tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 21052059
Những bài báo
28.09.2013
Trần Hữu Tá
Giáo sư Hoàng Như Mai - tài năng và đức độ


Nhận được tin Thầy Hoàng Như Mai từ trần lúc 15 giờ 20 phút ngày 27 tháng 9 năm 2013 tại Bệnh viện 175, Thành phố Hồ Chí Minh, thọ 95 tuổi; học trò Triệu Xuân thành kính chia buồn của gia đình Giáo sư Hoàng Như Mai. Cầu chúc hương hồn Thầy Mai siêu sinh tịnh độ, thanh thản miền cực lạc!


Nhà văn Triệu Xuân


www.trieuxuan.info


Ngẫm ra, trong ngành giáo dục tưởng như thanh nhàn nhưng gian khổ của chúng tôi, những vị đạt đến tuổi 90 là hiếm lắm. Càng hiếm và quý hơn khi đến ngưỡng ấy vẫn tỉnh táo tinh anh, vẫn lặng lẽ đóng góp tích cực cho sự nghiệp trồng người.



 


Giáo sư - nhà giáo nhân dân Hoàng Như Mai thuộc diện đặc biệt ấy.


Giáo sư Hoàng Như Mai đang tiếp tục cương vị chủ tịch Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học TP.HCM - một tổ chức thân thiết với giới giảng dạy và nghiên cứu văn học không chỉ ở thành phố lớn nhất nước; vẫn vững vàng giữ vai trò chỉ đạo Trường THPT Trương Vĩnh Ký, và vẫn tham gia đào tạo trí thức cao cấp cho ngành.


Quyết đem thân phò nghĩa cả


Nhắc đến những cống hiến quý giá của thầy cho ngành giáo dục có nghĩa là phải lược kể đến chặng đường đằng đẵng hai phần ba thế kỷ. Thầy bắt đầu đứng trên bục giảng từ năm 1943, ở Trường trung học tư thục Đông Hải (Hải Dương). Việc nhận lên lớp rất tình cờ và có phần ngẫu hứng lúc thầy đang là sinh viên Đại học Luật khoa Đông Dương, thể theo lời mời của một người bạn. Tưởng rằng việc này chỉ mang tính nhất thời, giúp bạn “chữa cháy”, không ngờ đó là cái duyên khiến thầy gắn bó với nghề cao quý này cả một đời người.


Từ những năm đó trở đi, đất nước ta trải qua biết bao biến động dữ dội. Cũng như nhiều nhà trí thức chân chính khác, giáo sư Hoàng Như Mai - xuất thân trong một gia đình quan lại cao cấp - đã đứng vững, vượt qua mọi thử thách khắc nghiệt của tình thế. Mở đầu cuộc kháng chiến chống Pháp, được Tỉnh bộ Việt Minh tỉnh Thái Bình giao nhiệm vụ làm hiệu trưởng Trường trung học Phan Thanh, thầy đã cùng các giáo sư, văn nghệ sĩ nổi tiếng như Nguyễn Tường Phượng, Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng... bình tĩnh giảng dạy trong vòng vây ngày càng thắt chặt của giặc Pháp.


Năm 1950, thầy đã cùng các đồng nghiệp chấp nhận cảnh ăn đói mặc rét, xây dựng thành công một trong vài ba cỗ máy cái của ngành giáo dục lúc đó: Trường Sư phạm Việt Bắc. Cứ thế, bất chấp mọi thách thức, thầy đã lần lượt hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của mình - lúc trên bục giảng, khi trong cương vị lãnh đạo - ở Trường Sư phạm trung cấp trung ương, Đại học Tổng hợp Hà Nội, Đại học Tổng hợp (sau tách ra là ĐHKHXH&NV) TP.HCM.


