tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20192458
06.09.2013
Nhiều tác giả
Nhà thờ chính tòa Phát Diệm

Nhà thờ chính tòa Phát Diệm (thường gọi là Nhà thờ đá Phát Diệm) là một quần thể nhà thờ Công giáo rộng khoảng 22 ha, nằm tại thị trấn Phát Diệm, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, cách Hà Nội khoảng 120 km về hướng Nam. Hiện nay, tỉnh Ninh Bình và các nhà nghiên cứu Nhật Bản đang hoàn thiện hồ sơ về kiến trúc nhà thờ Phát Diệm để đề nghị UNESCO công nhận nhà thờ Phát Diệm là di sản văn hóa thế giới. Nhà thờ đá Phát Diệm được báo chí đánh giá là một trong những nhà thờ đẹp nhất Việt Nam, được ví như "kinh đô công giáo" của Việt Nam[4]. Đây là một công trình lớn, là nhà thờ chính tòa của giáo phận Phát Diệm rộng lớn ở phía bắc Việt Nam. Nhà thờ được xây dựng toàn bằng đá và gỗ [5]. Nhà thờ Phát Diệm được khởi công vào năm 1875 và đến năm 1898 thì cơ bản hoàn thành. Nét độc đáo của công trình này ở chỗ: mặc dù là nhà thờ Công giáo nhưng được mô phỏng theo những nét kiến trúc đình chùa truyền thống của Việt Nam. Quần thể kiến trúc này được chủ trì xây dựng dần dần bởi linh mục Phêrô Trần Lục (còn gọi là cụ Sáu) - linh mục ở giáo phận Phát Diệm từ năm 1865) và các giáo dân Công giáo trong hơn 30 năm.


 




 


Nhà thờ được xây dựng với trình độ kỹ thuật và điều kiện giao thông của những năm cuối thế kỷ 19. Từ hướng Nam đi vào nhà thờ Phát Diệm gồm các phần: Ao hồ, Phương Ðình, Nhà thờ lớn, ba hang đá nhân tạo và nhà thờ đá.


Quần thể nhà thờ Phát Diệm gồm 1 nhà thờ lớn và 5 nhà thờ nhỏ (trong đó có một nhà thờ được xây dựng bằng đá tự nhiên, được gọi là nhà thờ đá), 1 phương đình (nhà chuông), ao hồ và 3 hang đá nhân tạo. Theo ông Nguyễn Văn Giao, hướng dẫn viên phục vụ nhà thờ cho biết: "Nói công trình này giống đình chùa là rất đúng. Cha Trần Lục - người kiến trúc sư của công trình có mong muốn rằng, qua công trình này nói lên tính chất hòa hợp và sự hội nhập giữa đạo Công giáo với nền văn hóa kiến trúc của dân tộc cũng như sự hòa hợp giữa Công giáo với các tôn giáo khác ở Việt Nam; nói lên tính đoàn kết".


    Ao hồ: Một hồ nước hình chữ nhật, rộng khoảng 4 ha, được kè đá xung quanh nằm trực diện với con đường từ thị trấn Phát Diệm dẫn vào nhà thờ. Giữa hồ là một hòn đảo trên đó có bức tượng Chúa.


    Phương Đình: khởi dựng năm 1899, là một công trình kiến trúc cao 25m, rộng 17m, dài 24m gồm ba tầng được xây dựng bằng đá phiến, lớn nhất là tầng dưới cùng được xây dựng bằng đá xanh. Trên 4 đỉnh tháp có 4 pho tượng bốn vị Thánh Sử, mà từ đường nét, tư thế đến đường mây nếp áo khiến ta dễ lầm với các pho tượng trong các đền chùa Việt Nam. Các vòm cửa bằng đá được lắp ghép đến trình độ tinh xảo. Giữa Phương Ðình đặt một sập làm bằng đá nguyên khối, phía ngoài và bên trong là những bức phù điêu được khắc chạm trên đá hình ảnh chúa Jêsu và các vị thánh với những đường nét thanh thoát. Tầng thứ hai của Phương Ðình treo một trống lớn. Tầng ba treo một quả chuông cao 1,4m, đường kính 1,1m, nặng gần 2000 kg, quả chuông lớn ở Phương Ðình được đúc vào năm 1890. Một tiếng chuông vang xa được ví như cả 3 tỉnh (Nam Định, Ninh Bình và Thanh Hóa) nghe thấy. Mái của nhà thờ Phát Diệm không cao vút kiểu ngọn tháp như những nhà thờ khác mà là mái cong thấp cổ kính như mái đình, mái chùa.


