúc của làng có lẽ quá khác biệt, đẹp nổi trội so với những kiểu làng cổ quen thuộc của vùng chiêm trũng Bắc bộ. Nhưng đi vào chi tiết, làng Cựu thực là một ngôi làng thuần chất Á Đông, với những nét trang trí tinh tế vừa giản dị đơn sơ, vừa khoáng đạt bay bổng, mượn một chút kiểu thức trang trí mang phong cách Tây Âu để tôn lên vẻ đẹp của những kiến trúc đậm nét thuần Việt, và điều thú vị là sự hoà trộn hoàn hảo ấy đã gần một thế kỷ qua vẫn còn nguyên vẻ đẹp với thời gian.



Cổng làng Cựu vẫn còn nguyên vẹn nét cổ xưa, với kiến trúc quyển thư độc đáo.


Một biểu tượng hưng vượng


Sự giàu có, hưng thịnh của làng Cựu được kể lại rằng bắt đầu từ thời Pháp thuộc, người làng Cựu nổi tiếng với nghề may Âu phục khắp xứ Bắc kỳ, nhờ vậy, nhà nhà trong làng phất lên nhanh chóng, và sự hưng vượng của làng thể hiện qua các kiến trúc nhà ở bắt đầu được xây dựng từ những thập kỷ 20 – 50 của thế kỷ 20. Về lại làng Cựu hôm nay, chiếc cổng làng bề thế – là kiến trúc cổ cao nhất ở làng Cựu, được xây theo lối kiến trúc quyển thư, tựa như một cuốn sách khổng lồ – đang mở ra đón khách. Vọng các của cổng làng với mái ngói, bờ đao cong vút, hai đôi nghê đắp nổi dù đã sứt mẻ theo thời gian nhưng vẫn còn nguyên nét đẹp cổ kính, thể hiện sự bề thế của một ngôi làng trù phú.


Tiếp tục đi theo con đường làng uốn lượn, những ngôi nhà khang trang, những con hẻm lát gạch phủ rêu phong dần mở ra một câu chuyện khác, câu chuyện về những biểu tượng, những đường nét trang trí trong kiến trúc mà qua đó, người ta có thể hiểu được ý đồ của chủ nhân muốn gởi gắm những thông điệp cùng lời ước mong, cầu chúc điềm lành, điềm may, sự giàu sang, phú quý… Trên cổng vào một ngôi nhà ở làng Cựu có hình tượng con dơi, trong âm Hán – Việt, con dơi gọi là “bức”, đọc giống với chữ “phúc”, thế nên dơi cũng là một biểu tượng trong kiến trúc, trang trí với hàm ý đem lại năm điều lành, phúc đức (ngũ phúc) gồm: giàu có, sống lâu, mạnh khoẻ, đức tốt, và hưởng trọn tuổi trời (phú, thọ, khang ninh, hảo đức, khảo chung mệnh). Ở chiếc cổng này, con dơi lại ngậm chữ thọ được cách điệu nhìn tròn đều như một chiếc mai rùa (rùa cũng là biểu tượng của sự trường thọ), chắc hẳn gia chủ đã gởi gắm nhiều ý nghĩa của gia đình lên chi tiết trang trí ấy. Bởi dơi đi với chữ thọ, nghĩa là phúc – thọ, một hàm ý đầy đủ với lời chúc cho gia đình có phúc và đắc thọ.


Biểu tượng con dơi và chữ thọ trên một cổng vòm.


Lối trang trí đắp nổi các chi tiết mang đậm chất Tây Âu trong kiến trúc làng Cựu.


Ngôi nhà của hiệu Đức Lợi nổi tiếng Hà thành / Ngôi nhà cụ Phó Du với bộ Tam đa trang trí trên chóp mái.



