tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20229865
Những bài báo
23.09.2013
Nhiều tác giả
Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Văn Huyên

Nguyễn Văn Huyên - người từ chối chức bộ trưởng


-       Nhấn chuột vô đây đọc Tiểu sử Giáo sư Nguyễn Văn Huyên


Giáo sư Nguyễn Văn Huyên sinh ra trong một gia đình nho học, có nghề bốc thuốc. Cha mất sớm khi ông mới 8 tuổi, mẹ là người phụ nữ tảo tần làm nghề may vá và bán quần áo cũ. Cũng giống như các anh chị em của mình, cậu bé Huyên luôn được mẹ chăm sóc, dạy dỗ và dốc sức cho học hành. Năm 18 tuổi, Nguyễn Văn Huyên và em trai là Nguyễn Văn Hưởng được gia đình cho đi Pháp du học. Ông học tú tài rồi Cử nhân Văn khoa năm 1929, Cử nhân Luật năm 1931 tại Đại học Sorbonne, Paris.


Năm 1934 ông là người Việt Nam đầu tiên bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ Văn khoa tại Đại học Sorbonne, Pari với luận án chính "Hát đối đáp nam nữ thanh niên ở An Nam" và luận án phụ "Nhập môn nghiên cứu nhà sàn ở Đông Nam Á". Hai luận án này được xếp loại xuất sắc, được in thành sách và xuất bản ở Pháp với sự hoan nghênh của giới chuyên môn Pháp, Đức, Hà Lan... Việc bảo vệ thành công hai luận án này cũng đánh dấu lần đầu tiên trong lịch sử của trường Sorbonne có một người Việt Nam đã giành được học vị cao nhất này.


Nhưng khi về nước, với học vấn và học vị cao bậc nhất lúc đó, ông khước từ làm quan và những hứa hẹn của chính quyền thực dân, mà chỉ chọn nghề dạy học. Ông dạy môn lịch sử và địa lý tại Trường Bưởi. Sự lựa chọn này theo như gia phả mà gia tộc họ Nguyễn đã ghi “Lấy nghiệp giáo để giúp người” và cũng là chí hướng của ông. Về sau vì cảm thấy bị kìm hãm mất tự do, ông chuyển sang công việc nghiên cứu khoa học và trở thành người Việt Nam duy nhất là ủy viên thường trực của Trường Viễn Đông Bác Cổ, một cơ quan nghiên cứu có uy tín lớn nhất ở Việt Nam và Đông Nam Á lúc bấy giờ.


Năm 1938, ông đã tham gia hoạt động cùng các trí thức yêu nước ở Hội truyền bá chữ Quốc ngữ, là Ủy viên Ban trị sự của Hội ở Bắc kỳ, cùng với Nguyễn Văn Tố, Hoàng Xuân Hãn. Ông cùng với nhà sử học Trần Văn Giáp là tác giả của phương pháp “I tờ…” để dạy và học chữ Quốc ngữ. Đây là quyết định có tính bước ngoặt trong cuộc đời ông. Và trong những ngày sôi động của cách mạng, ông cũng đã cùng với Nguyễn Xiển, Ngụy Như Kon Tum, Hồ Hữu Tường, đại diện trí thức Thủ đô ký bức điện yêu cầu vua Bảo Đại thoái vị.


Lòng yêu nước và bản lĩnh của một trí thức đã đưa ông đến với cách mạng ngay từ những ngày đầu tháng Tám lịch sử. Từ đó cho đến khi về thế giới bên kia, ông trung thành với con đường đã chọn và luôn được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin cậy, dìu dắt.


Đặt nền móng cho nền giáo dục đại học mới


Ngay sau Cách mạng tháng Tám thành công, ông đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho trọng trách Bộ trưởng Bộ Giáo dục, nhưng ông từ chối với lý do “thiếu kinh nghiệm”. Nhưng trước sự tin cậy của Bác: “Chú phải chia bớt chữ cho nhân dân”, cũng là trách nhiệm của người trí thức yêu nước, một học giả uyên thâm trước đất nước và nhân dân, ông đã nhận nhiệm vụ Bộ trưởng Bộ Giáo dục tại kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa I ngày 3/11/1946. Ông đã giữ cương vị này trong suốt 29 năm cho đến khi qua đời (năm 1975).