    Nhà thờ lớn: Nhà thờ chính được xây dựng từ năm 1891 với tên chính thức là Nhà thờ Đức Mẹ Mân Côi, nay là nhà thờ Chính tòa của vị Giám mục Phát Diệm. Nhà thờ lớn dài 74m, rộng 21m, cao 15m, có bốn mái và có năm lối vào dưới các vòm đá được chạm trổ. Trong nhà thờ có 6 hàng cột gỗ lim (48 cột) nguyên khối, hai hàng cột giữa cao tới 11m, chu vi 2,35m, mỗi cột nặng khoảng 10 tấn. Gian thượng của thánh đường có một bàn thờ lớn làm bằng một phiến đá nguyên khối dài 3m, rộng 0,9m, cao 0,8m, nặng khoảng 20 tấn. Mặt trước và hai bên được chạm trổ các loài hoa đặc trưng của bốn mùa làm cho bàn thờ như được phủ một chiếc khăn màu thạch sáng. Hai phía bên nhà thờ có bốn nhà thờ nhỏ được kiến trúc theo một phong cách riêng.


    Nhà thờ đá: Khởi công xây dựng từ năm 1883. Tên nguyên thủy: Nhà nguyện Trái tim Vô nhiễm nguyên tội Đức Mẹ, còn được gọi là nhà thờ đá vì tất cả mọi thứ ở nhà thờ này đều được làm bằng đá, từ nền, tường, cột, chấn song cửa... Phía trong được chạm nhiều bức phù điêu đẹp, đặc biệt là bức chạm tứ quý: tùng, mai, cúc, trúc, tượng trưng cho thời tiết và vẻ đẹp riêng của bốn mùa trong một năm. Ðường nét khắc họa những con vật như sư tử, phượng sống động đến lạ thường.


    Các hang đá nhân tạo: ở phía bắc khu nhà thờ Phát Diệm có 3 hang đá cách nhau khoảng 100m được tạo bằng những khối đá lớn nhỏ khác nhau giữ nguyên dáng vẻ tự nhiên. Trong đó, hang Lộ Ðức là đẹp nhất. Trên các hang đá đều có các tượng lớn.


    Nhà nguyện Trái Tim Đức Mẹ và Hang đá Đức Mẹ:


    Núi Lộ Đức: Nguyên thủy tên là Vườn Giệtsimani (phiên âm từ Gethsemane), khởi dựng năm 1896, từ năm 1925 đổi tên thành núi Lộ Đức.


    Núi Sinh Nhật: nguyên thủy tên là Núi Táng Xác, khởi dựng năm 1875, cũng là công trình được xây dựng đầu tiên với qui mô rất đồ sộ nhằm mục đích thử độ lún của đất mới bồi. Từ năm 1954 được đổi tên thành Núi Sinh Nhật.


    Núi Sọ, trong đây có hang Bêlem


    Và các nhà nguyện: Nhà nguyện dâng kính Trái Tim Chúa, nhà nguyện kính thánh Phêrô, nhà nguyện kính thánh Giuse, và nhà nguyện kính thánh Rôcô (tên nguyên thủy: nhà nguyện kính thánh Gioan Tiền Hô).


Lễ hội Giáng sinh ở Nhà thờ Phát Diệm là một dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng lớn nhất của giáo dân giáo phận Phát Diệm cũng như những người dân Kim Sơn. Khoảng nửa tháng trước ngày lễ hội, giáo dân Phát Diệm bắt đầu chuẩn bị cho ngày lễ trọng đại nhất trong năm của những người theo đạo. Họ dành thời gian vào việc trang hoàng lại nhà thờ cho ngày lễ sắp tới.