Độc đáo cổng nhà


Người làng Cựu từ những năm 40 ở thế kỷ 20 đã rất thành đạt, xây nhà cao cửa rộng, đi làm ăn xa và cư ngụ luôn tại các tỉnh thành lớn, vì vậy những kiến trúc lừng lẫy một thời nay hầu hết đều vắng chủ. Nhưng những tấm đại tự trên vòm cổng lại là một điểm nhấn về kiến trúc hết sức độc đáo của làng Cựu. Mỗi gia đình, mỗi ngôi nhà xưa, lại có một cách thể hiện câu chữ, liễn đối, kiến trúc khác biệt. Những bức đại tự chữ Hán như: Nhật phụ mộc (mặt trời phủ xuống cây cối), Lợi du vãng (nguồn lợi từ xa đến), Đắc kỳ môn (xây được nhà này), Du môn kiết (may mắn trong nhà này). Đến những đại tự mang hàm ý đầy phong lưu như Hào hoa phong nhã, hay Thiểu cao đại (bớt tự cao tự đại) – như một lời nhắc nhở với gia chủ thể hiện tính khiêm tốn với mọi người.


Một trong những kiến trúc đẹp nhất của làng Cựu hôm nay đó là ngôi nhà của cụ Phó Du mà hiện gia đình ông Bùi Văn Khánh đang cư ngụ, ngôi nhà được xây dựng từ năm 1929, và cũng là một trong những ngôi nhà cổ nhất làng Cựu. Trên cổng vào, hình tượng con tôm đắp nổi tinh tế, với đôi càng khoẻ như đang nâng niu bức đại tự bốn chữ Nhập hiếu xuất đễ (hàm ý: vào nhà có hiếu với cha mẹ ra ngoài nhường nhịn anh em). Vừa qua cổng, không gian kiến trúc nhà ở là những nét pha trộn kiến trúc Á – Âu, cửa lá sách, rồi các cột trụ, đầu hồi… đều được đắp nổi đề tài hoa lá, tỉa cạnh rất đặc trưng của Tây Âu, nhưng trên chóp mái lại là bức phù điêu Tam tinh – chính là bộ Tam đa (phước – lộc – thọ) quen thuộc trong văn hoá Á Đông thường thấy tại các nước Việt Nam, Trung Quốc… với dòng Hán tự: Tam tinh cung chiếu (ba vì sao toả chiếu). Sự hoà trộn tây – ta ấy chẳng hề… lạc quẻ, mà trái lại trông rất hài hoà, sang trọng, bề thế, phần nào thể hiện một vị thế cao quý của gia chủ trong làng Cựu thời bấy giờ.


Nét thanh bình ở làng Cựu, với những toà kiến trúc đẹp đan xen trên con đường chính vào làng.  


Cổng vào với bức đại tự Hào Hoa Phong Nhã / Một chiếc cổng với câu đối hai bên.


Liễn đối trong làng Cựu


Đi trong làng Cựu, cứ như lạc vào một kho tàng của văn chương cổ thông qua những nét trang trí liễn đối, càng làm tăng thêm ý nghĩa và vẻ đẹp cho mỗi kiến trúc cổ của làng. Từ ngay cổng làng, đôi câu đối thể hiện sự cởi mở, phóng đạt trong khí khái của người làng Cựu: “Kỳ ngoại bất bế thanh bình y tạc thử giang sơn. Nhật hậu hữu hưng cao đại tối nghi dung mã cái” (tạm dịch: Bên ngoài không đóng nước non vẫn thanh bình như xưa. Ngày sau hưng vượng vẫn vừa cho ngựa xe lui tới). Bước qua cổng làng, phía trong lại là đôi câu đối: “Tả hữu du nghi vân trình đản đản. Bắc Nam cộng hợp đại đạo bình bình” (tạm dịch: Phải trái sửa sang như đường mây rộng mở. Bắc Nam hợp với đạo lớn thẳng bằng).


Quả thật, đi trong làng Cựu, khách lạ luôn có được cảm giác gần gũi, dễ mến của người làng, cứ như cả hai đã gặp nhau từ lâu lắm, ai cũng sẵn lòng mời vào nhà, uống chén chè, tiếp dăm ba câu chuyện về một thời hưng vượng của làng Cựu ngày xa xưa. Trên con đường chính của làng, ngôi nhà của thương hiệu may Đức Lợi, một tiệm may nổi tiếng khắp Hà thành, có đôi liễn chữ Hán đề rằng: “Vượng phước lâm môn các gia hương. Thịnh khải cù thông vạn lý trường” (tạm dịch: Phước tốt đến nhà mọi vật đều thơm đẹp. Hưng thịnh mở ra thông tận xóm làng xa).