Ở cương vị này ông đã không phụ lòng mong mỏi của Bác Hồ, mà thực tế, chí hướng vì một nền giáo dục quốc gia đã được ông đưa ra từ trước đó, trong buổi khai giảng đầu tiên của Trường Đại học Quốc gia Việt Nam ngày 15/11/1945, trước khi ông nhận nhiệm vụ mới gần một năm, khi ấy ông là Tổng Giám đốc Vụ Đại học kiêm Giám đốc Trường Viễn Đông Bác Cổ.


Tại buổi khai giảng này, ông đã nêu rõ quyết tâm cũng như đưa ra phương sách cụ thể để xây dựng và phát triển giáo dục đại học của nước nhà. “Chúng tôi muốn rằng nền đại học mới này là một lực lượng mạnh trong những lực lượng của Việt Nam. Chúng tôi muốn nó làm một thành lũy để trường kỳ kháng chiến phục hồi hoàn toàn lãnh thổ, và giải phóng tinh thần cho dân tộc chúng tôi là một dân tộc văn hiến có ngoài nghìn năm lịch sử độc lập và đã tự gây nên một nền văn minh đặc sắc trên ven bể Thái Bình Dương này”. Lễ khai giảng năm ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tới dự.


Giáo sư Nguyễn Văn Huyên cũng là người đặt nền móng cho ngành nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Cuốn “Văn minh Việt Nam” với nền tảng dựa trên kết cấu xã hội đặc thù Nhà -Làng - Nước cùng các công trình nghiên cứu về hội Gióng, hội Giá, các ngày Tết lễ, hát giao duyên, tín ngưỡng Tứ bất tử…của ông nhằm khẳng định dân tộc Việt Nam đã gây dựng được một nền văn minh đặc sắc trên thế giới.


Trong suốt thời gian làm Bộ trưởng, ông đã chú trọng đến toàn bộ vấn đề cơ bản của nền giáo dục như vị trí của nhà trường trong xã hội, hệ thống giáo dục quốc dân, mục tiêu đào tạo con người phát triển toàn diện… Ông cũng luôn quan tâm đến nội dung chương trình và sách giáo khoa, các vấn đề giáo dục đại học, phương pháp giáo dục, nghiên cứu khoa học, chế độ chính sách cho giáo viên.


Sau Cách mạng tháng Tám, từ việc xóa nạn mù chữ cho đến cuộc cải cách giáo dục lần thứ nhất (1950-1951) và lần thứ hai (1956), phong trào thi đua “Hai tốt”, duy trì và phát triển nền giáo dục trong những năm tháng ác liệt của bom đạn thời kháng chiến chống Mỹ cứu nước… đều mang đậm dấu ấn của Giáo sư Nguyễn Văn Huyên. Trong đó, xóa nạn mù chữ sau cách mạng và trong kháng chiến chống thực dân Pháp được coi là một trong những dấu ấn đậm nét ngay sau khi ông nhận cương vị Bộ trưởng, bởi điều kiện lịch sử đất nước rất khó khăn bấy giờ, toàn dân gần như mù chữ.


Trong suốt mấy chục năm phục vụ sự nghiệp giáo dục, động lực thúc đẩy Giáo sư Nguyễn Văn Huyên cống hiến hết mình cho sự nghiệp chung của đất nước, của dân tộc còn bởi ông nhận thấy rất rõ sự quan tâm của Bác Hồ dành cho nền giáo dục, đó là “sự quan tâm thường xuyên, liên tục, cụ thể, một sự quan tâm hết sức đặc biệt”. Thế nên, dù trong hoàn cảnh nào, ông cũng luôn cố gắng đem hết sức mình phục vụ kháng chiến, phục vụ nhân dân.


Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, cả gia đình lên chiến khu Việt Bắc, lúc ấy ông thường đi xe đạp cùng người cần vụ từ Sơn Dương, Chiêm Hóa (Tuyên Quang) đi thăm và kiểm tra khắp các trường học ở khu ba, khu bốn. Có lần, trong chuyến công tác khi đi đò trên sông Gâm đò bị lật, may sao ông vớ được cái sào chống mảng nên thoát chết; hay có lần ông bị ngất trên đường đi công tác các tỉnh ở khu bốn…


Điều đặc biệt trong thời gian ông giữ cương vị này còn bởi ông luôn được Bác Hồ giao cho những nhiệm vụ quan trọng khác, trong đó có sự góp phần không nhỏ vào công tác ngoại giao nhân dân. Ông được giao phát triển quan hệ với các nước châu Phi, giúp họ phát triển giáo dục, chủ yếu là đưa chuyên gia giáo dục sang giúp nước bạn, bởi Việt Nam đã có kinh nghiệm trong xóa nạn mù chữ và phổ cập giáo dục, cũng như phát triển hệ thống giáo dục phổ thông và đại học…


Sau này, nói về những đóng góp của ông đối với nền giáo dục nước nhà, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã viết: “Có thể nói ngay mấy việc lớn mà ông, với cương vị là Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong suốt 30 năm, đã làm được cho sự nghiệp giáo dục. Thứ nhất là chống nạn mù chữ mà ông là người lãnh đạo, một người chiến sĩ xung kích. Thứ hai là lãnh đạo việc dùng tiếng Việt trong sự nghiệp giáo dục, dùng ngay tiếng Việt chứ không phải dùng tiếng Pháp như ở nhiều nước khác. Thứ ba là mặc dù kháng chiến vẫn xây dựng và phát triển hệ thống các trường học, nhất là các trường đại học trên chiến khu. Thứ tư là động viên, khuyến khích các em học sinh đi học trong những hoàn cảnh rất khó khăn… Hoàn thành các công việc này trong những hoàn cảnh khó khăn lạ lùng của cuộc kháng chiến chứng tỏ ông là người có một ý thức trách nhiệm, lương tâm nhà nghề cực kỳ đẹp đẽ”.


Báo Tin tức, 26-08-2012


Nguyễn Văn Huyên: Vị Bộ trưởng thực tâm, thực tài


"Ông một lòng một dạ với giáo dục, những việc làm cụ thể đều xuất phát từ thực tâm", ông Vương Cát Định, trầm ngâm khi được hỏi về "điều ấn tượng nhất" với cố Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên. Ông Định là cán bộ của Bộ Giáo dục qua 4 đời Bộ trưởng.

Cùng với khoảng 100 khách mời, ông Định có mặt trong buổi kỷ niệm 100 năm ngày sinh cố Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên chiều 15/11 do Bộ GD-ĐT và Hội cựu giáo chức Việt Nam tổ chức. Buổi lễ lẽ ra đã trọn vẹn nếu không có sơ suất, Bộ GD-ĐT tặng gia đình ảnh cụ Huyên với Bác Hồ lại chọn nhầm ảnh người khác!

Ấn tượng khó phai

Với GS 90 tuổi Nguyễn Văn Chiển, nhà khoa học đầu ngành của ngành địa chất, nhiều quyết định ở "ngã ba đường" trong cuộc đời ông đều có dấu ấn của cố Bộ trưởng Huyên.

Năm 1946, khi đang nghiên cứu và giảng dạy ở Trường CĐ Khoa học (ĐH Khoa học Tự nhiên Hà Nội bây giờ), ông được gọi lên làm Đổng lý Văn phòng Bộ Giáo dục, dù chưa hề quen biết GS Huyên. Được một tháng, anh cán bộ văn phòng quay trở lại phòng thí nghiệm. "Ông đã đoán trúng tâm lý thích làm khoa học của tôi và giúp tôi thoát khỏi câu chế giễu "anh cạo giấy" của vợ", GS Chiển hóm hỉnh.