Đêm Giáng Sinh diễn ra dưới tiết trời lạnh giá, Tòa Giám mục Phát Diệm lung linh với ánh đèn màu rực rỡ. Hệ thống hang đá, cây thông, đèn ông sao phát quang tạo nên một không gian độc đáo và tráng lệ khác thường. Trong khuôn viên nhà thờ, những người Công Giáo chuẩn bị tham dự thánh lễ tại thánh đường. Lễ giáng sinh ở Phát Diệm gồm các phần: Canh thức (chờ Chúa sinh ra) trước hang đá và Thánh Lễ. Kết thúc phần lễ là màn rước kiệu hoa tượng Chúa Hài Đồng (Chúa mới sinh). Lễ rước được tiến hành tôn nghiêm và linh thiêng. Ý nghĩa của nghi lễ này là để rước Chúa vào lòng dân. Sau nghi lễ này, tượng Chúa được đưa vào bên trong hang đá để kết thúc nghi lễ đêm Noel.


Trên sân khấu trước giữa phương đình và hồ nước là nơi trình diễn các tiết mục ca mừng Giáng sinh phục vụ nhân dân và du khách. Kết thúc chương trình ca mừng Giáng sinh cũng là lúc bên trong thánh đường, mọi người cùng nhau nguyện cầu cho cuộc sống hòa bình, con người an lạc và hạnh phúc. Ngày Giáng sinh là dịp những đôi tình nhân tặng quà cho nhau, trẻ em háo hức chờ sự xuất hiện của ông già Noel, gia đình bè bạn rủ nhau hội hè, yến tiệc,...


Wikipedia


Đến thăm nhà thờ đá đẹp nhất Việt Nam


1. Đứng trên chiếc cầu gỗ có mái che lợp ngói cổ năm mét rộng bắc qua con sông đào mang tên Ân Giang nước xanh trong chảy suốt bề ngang huyện Kim Sơn, tựa như đứng trên con thuyền buôn đường hàng hải trong những truyện cổ xa xưa, mà lòng chộn rộn nhớ về hai người nổi tiếng đất này.


Người thứ nhất là Doanh điền sứ Tướng công Nguyễn Công Trứ, đã cùng các vị chiêu mộ khai hoang mở đất dựng lập nên huyện Kim Sơn. Đất khai khẩn lấn biển dùng vào việc trồng cói, rồi nghề dệt chiếu cói ở Kim Sơn xác lập từ đây. Đến năm 2009, Kim Sơn tròn ba chu kỳ “Lục thập Hoa giáp” kể từ khi thành lập huyện năm 1829.


Thoắt đã hơn 180 năm. Với bản sắc văn hóa cộng đồng, Kim Sơn từ là một bãi bồi đầy bùn lầy lau sậy, qua bốn lần quai đê lấn biển, người dân Kim Sơn đã đưa diện tích đất đai của huyện nay gấp bốn lần năm thành lập. Và sản xuất chế biến cói đã đạt giá trị kinh tế tới hơn 250 tỷ đồng.


Người thứ hai, là Linh mục Phero Trần Lục, mà người dân quen gọi một cách thân mật là Cha Sáu. Lục có nghĩa là Sáu. Và cha cũng mới chịu có sáu trong bảy chức thánh để trở thành linh mục. Nhưng cha đã được đặc cách phong linh mục. Cha Sáu có công khởi xướng tổ chức xây dựng, để lại cho thị trấn Phát Diệm huyện Kim Sơn một quần thể kiến trúc nhà thờ Thiên Chúa giáo đẹp nhất Việt Nam.


Đẹp ở phong cách kiến trúc đặc thù kiến trúc đình chùa Việt, được xây hoàn toàn bằng đá và gỗ, và tới nay quần thể nhà thờ đá Phát Diệm trở thành một điểm tham quan du lịch nổi tiếng thu hút hàng triệu du khách mỗi năm như một vùng văn hóa kiến trúc độc đáo có một không hai. Điểm du lịch này lại được kết hợp quảng bá các sản phẩm từ cói Kim Sơn nổi tiếng 180 năm nay kể từ sinh thời Nguyễn Công Trứ. Tỉnh Ninh Bình trở thành điểm đến của khách thập phương mà điểm nhấn là quần thể kiến trúc nhà thờ đá Phát Diệm.


2. Ta quen ngắm những nhà thờ Thiên Chúa giáo với phong cách kiến trúc Gothic tháp nhọn, tháp vuông cao vút, mới thấy lạ khi thăm ngắm nhà thờ Phát Diệm. Nói cho chính xác, nhà thờ Phát Diệm là một quần thể kiến trúc, bởi nó bao gồm một nhà thờ lớn nằm giữa cùng bốn đền thờ nhỏ chầu bốn góc, cùng một không gian bao quanh sơn thủy hữu tình. Nói theo các nhà phong thủy, thì nó đắc địa là ở cái thế, có hồ nước trước mặt và lưng tựa dãy núi cao, trong đó có các hang đá lớn nhân tạo.