Làm việc với giáo sư nhiều năm, tôi đã hơn một lần tự hỏi: động lực nào đã khiến thầy có thể chủ động vững bước trên đường đời? Và tôi đã “ngộ” dần. Trước hết, đó là lý tưởng sống rất rạch ròi, như thầy đã tâm sự khi tạm biệt thủ đô, cùng khoa ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội sơ tán lên vùng núi rừng Thái Nguyên heo hút 42 năm trước:


Ra đi lần nữa biệt kinh thành


Mái tóc mười phần chín


hết xanh


Trách nhiệm - gia đình:


đôi gánh nặng


Văn chương nghệ thuật:


sợi tơ mành


Hai mươi năm trước dân


không nước!


Hai chục năm sau biết


có mình?


Đã quyết đem thân


phò nghĩa cả


Niềm riêng chạnh nghĩ


luống buồn tênh.


Có nhiều điều đáng ngẫm về bài thơ rất hàm súc này. Tôi chỉ xin nhấn mạnh một điều: với những ai từng chịu đựng cảnh ngộ “dân không nước”, lòng yêu nước ấy sâu sắc lắm. Chính vì vậy họ quyết không chấp nhận tình trạng lại phải mang nỗi nhục mất nước. Và có thể vẫn còn buồn về cái “niềm riêng” nhưng thái độ sống của thầy thật dứt khoát: “quyết đem thân phò nghĩa cả”.


60 năm đứng trên bục giảng


Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn (ĐH Quốc gia TP.HCM) kết hợp với Hội Nghiên cứu và giảng dạy văn học TP.HCM sẽ tổ chức lễ mừng thọ GS-NGND Hoàng Như Mai 90 tuổi tại Trường đại học Khoa học xã hội và nhân văn, 10-12 Đinh Tiên Hoàng, Q.1, TP.HCM, vào lúc 8g30 thứ bảy 20-9-2008.


Kính mời quý thầy cô và các cựu sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh khoa ngữ văn Đại học Tổng hợp cũ (Đại học Khoa học xã hội & nhân văn hiện nay) tới tham dự.


Tôi vẫn nghĩ nhiều đến bản chất nhân hậu của giáo sư. Trong các mối quan hệ với bè bạn, đồng nghiệp và học trò, thầy luôn đối xử rất có tình. Vì vậy các thế hệ học trò phục thầy về tài năng, nhưng quan trọng hơn, rất quý trọng thầy về đức độ. Còn nhớ, những năm kháng chiến chống Mỹ, nhiều sinh viên khoa ngữ văn đã lên đường vào Nam.


Chuyện “đi B” lúc bấy giờ được tổ chức hết sức bí mật. Người ra đi hạn chế tối đa việc tiếp xúc, gặp gỡ người thân. Vậy mà nhiều người trước khi vượt Trường Sơn vẫn tìm mọi cách gặp thầy để nói lời tạm biệt và để được nhận những lời dặn dò ân cần của người thầy khả kính.


Thầy còn nêu một tấm gương sáng về tinh thần tự học. Thế hệ của thầy sở dĩ đã hoàn thành xuất sắc những nhiệm vụ quá sức mình, chủ yếu là do không ngừng học tập, nghiên cứu. Cho nên hơn sáu thập kỷ đứng trên bục giảng cũng là ngần ấy năm thầy gắn bó với bàn viết. Chỉ có điều, khác với nhiều đồng nghiệp, thầy không chỉ viết nghiên cứu phê bình mà còn sáng tác thơ, văn, kịch.


Hai con người nghiên cứu và sáng tác thường thì tách bạch, rạch ròi nhưng ở thầy lại có sự hòa hợp, bổ sung tích cực cho nhau. Nhiều bài thơ, kịch bản của thầy ẩn chứa một chiều sâu văn hóa, một tầm suy tư triết lý. Ngược lại, nhiều bài nghiên cứu văn hóa, văn học của thầy lại thể hiện tính phóng khoáng, không hàn lâm kinh viện.