Bên cạnh phụng tổ đường (nhà thờ tổ), ngôi nhà của gia chủ có bức đại tự Hào hoa phong nhã, có đôi liễn ngay cổng vào: “Hoàn lộ nhật quang quân tử phục. Thanh phong thần dẫn cố nhân lai” (tạm dịch: Đường quan ngày ngóng người quân tử. Gió mát sớm chờ bạn cố tri).


Cứ thế, mỗi khi đi qua từng ngôi nhà trên con đường làng Cựu, dù còn người ở hay đang đóng cổng im lìm, bỏ hoang, cảm giác cứ như đang được đi ngược thời gian trở về miền ký ức, thông qua những lối trang trí kiến trúc tiêu biểu của làng, đó là sự pha trộn hài hoà giữa những nét trang trí Âu và Á. Nhưng trên hết, từ những câu chữ của mỗi ngôi nhà nơi cổng vào, lại mang một nét Á Đông thuần khiết, một tính cách đặc trưng của gia chủ để người đời sau thoả chí tìm hiểu, chiêm nghiệm, và khám phá.


Lam Phong


Dịch Hán tự: Lý Lược Tam 


http://ashui.com/mag/tuongtac/goc-nhin/4753-net-cu-hon-xua-trong-kien-truc-lang-cuu.html


Một chiều với làng Cựu


100 năm trước, những người thợ giàu có và lành nghề của làng thợ may 'đệ nhất Hà Thành' thuộc Vân Từ, Phú Xuyên, Hà Nội đã xây dựng nên một ngôi làng thuần Việt, mang đậm nét kiến trúc Pháp mỹ lệ.


Con đường làng sạch sẽ trải dài qua vài chục ngôi nhà, thi thoảng, lại có vài con ngõ nhỏ chạy xiêu xẹo khiến làng được mở rộng ra thêm một chút về phía này hay phía kia. Từ sau cánh cổng làng đã phai màu thời gian, người ta như bước vào một thế giới khác, xưa cũ và cổ kính. Điểm xuyết trong vài chục nóc nhà là những ngôi nhà cũ kỹ trong ngõ hun hút sâu.


Một thời làng Cựu từng là "làng thợ may đệ nhất Hà Thành".


Bậc thềm phủ rêu thẫm màu, mái hiên nặng trĩu vì cây lá khô, khu vườn đã lâu không người quét dọn, lá rụng ngập đầy sân, chiếc chổi tre nằm im một góc, sọt rác chỏng chơ góc sân, những trái sấu lăn lóc, cánh cổng khép im ỉm tự bao giờ, khóa đã rỉ, cổng đã mọt. Đã lâu lắm rồi, những ngôi nhà kiểu cách này không có người ghé thăm, quét dọn. Nhiều ngôi nhà hoang không có người ở như thế trong ngôi làng này. Thời hiện đại, khi những gì tân tiến và thay đổi chóng mặt của xã hội chạm vào hết mọi ngõ phố, ngôi làng một thời vàng son này vẫn giữ nguyên nét xưa, trầm mặc, u tịch. 


Cách Hà Nội 40 km, làng Cựu nổi tiếng khắp xứ Bắc kỳ về nghề may cho Tây. Trong suốt thời kỳ Pháp thuộc (khoảng từ những năm 1910), đây là làng thợ may “đệ nhất Hà thành”. Những người thợ lành nghề phục vụ các ông bà đầm Tây, giàu có lên và cũng làm giàu cho làng. Những ngôi nhà bề thế còn lại ở làng Cựu hôm nay là kết quả của một giai đoạn thịnh vượng trong quá khứ.


Dọc ngang trong ngõ nhỏ là những ngôi nhà mang kiến trúc Pháp. Hiện còn khoảng 20 ngôi nhà như thế trong làng.


Trưa vắng. Những con ngõ vốn đã thưa người qua lại càng lặng lẽ hơn. Dường như mọi tiếng ồn của xe cộ đều dừng lại đầu cánh cổng làng. Trong làng, chỉ có vài quầy tạp hóa nhỏ, bán vài ba thứ hàng thiết yếu. Một chú mèo lười nằm phơi nắng trên bức tường thấp, đã tróc lở vài mảng. Tiếng xe đạp lạch cạch trong một ngõ khuất nào đó. Giàn hoa thiên lý vắt những cành mảnh mai lên dãy hàng rào, thoang thoảng hương hoa. Thâm trầm và im lìm. Dường như thời gian đang đi rất chậm qua từng con ngõ, qua từng nếp nhà.