Từ hướng nam đi vào, trực diện với con đường thị trấn, là một hồ nước lớn hình chữ nhật, xung quanh bờ được kè đá xây tường thành cao, như các hồ ta thường gặp ở các làng Việt cổ. Giữa hồ có một đảo đất cây xanh vọi lên bức tượng đài “Chúa Cứu thế” đủ lớn cân đối với toàn cảnh. Qua một khoảng sân cỏ rộng là phương đình. Công trình phương đình cao 25 mét, rộng 17 mét, dài 24 mét, với ba tầng xây bằng nguyên liệu chính là đá phiến theo lối kiến thúc phương Tây. Nhưng mái vòm lại được lắp ghép uốn lượn tinh xảo như mô phỏng kiến trúc các mái đình làng, chùa chiền làng quê Bắc Bộ. Lớn nhất là tầng dưới cùng có năm cửa ra vào (ngũ môn), được xây bằng đá xanh. Giữa phương đình đặt một phiến đá nguyên khối vuông vức như chiếc sập gụ đặc.


Phía ngoài và bên trong phương đình có những bức phù điêu khắc chạm trên đá mô tả “15 phép mầu nhiệm Mân Côi” với đường nét thanh thoát gợi cảm.


Tầng hai phương đình treo một cái trống lớn.


Tầng ba treo một quả chuông cao I,40 mét, đường kính 1,10 mét, nặng gần 2 tấn. Qủa chuông này được đúc vào năm 1890. Một tiếng chuông vang xa được ví như cả ba tỉnh nghe thấy.


Theo nhiều tài liệu thì linh hồn của quần thể nhà thờ đá Phát Diệm chính là nhà thờ lớn. Đây là một kiến trúc độc đáo được xây dựng hoàn toàn bằng đá với những hoa văn chạm trổ công phu đặc sắc duy nhất ở Việt Nam. Cảm nhận về nó, cứ như là bàn tay tài khéo của kiến trúc sư đất Việt đã thổi hồn vào đá, đánh thức sự sống của đá, biến chúng trở thành công trình tinh tế tràn đầy xúc cảm lay động lòng người trong cái không gian có phần u tịch nơi tôn giáo thâm nghiêm nhưng lại ở một vùng đất nửa tỉnh nửa quê. Mà bây giờ vùng đất ấy đang bước vào đô thị hóa thành điểm du lịch.


Mái của nhà thờ Phát Diệm không cao vút kiểu ngọn tháp của kiến trúc Gothic như những nhà thờ Thiên Chúa giáo khác ta thường thấy. Mà lại là mái cong cong, thấp, cổ kính như mái đình mái chùa.


Trong quần thể kiến trúc thì đây được gọi là nhà thờ lớn. Dài 74 mét, rộng 21 mét, cao 15 mét và có bốn mái. Trong nhà thờ, chịu lực cho bốn mái rộng lớn là bốn hàng cột gỗ lim nguyên cây, mà hai hàng cột giữa cao tới 11 mét, chu vi cột 2,35 mét, và mỗi cột nặng khoảng 10 tấn. Một giàn vì kèo, dầm mái, sà gồ và dui mè liên kết tạo khung xương mái cũng hoàn toàn bằng gỗ lim.


Nằm giữa gian thánh đường có một bàn thờ lớn làm bằng một phiến đá nguyên khối, dài 3 mét, rộng 0,90 mét, cao 0,80 mét, nặng khoảng 20 tấn. Mặt trước và hai bên chiếc bàn thờ đá này được chạm trổ các hoa dây kết lại khéo léo mềm mại như vẽ trên vải gồm những loài hoa đặc trưng của bốn mùa: Xuân, Hạ, Thu, Đông, cứ như là chiếc bàn thờ đá được phủ một chiếc khăn màu thạch sáng.


Gọi là nhà thờ đá vì tất cả mọi thứ ở nhà thờ này đều được làm bằng đá, trừ nền, tường và cột, chấn song cửa. Tuy nhiên trên hai bức tường phía trong khu thánh đường có những phiến đá mỏng xây ốp được chạm những bức phù điêu, đặc biệt là bức phù điêu tứ quý “Tùng – Mai – Cúc – Trúc” tượng trưng cho thời tiết và vẻ đẹp bốn mùa trong năm âm lịch. Ngay như đường nét khắc họa những con vật như sư tử, hươu, nai, công trĩ, phượng hoàng cũng sống động đến lạ thường.