Bộ giáo trình Văn học VN hiện đại (1945-1960) có một giá trị rất riêng: đây là công trình đầu tiên mang tính đột phá, nghiên cứu về một chặng đường văn học còn nóng hổi tươi nguyên đối với thời kỳ đó. Các tập chuyên luận, tiểu luận về thơ (Thơ một thời, Bản sắc dân tộc trong thơ Hồ Chí Minh), về sân khấu (Nhận định về cải lương, Trần Hữu Trang - soạn giả cải lương) đến nay vẫn có ích cho giới nghiên cứu.


Những tác phẩm Tiếng trống Hà Nội, Dòng sông biên giới, Vẽ chân dung cụ Đồ Chiểu là những đóng góp có giá trị của thầy cho sân khấu kịch nói.


Thơ, với thầy, là một thú vui tao nhã, một mảnh vườn riêng tĩnh lặng, chủ yếu để thầm thì tâm sự với chính mình, hoặc để “đối diện đàm tâm” với người tri kỷ. Tập Trao cho nhau cuộc đời (1993) gồm 52 bài thơ, thật ra chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ trong toàn bộ sáng tác thơ của thầy. Cũng như người, tình cảm trong thơ của thầy đôn hậu, chân thành, giọng thơ nặng chất tâm sự, trong sáng mà đằm sâu. Là trí thức tân học nhưng thầy chịu ảnh hưởng không nhỏ các nhà hiền triết phương Đông. Vẫn ấp ủ một tâm sự sâu kín, đôi lúc phảng phất nét ưu tư đấy, nhưng nhà thơ luôn xác định một thái độ sống cao thượng, như khi nhớ đến hai người bạn (Chu Thiên, Đặng Huy Vận) đã quá cố 40 năm trước:


Chúng ta trí thức đi theo Đảng


Nào có khi nào tính thiệt hơn


Việc làm ngay thẳng lòng


trong sáng


Sống giản đơn và chết


giản đơn.


Tuổi càng cao, thầy càng giữ được phong cách sống an nhiên tự tại, luôn bình thản ung dung:


Cuộc đời vinh nhục vui buồn


Sắc - không, không - sắc há


còn vấn vương


Bao giờ đến lượt lên đường


Thì như một chiếc lá vàng


gió bay.


Ở tuổi đại thọ, giáo sư có quyền nghĩ một cách bình tĩnh như thế. Chúng tôi nghĩ khác. Có căn cứ để tin chiếc lá vàng kia vẫn gắn chặt lắm với cây đời dồi dào nhựa sống, vẫn góp phần làm đẹp cho đời - đặc biệt trong lĩnh vực giáo dục - bằng những hoạt động thầm lặng với chất lượng cao.


Trần Hữu Tá


tuoitre.vn

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Nhân Ngày Nhà Giáo VN 20/11/2017: Những điều ít biết về Thầy tôi – Nhà thơ Thúc Hà - Nguyễn Văn Thanh 18.11.2017
Thuyết trình khoa học với chủ đề: Tính hiện đại của tiểu thuyết M. Proust - Tư liệu 13.11.2017
Tàu sân bay Mỹ sẽ đến thăm cảng Việt Nam - Tư liệu 12.11.2017
Hoàng Như Mai văn tập - Đoàn Lê Giang 12.11.2017
hai bài của GS Trần Hữu Tá viết về GS, NGND Hoàng Như Mai - Trần Hữu Tá 12.11.2017
DONALD TRUMP phát biểu tại APEC, Đà Nẵng, ngày 10-11-2017 - DONALD John Trump 11.11.2017
Kiểm dịch "Luận chiến văn chương" (quyển 4) của Chu Giang, Nguyễn Văn Lưu - Kiều Mai Sơn 07.11.2017
Cụ Triệu Thái - cùng thời Nguyễn Trãi - Danh nhân đất Việt - Vũ Truyết 06.11.2017
Cát Bà & huyện Cát Hải, Hải Phòng - Nhiều tác giả 05.11.2017
Tỷ phú cá vược Trương Văn Trị - Tư liệu sưu tầm 02.11.2017
xem thêm »