9 năm sau đó, GS Chiển lại có cơ hội trở lại quan trường khi Vụ Tổ chức cán bộ muốn đề bạt ông làm Phó Giám đốc Nha học vụ phổ thông. Bộ trưởng Huyên đã mời lên gặp trực tiếp và khuyên ông nên trở lại xây dựng ngành khoa học địa chất. "Tôi thầm cảm ơn ông đã điều động cán bộ đúng với khả năng chủ quan và yêu cầu khách quan của đất nước, không như ai đó đề bạt cán bộ chỉ vì phe cánh thân quen".

Đặc biệt hơn cả là câu chuyện khi Nhà nước quyết định xây dựng Trường ĐH Bách khoa, trong đó có ngành Địa chất thăm dò. Nghĩ rằng ĐH Bách khoa cần hơn nên GS Chiển sau khi gặp hiệu trưởng, đã chuẩn bị sẵn một văn bản quyết định điều động toàn bộ cán bộ và cơ sở vật chất từ ĐH Tổng hợp sang Bách khoa. Khi đem văn bản trực tiếp lên trình bày, Bộ trưởng Huyên ký ngay. "Với tình hình của bộ máy quan liêu và phổ biến hành là chính hiện nay, chắc chắn không có Bộ trưởng nào dám giải quyết bất cứ việc gì vượt qua đầu của cấp dưới và dự thảo quyết định của tôi it nhất phải chờ hàng tháng mới được ký là may mắn lắm rồi", GS Chiển so sánh.

Một câu chuyện khác trong buổi gặp mặt còn được nhiều người nhắc tới. Ở một tỉnh nọ, Tỉnh ủy đề bạt một tỉnh ủy viên làm trưởng ty giáo dục. Nhưng Bộ trưởng Huyên kiên quyết không duyệt, dù vị tỉnh ủy viên có phẩm chất đạo đức tốt. Lý do không duyệt ở đây là trình độ văn hóa của ứng cử viên mới ở bậc Tiểu học, khó có khả năng chỉ đạo hiệu quả sự nghiệp giáo dục của một tỉnh đồng bằng với đầy đủ ngành mẫu giáo mầm non phổ thông sư phạm chuyên nghiệp. Tỉnh ủy sau đó đã rút quyết định và sắp cho ông này một công tác phù hợp hơn.

Câu chuyện cái ngăn tủ


Gần 90 tuổi, ông Nguyễn Hữu Nghinh vẫn lọc cọc đạp xe đến buổi lễ. Vị cựu Chánh văn phòng bộ này vẫn còn nhớ như in cái ngăn tủ phòng làm việc của Bộ trưởng sau ngày mất. Khi đó, cơ quan đã mời đại diện gia đình đến kiểm kê, giao lại tiền và quà mà ông để trong ngăn tủ. Món quà của những lần đi công tác, tiền nhuận bút duyệt sách, phụ cấp đại biểu Quốc hội...được Bộ trưởng để lại, thăm hỏi giúp đỡ những người làm việc lương thấp, cán bộ nhân viên dưới quyền khi họ gặp khó khăn.

Một cán bộ Bộ Giáo dục có điều kiện làm việc lâu và gắn bó với gia đình GS Huyên, ông Lê Văn Chung cho hay, các phương tiện làm việc trong phòng của cố Bộ trưởng từ năm 1954 đến khi ông mất (1975), vẫn được giữ nguyên bởi còn tốt, ông không cho thay. Thậm chí, đám cưới của các con, ông không mời cán bộ ở Bộ vì không muốn phiền đến mọi người.

Ông Vương Cát Đinh thì không quên được câu chuyện chiếc máy catset mà luật sư Phan Anh, khi đó là Bộ trưởng Bộ Ngoại thương tặng Bộ trưởng Huyên khi tới nhà chơi. Mang về nhà được một vài hôm, ông Huyên mang tới cho phòng Tổng hợp và Vụ Hợp tác quốc tế dùng, vì máy catset lại có ghi âm được, lúc đó quý lắm.