Ở phía bắc khu nhà thờ Phát Diệm được dựng ba quả núi có ba hang đá nhân tạo cách nhau khoảng 10 mét. Ba quả núi này được làm nên bởi những khối đá lớn nhỏ khác nhau giữ nguyên dáng vẻ tự nhiên. Trong đó núi có hang đá Lộ Đức là đẹp nhất. Trên núi và hang đá đặt các bức tượng thánh lớn tạc bằng đá trắng hoặc đắp bằng xi măng.


Đã hơn 100 năm tuổi, khu thánh đường Phát Diệm xứng đáng là đỉnh cao của nghệ thuật kiến trúc Việt, biểu trưng cho tinh thần nhân văn sâu sắc của người dân Việt Nam trong sự hòa quyện tài tình các nền văn hóa theo tinh thần cộng đồng cao quý sắt son.


3. Du khách tham quan nhà thờ đá Phát Diệm thường được nghe một thày tu tên là Giuse Đinh Văn Thắng giới thiệu tỷ mỉ, kỹ càng về hình thức kiến trúc, đặc biệt nhấn nhá sinh động về văn hóa phương Đông trong hội họa và điêu khắc. Ví dụ, ở mặt ngoài phương đình, Đinh Văn Thắng mô tả trang trí “Y môn” hình cửa võng như bức rèm vén mở, lộ ra những hình nét như tranh Đông Hồ.


Về bố cục, thì toàn bộ khu thánh đường tọa lạc trên khu đất “Tựa núi ngắm biển” mặc dù núi và hồ là nhân tạo. Nhìn bình diện, nhà thờ chính tòa là nhà thờ “Trái tim Đức Mẹ” nằm giữa, bốn nhà thờ nhỏ bốn góc bên, dưới cách nhìn của Đinh Văn Thắng, là như “Nữ hoàng có bốn người hầu”, hoặc “Linh mục làm lễ bốn tiểu đồng giúp lễ”. Và 5 là con số “Ngũ hành”.


Nhưng khi tôi hỏi sâu về tác giả của kiến trúc quần thể thánh đường Phát Diệm, Đinh Văn Thắng chỉ nói rất sơ sài về Cha Sáu.


Quần thể nhà thờ đá Phát Diệm nên được gắn liền với tác giả ý tưởng và tổ chức xây dựng cùng với sự góp công sức của nhân dân Phát Diệm, Kim Sơn, cùng các vùng lân cận đã làm nên nó. Cũng giống như công lao quai đê lấn biển mới có một vùng trù phú như Kim Sơn ngày nay.


Phát Diệm xưa là cánh đồng thẳng cánh cò bay. Dân trên dưới 300 căn nhà cùng một số dân di cư nghèo túng. Cha Sáu đã kiến tạo khởi công cho đào con sông Ân Giang chạy suốt bề ngang huyện Kim Sơn từ Điền Hộ tới Ngư Sơn. Rồi lấy đất đắp thành con đường số 10 ngày nay dài 28 ki-lô-mét nối với Quốc lộ IA. Hai việc lớn ấy nhằm phát triển giao thông thúc đẩy kinh tế phát triển, đã minh chứng tài ba và khí phách của Cha Sáu.


Linh mục Phê-rô Trần Lục, gọi thân mật là Cha Sáu (chính tên là Trần Triêm, sinh năm 1828). Với tư cách là Quản nhiệm xứ, linh mục đã tuần tự xây dựng từ năm 1876 cho tới năm 1899, trong 20 năm, thì quần thể kiến trúc nhà thờ Phát Diệm hoàn thành. Để lại cho đời sau một công trình kiến trúc Thiên Chúa giáo mang phong cách phương Đông hết sức độc đáo. Mà lại là được xây dựng trong điều kiện trình độ kỹ thuật thô sơ và hoàn cảnh giao thông Việt Nam dựa vào sông nước cuối thế kỷ XIX.


Ý tưởng lạ lùng xây nhà thờ Thiên Chúa giáo mang phong cách phương Đông của Cha Sáu được hình thành như thế nào?