Được xây dựng với lối kiến trúc Pháp đặc trưng, những ngôi nhà cổ kính của làng mang những đường nét tinh tế rất riêng. Có khoảng 20 ngôi nhà không có người ở trong làng. Những ngõ nhỏ lát đá xanh dẫn lối. Những ngôi nhà với vòm cuốn, mái đổ, gỗ lim im lìm bị quên lãng, không người ở, không bàn tay chăm sóc hàng ngày.


Hình ảnh chạm khắc đẹp và tinh xảo trên các khung cửa.


Khi các làng Cự Đà, làng Thổ Hà, làng Đường Lâm, những ngôi làng cổ kính đã trở thành những điểm du lịch được yêu thích, làng Cựu vẫn giữ mình phía bên ngoài vòng xoáy của ngành du lịch. Một vài người ưa thích kiến trúc tìm về với làng, tìm về với nét cổ kính còn nguyên vẹn chưa mai một với thời gian. Thi thoảng, không gian làng lại có chút xáo động vì vài ba bạn trẻ, cuối tuần về thăm làng, chụp những tấm ảnh lưu niệm. Để rồi khi những ồn ã rời đi, sự tĩnh mịch, trầm tư và u hoài lại ùa về với từng con ngõ, từng mái lá rêu phong. Một nét đẹp cổ kính hiếm hoi trong những xô bồ ồn ã hàng ngày.


Lam Linh


Làng Cựu - Ngôi làng "vàng" vẫn phủ bụi


 Làng Cựu, xã Vân Từ, (Phú Xuyên, Hà Nội) có thể ví như một kho vàng trên mặt đất! Chưa bị can thiệp thô bạo như làng Cự Đà nhưng ngôi làng độc đáo bởi lịch sử và kiến trúc này đang phủ bụi...


Nẻo về văn hóa…


Khuất nẻo ở phía trong, nằm giữa bốn bề đồng cỏ, làng Cựu sau thời gian được dư luận sôi nổi để ý, nay lại lui vào lặng lẽ. Ngày thường, đường làng vắng vẻ, bóng cây xanh bao phủ gần khắp làng. Khoảng ba chục ngôi nhà cũ, chủ yếu mang phong cách kiến trúc du nhập, vay mượn từ phương Tây, một số ngôi nhà theo lối truyền thống, cũng lẳng lặng như vậy.


Làng vốn có nghề may phát triển nhiều đời. Thời Pháp, nhiều cụ phất lên thành thương gia, buôn bán Bắc - Nam hoặc làm công chức dưới chính quyền cũ nên làng quê đã sớm khấm khá. Lại “nhờ” một trận hỏa hoạn lớn trong làng nên khoảng trước và trong những năm 30, nhiều nhà xây mới theo lối Tây và pha trộn Đông – Tây khiến cả làng thành một quần thể khang trang, bề thế với hoa văn, đường nét cầu kỳ, đường làng lát đá xanh rộng rãi.


Theo anh Dương Hồng Việt – cán bộ văn phòng UBND xã Vân Từ, Phú Xuyên thì trước 1945 làng đã có điện nhờ một số người giàu mua máy phát và có cả nhiều cột điện đứng trên chân bằng đá.


Nhờ phát thế nên người làng Cựu xưa cũng sớm “ưa dịch vụ”. Nếu có đám hiếu, người làng Cựu thuê luôn. Việc bốc mộ ngày trước cũng thế, người làng Cựu cũng thuê nốt! Làng Cựu cũng từng có một trạm y tế được tư nhân xây dựng, có trường tư Huỳnh Thúc Kháng dù chỉ tồn tại vài năm nhưng cũng là rất hiếm hoi trong cả cái vùng chiêm trũng này.