"Có một việc làm đến bây giờ, hơn 33 năm sau ngày mất, tôi vẫn còn ghi đậm trong tâm khảm về sự kiên quyết lẫn nhân hậu ở con người cụ" - ông Trần Đình Thi, thư ký của cố Bộ trưởng hồi tưởng. Người thư ký trước ông Thi mắc sai phạm nên bị phê bình nghiêm khắc. Bộ trưởng Huyên yêu cầu anh đó nghỉ việc, không được đến cơ quan cho đến khi nhận quyết định chuyển sang cơ quan khác. Tuy nhiên, lần nào thăm địa phương nơi người cán bộ ấy sinh sống, ông đều gửi quà hoặc trực tiếp đến thăm.

Ông Nghinh thì mãi không quên được những lần anh em văn phòng chuẩn bị báo cáo chưa kỹ, khi phát biểu, Bộ trưởng vẫn cầm giấy đọc trơn tru, mạch lạc và bổ sung không ít thông tin vào những văn bản đó. "Làm việc nghiêm túc, yêu cầu cao nhưng cũng rất rộng lượng", đó là những điều không chỉ ông Nghinh mà những người làm cùng đều thấm thía ở Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên.

Bài học còn nguyên giá trị

"Bông hoa của chế độ" là từ ngữ quen thuộc nói về thành quả nền giáo dục mà cố Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên đã dầy công xây dựng trong suốt 29 năm.

Chẳng hạn, trong chỉ đạo và phát triển giáo dục một việc rất quan trọng là xây dựng và phát triển đúng "tháp giáo dục. Bài học này vẫn còn nóng hổi vì "tháp giáo dục" hiện nay đang tồn tại nhiều nhiều bất hợp lý, có chỗ đảo ngược so với thời cụ Nguyễn Văn Huyên.

Một giá trị thời sự khác là "cuộc xóa mù chữ và phổ cập giáo dục, ngày nay được gọi là giáo dục cho mọi người". Khuyến cáo mới đây của UNESCO với Việt Nam về khả năng không đạt được xóa mù chữ vào năm 2015 đưa ra trong báo cáo giam sát toàn cầu năm 2008 là một lưu tâm rõ nét nhất.

Tâm đắc với "công đầu khai phá dân tộc học và nghiên cứu con người Việt Nam" của cố Bộ trưởng Huyên, GS Phạm Minh Hạc còn nhắc tới "bài học" về giáo dục nhân cách - một vấn đề ngày càng trở nên ráo riết với thực trạng giáo dục hiện nay.

Một trong những dự định khi về hưu của GS Huyên khi nghỉ hưu là sẽ viết sách về tấm gương những giáo viên đã vượt qua gian khổ đào tạo nên một thế hệ trưởng thành. Ít ai biết, mong ước giản dị lúc đó của GS Huyên là có một cái máy chữ để thực hiện điều này.

Mới đây, những người con của ông đã trở lại Tuyên Quang, nơi Bộ GD-ĐT đặt trụ sở lâu nhất thời kháng chiến. Bà con ở đây vẫn nhắc tới những kỷ niệm thân tình giữa những nhân sĩ yêu nước cùng GS Nguyễn Văn Huyên đã gắn bó với họ thời đó là GS Hồ Đắc Di, Tôn Thất Tùng.

TS Nguyễn Văn Huy, con trai cố Bộ trưởng cho biết, nguyện vọng của gia đình là hệ thống 3 trường mầm non, tiểu học và Trung học cơ sở ở đây được mang tên của 3 GS đó. "Đây sẽ là sự kết nối giữa quá khứ hiện tại và tương lai và rất mong Bộ GD-ĐT lưu tâm", ông Huy bày tỏ. Hiện nay, tên của cố GS Nguyễn Văn Huyên đã được đặt cho con đường, 2 ngôi trường ở Hà Nội và 1 trường THPT ở Tuyên Quang.