Với bức thư của Đức Giám mục Chiêu (Mgr. Theurel) ủy sứ, Cha Sáu mang vào Kinh đô Huế xin với Triều đình Tự Đức xin Đức vua thẩm đạt và hạ sắc chỉ cho phép tái lập làng Vĩnh Trị, công giáo tân tùng vì sự bách hại gắt gao trước đó. Trong khi chờ đợi, cả tháng trời tại Huế, Cha Sáu khảo cứu kiến trúc Á Đông Kinh thành gồm Cung điện và Lăng tẩm. Để rồi khi được nhà vua cho phép, mười năm lặng lẽ (1873 – 1883), người linh mục áo vải ấy tổ chức nhân lực, nguồn vật liệu cho việc xây dựng nhà thờ đá Phát Diệm.


Gỗ lim khai thác từ Bến Thủy Nghệ An cách xa 150 ki-lô-mét. Có thứ từ Xứ Đoài Sơn Tây cũng phải vận chuyển từ 75 đến 100 ki-lô-mét.


 Đá xanh thường to 7- 8 thước khối, nặng 20 tấn, lấy từ núi Nhôi (Thanh Hóa), Thiện Dưỡng (Ninh Bình) hoặc Kiện Khê (Hà Nam), khai thác trên độ cao từ 10 đến 20 mét. Đường vận chuyển là bằng đường thủy, đóng bè xuôi sông hoặc đường biển lợi dụng thủy triều. Khai thác thủ công và vận chuyển cả một khối lượng vật liệu khổng lồ như thế trong nhiều năm không phải là công việc đơn giản. Năm 1875 vượt đất tân bồi nền nhà thờ.


Nói theo ngôn ngữ hiện đại bây giờ, là “đại công trường” được mở để đẽo gọt đá, đẽo gọt gỗ với những đội thợ lành nghề. Mãi năm 1885 mới bắt đầu xây Nhà thờ Trái tim Đức Mẹ toàn bằng đá và gỗ. Thời ấy chưa có cần cẩu máy. Phải xây các bức tường đá trước làm điểm tựa đưa kéo các vì kèo gỗ lên. Xong nhà thờ chính tòa, tuần tự đến các đền thờ Trái tim Chúa Jésus, Kính thánh Gioan Tiền Hô, Thánh Phê-rô (Quan thày của Cha Sáu), và Thánh Giu-se.


Mười năm nuôi ý tưởng và lặng lẽ chuẩn bị vật tư. Mười năm tổ chức xây dựng. Hai mươi năm - Một nửa đời người. Linh mục Phê-rô Trần Lục qua đời năm 1899, đúng cái năm công trình Nhà thờ đá Phát Diệm hoàn thành. Hoàn thành một tâm nguyện.


Mộ phần linh mục Trần Lục được đặt trước cửa Nhà thờ chính tòa. Với dòng lưu bút đơn sơ vài nét nhân thân. Người linh mục ấy đã là người thiên cổ. Nhưng di sản của ông là một kỳ công kiệt tác. Nói theo cách nói của Lyautey, thành viên Hàn lâm viện Pháp, thì: “Phát Diệm tức là Cha Sáu!”


Khiếu Quang Bảo


vtc.vn



 


 

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Chủ quyền lãnh thổ của Việt Nam trên vùng đất Nam Bộ - Vũ Minh Giang 13.08.2017
Người Khmer Krom đòi Nam Bộ là ‘vô lý’ - Nguyễn Văn Huy 13.08.2017
Tìm hiểu vấn đề biển đảo giữa Việt Nam và Campuchia - Trần Công Trục 13.08.2017
Koh Tral/ Phú Quốc: Giấc mơ tuyệt vọng của Campuchia - Jeff Mudrick 13.08.2017
Vì sao thành Hà Nội bị phá? - Tư liệu 07.08.2017
Lá thư tâm huyết của Tướng Trần Độ - Tư liệu sưu tầm 04.08.2017
Người đẹp: Số đo 3 vòng chuẩn - Tư liệu sưu tầm 03.08.2017
Sự suy tàn của các chính đảng lớn - Nina L. Khrushcheva 03.08.2017
Tư liệu về nước Mỹ: Ký Tuyên ngôn Độc lập, TT John F. Kennedy - Tư liệu 02.08.2017
Nấc cụt - Tư liệu 02.08.2017
xem thêm »