Ông Nguyễn Thiện Tứ- người làng cho biết, hồi nhà văn Phượng Vũ lãnh đạo ngành văn hóa Hà Sơn Bình cũ có đưa đoàn về tìm hiểu, thấy cái trường này từng dạy ngoại ngữ cho học sinh từ cấp I…


Rồi những câu chuyện chắp nhặt, không đầy đủ về mấy cụ nhà buôn có tiếng vốn là người làng, những cuộc ra đi vào Nam, đi nước ngoài sau 1954. Rồi đa phần người gốc làng Cựu nay sinh sống, nối tiếp thế hệ ở giữa lòng Hà Nội. Người buôn bán thì hay ở Hàng Ngang, Hàng Đào, người lao động thì tập trung ở Khâm Thiên, Sinh Từ…


Ngôi làng phủ rêu


Chỉ tiếc là rất nhiều vẻ hay nét quý của làng Cựu bao năm qua vẫn cứ quanh quẩn như thế giữa lá khô mục và rêu xanh. Anh Nguyễn Quang Huy - Trưởng thôn cho biết, nhiều gia đình từ lâu không ở làng, nhà vẫn đẹp còn đấy nhưng vắng hơi người, nhờ họ hàng hay người quen trông hộ. Bà Nguyễn Thị Lan thỉnh thoảng lại quét quáy giúp một cái sân ẩm ướt của ngôi nhà cụ Trần Văn Tạc, nay con cái cụ sống ở Hàng Gai. Trong ngõ nhà bà Lan, cả mấy ngôi nhà cũ đều vắng người ở.


Ông Nguyễn Văn Ánh – Thường vụ Đảng ủy, Chủ tịch MTTQ xã tâm sự: “Chúng tôi chưa nắm được tiêu chí xây dựng hồ sơ di sản, thủ tục thế nào nên cũng chưa biết làm sao. Hồi chống Mỹ, nhà trong làng bị phá đi cũng nhiều, chứ còn nguyên như xưa thì hoành tráng lắm!”.


Ông Tứ sinh ở làng, gần cả đời sống và làm việc ở Yên Viên, về trông nom ngôi nhà kiến trúc thuần Việt với cái cổng “lai Tây” rất đẹp xây dựng từ năm 1913, nay nhiều chỗ đã ẩm thấp, bong tróc. Ở đó, tính đến ông là thế hệ thứ ba. Gia đình đang chuẩn bị sửa chữa, “tự túc thôi!” – ông nói - “nhưng phải giữ bằng mọi giá. Bấm đầu ngón tay, nhà như thế này trong thôn chỉ còn dưới 10 chiếc. Còn nhà lối Tây thì trước cứ là san sát. Cải cách ruộng đất, rồi sau này nữa, chia các hộ, phá đi kể cũng đã nhiều…”.


Một quần thể di sản kiến trúc văn hóa cần bảo vệ? Một không gian làng đặc thù cho giao thoa văn hóa Đông – Tây? Một sản phẩm du lịch văn hóa sinh thái? Một trường quay nhỏ cho các bộ phim... Có thể nhận ra điều này hay chưa và liệu có xúc tiến gì của các cấp quản lý văn hóa cho tương lai này? Cấp xã chưa đủ sức nghĩ và làm, nhưng ở cấp huyện, Sở VHTTDL, cấp thành phố… nếu không tìm cách bảo vệ và tôn vinh làng Cựu đúng cách thì quả là rất buồn!


danviet


Đọc thêm: Về làng Cựu hoài cổ 

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Nói một chút về chính trị: Việc anh Thăng sẽ bị kỷ luật! - Triệu Xuân 28.04.2017
Bà con vùng sạt lở sông Vàm Nao thoát nạn nhờ một người tắm sông - Nhiều tác giả 26.04.2017
Cuộc đời và văn nghiệp của cha tôi: Bình Nguyên Lộc - Tống Diên 26.04.2017
Khi tờ báo gia đình đối đầu các ông lớn - James Warren 25.04.2017
Tranh cãi về 'tượng Đức Ông' ở đền Quán Thánh - Tư liệu 24.04.2017
Ngáo đá, lộ hàng, chảnh chó... sáng tạo hay méo mó tiếng Việt? - Vũ Viết Tuân 23.04.2017
Về thị trường sách và việc xuất bản - Hà Thủy Nguyên 18.04.2017
Cảm nhận của một bạn trẻ Ba Lan lần đầu đến Sài Gòn - Szymon Siudak 14.04.2017
Hậu 60 năm Hội Nhà văn VN: Nhật Tuấn, con sói già đơn độc - Nguyễn Văn Thọ 09.04.2017
Khiêm tốn một Nguyễn Hải Tùng, sống và viết - Nguyễn Thanh 08.04.2017
xem thêm »