 


Buổi dự giờ đặc biệt

Việc Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên đến thăm trường được báo trước 3 ngày. Nhưng việc đến thăm lớp 6Đ thì tôi mới biết lúc 6h sáng ngày ông đến. Tôi nhắc thầy Nguyên, Phó chủ nhiệm xem lại giáo án, phân công các Phó chủ nhiệm khác đi tìm cho đủ học sinh. Một lúc sau, anh Xủng từ bãi nhãn gần trường về báo "bốn đứa đang làm thịt rắn", tôi khuyên mãi mới được 3 em về. Anh Sanh từ sông Đáy đưa về 5 em và nói "5 em đang câu cá, cự nự không chịu về lớp. Tôi khuyên, các em mới chịu nghe". Mấy chị nuôi đi gop khắp trường được 6 em. Tôi nhẩm tính: 22 em, cứ đưa chúng lên lớp kẻo trễ.


Vào thăm lớp, Bộ trưởng nhìn các HS to lớn ăn mặc kỳ dị, quá đỗi ngạc nhiên. Ông dừng lại, đảo mắt nhìn: 19 em đứng, 3 em ngồi. Kỳ lạ hơn là 3 em ngồi trong tư thế khác thường với 3 chiếc ruột chăn màu cháo lòng, khoét lỗ ở giữa để chui đầu vào, phủ kín người.

Khi thầy Nguyên sắp giới thiệu khách thì bỗng một HS đội mũ phớt, cầm can mây từ ngoài lừng lững đi vào, đứng giữa 2 dãy bàn. Cậu ta đưa tay cầm điếu thuốc đang bốc khói lên mồm, giọng tỉnh bơ: "Hôm nay Bộ trưởng về thăm lớp ta, chắc thầy Nguyên dạy Toán hay lắm. Ta thử học 1 tiết xem sao". Nói xong cậu ta điềm nhiên về chỗ. Tôi đứng phía sau đoàn khách, cúi xuống nền phòng học, chẳng có cái lỗ nào mà chui xuống.

Tôi vừa buồn vừa lo: thế nào trường tôi, do lỗi của lớp 6Đ, sẽ bị khiển trách. Nhưng sau đó một thời gian, chúng tôi nhận được thông báo của Đảng ủy khu trường về nhận xét của Bộ trưởng "những thầy giáo dạy trường HS miền Nam, nhất là các lớp có nhiều HS cá biệt, là những anh hùng". (Theo lời kể của giáo viên Huỳnh Thảng, trường học sinh miền Nam số 27 ở Chương Mỹ, Hà Tây cũ).


Theo VNN

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Ngày này 9 năm trước nhà văn Sơn Nam đi xa... - Phạm Sỹ Sáu 13.08.2017
Tượng đài chiến thắng gãy đổ do trẻ 12 tuổi đùa nghịch! - Vũ Viết Tuân 11.08.2017
Đặc khu sẽ không hội đồng nhân dân và có đặc quyền casino - Như Bình 11.08.2017
Chuyện vụn về Đại hội Hội Nhà văn Hà Nội... - Trần Thanh Cảnh 10.08.2017
Phú Quốc lúng túng với cô gái nước ngoài ngồi thiền xin tiền - Nhiều tác giả 10.08.2017
Hang Tám Cô - Huyền thoại và sự thật: Không thể tồn tại sự mù mờ - Nhiều tác giả 09.08.2017
Đất quốc phòng sân bay Tân Sơn Nhất: Chấm dứt liên doanh, sẵn sàng bàn giao - Nhiều tác giả 09.08.2017
Trở lại với câu hỏi: Con người rời khỏi châu Phi khi nào? - Hà Văn Thùy 06.08.2017
Truy giấy phép biểu diễn với cậu bé kéo đàn ở bờ hồ Hoàn Kiếm là không ổn - Nhiều tác giả 30.07.2017
Biển Đông: Một năm sau phán quyết của Toà PCA - Nhiều tác giả 29.07.2017
xem thêm »