tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 20522848
Những bài báo
12.05.2013
Tư liệu
Muôn trùng lỗi dịch (tiếp và hết)

Kỳ 2: Loằng ngoằng và... cắt xén


Ngoài các lỗi dịch sai bởi vốn ngoại ngữ kém, dịch ẩu, thiếu kiến thức tổng hợp và vốn sống, còn rất nhiều các loại lỗi mà dịch giả ở ta hay mắc phải. Nghèo tiếng Việt, đặc biệt khi thiếu hụt những từ ngữ vốn quen thuộc ở phương Tây nhưng ít bắt gặp trong đời sống Việt Nam dễ khiến người dịch mắc lỗi sử dụng từ thay thế chuyển ngữ không chính xác.


Máy sưởi thành bình đun nước...


Thời gian trước, trên các trang mạng, diễn đàn văn nghệ từng bàn luận rôm rả về những lỗi dịch thuật này. Theo nhà phê bình Hà Thúc Lang trên tienve.org, chính vì nguyên nhân này khiến cuốn Bản đồ và vùng đất (tác giả Michel Houellebecq) bị nhiều hạt sạn. Như câu “Atelier d'artiste’ il fallait s'entendre, c'était un grenier avec une verrière…” (“Xưởng nghệ sĩ” phải hiểu là một nhà kho được lắp kính…) được dịch thành “Xưởng nghệ sĩ", cần phải hiểu, là một cái vựa gắn nhiều kính…” (trang 16), "la communion" (lễ ban thánh thể) bị dịch thành "lễ rửa tội" (trang 40), "le chauffe-eau" (máy nước nóng) bị dịch thành "hệ thống sưởi" (trang 11), "la chaudière" (máy sưởi) bị dịch thành "bình đun nước" (trang 15), "des fruits confits" (mứt trái cây) bị dịch thành "trái cây dầm" (trang 9), "la charcuterie (thịt nguội) bị dịch thành "các thứ đồ thịt" (trang 139)…


Cuốn Mật mã Da Vinci (dịch giả Đỗ Thu Hà) từng bị dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng chỉ trích bởi sự cứng nhắc khi chuyển ngữ câu ‘Vous n’êtes pas Américaine?’ Sophie shook her head. ‘Parisienne’. (Cô là người Mỹ sao? Sophie lắc đầu. “Không, tôi là dân Paris”) thành “Ông ta mỉm cười, “Cô đến từ nước Mĩ phải không?” Sophie lắc đầu. “Từ Paris” (trang 275).


“Quay quanh, rồi lại quay quanh”


Nhiều khi người dịch rơi vào cảnh “hiểu nhưng không diễn tả được cụm từ đó” nên đã lạm dụng từ ngữ tiếng Việt để đánh bóng đoạn dịch khiến bản dịch “rất Tây” tới bí hiểm, hoặc rối mù tối nghĩa, và thế là độc giả tha hồ tự phán đoán, suy diễn hoặc lầm tưởng.


Bộ truyện tranh khoa học Hàn Quốc nổi tiếng khắp 37 nước  Why? gồm 51 tập (NXB Mỹ thuật, Công ty Đại Việt Toàn Cầu và First News đồng ấn hành) từng bị thu hồi 2 tập đầu ngay tại lễ họp báo ngày 12.9.2012 do bị phát hiện nhiều lỗi dịch quá tối nghĩa, đến người lớn cũng không hiểu được, nữa là trẻ em. Không những thế, người hiệu đính dường như lại… không rành tiếng Việt cho lắm, nên những thuật ngữ không chuẩn đã đành, cách viết cũng càng thêm rối. Chẳng hạn, trong tập 2 Vũ trụ, có đoạn viết: “Đó là do trái đất tự quay nên hằng ngày các chòm sao cũng quay quanh, rồi lại quay quanh, nên ta sẽ nhìn thấy các chòm sao khác nhau theo mùa” (?). Hay “Mật độ bình quân (?) của sao Thổ thấp nhất trong số các hành tinh thuộc Thái dương hệ”. Định nghĩa về “lỗ đen” cũng khá “lạ”: “Lỗ đen sau khi trở thành ngôi sao đỏ khổng lồ nặng hơn mặt trời rất nhiều sẽ gây ra vụ nổ tạo ra vũ trụ”. Ngoài ra, nhiều từ được dùng đi ngược với thuật ngữ, như vũ trụ giãn nở, thì thành “trương phình”.


Tháng 3.2011, ông Trần Đại Thắng (Giám đốc Công ty Đông A) trong thông cáo báo chí gửi truyền thông từng chỉ trích bộ sách 1.000 trò chơi tư duy phát triển trí tuệ (đề tên tác giả Nhất Ly do Công ty Đinh Tị xuất bản vừa vi phạm bản quyền của Đông A), vừa mắc hàng loạt sai lầm nghiêm trọng khi chuyển ngữ các khái niệm toán học cơ bản. Chẳng hạn, “hình học phi Euclid” bị dịch thành “hình học Âu - Phi”,  “chu trình (của nhà toán học) Euler” bị dịch thành “đường về Euler”, “mạng tương đương” dịch thành “mạng ngang giá”…


Dịch ăn bớt, dịch cắt xén tùy tiện


Chính dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng trước đây từng phẫn nộ chỉ trích về cuốn Mật mã Da Vinci đã bỏ hẳn nhiều đoạn trong nguyên tác, khiến người đọc thấy hụt hẫng, khó hiểu. Đơn cử một đoạn dài của chương 80 bản gốc The Da Vinci Code, từ “(Teabing glanced at his servant, ‘I’m going to have you stay on board) until we return...” (trang 434) cho đến ‘Either that,‘Sophie said, ‘or he is too deep into this to admit his error” (435) đã bị lược bỏ hẳn trong bản tiếng Việt. Mặc dù trong đoạn này có một số tình tiết gay cấn ảnh hưởng đến diễn biến tiếp theo của câu chuyện nhưng không hề được nhắc tới.


Dịch giả Nguyễn Văn Dân, Chủ tịch Hội đồng văn học dịch của Hội Nhà văn Việt Nam, cũng xác nhận với báo chí rằng: “Về cuốn Những thứ họ mang, các lỗi dịch sai như trên mạng đã chỉ ra là hoàn toàn đúng”. Với tính chất cầu thị nhằm giúp lọc sạn các lỗi dịch, Công ty Nhã Nam từng xác nhận trên trang web của công ty về các lỗi sai mà các nhà phê bình trên mạng đã vạch ra cho các cuốn như Vô tri, Bản đồ và vùng đất..., đồng thời tuyên bố sẽ hiệu đính hoặc thu hồi lại để “nhặt sạn”. Tuy nhiên, không phải tất cả đơn vị xuất bản nào cũng có được cách ứng xử “dám làm dám chịu” như Nhã Nam.


Sai về văn hóa là rất nguy hiểm


Trong dịch thuật văn chương, ranh giới sai - đúng nhiều khi rất mong manh và gây ra không ít những tranh cãi. Trước hết, nói về những lỗi sai trong dịch thuật, dịch giả Trịnh Lữ, trong cuộc hội thảo về dịch thuật hôm 8-5-2013 tại Hà Nội, cho rằng cái sai về ngôn ngữ chỉ là bề nổi, nguy hiểm hơn là cái sai về văn hóa. Bởi người dịch được coi giống như người vận chuyển văn hóa ngoại lai, cũng là người thương lượng giữa hai nền văn hóa. Sự hiểu biết văn hóa chưa sâu, rộng là rào cản không nhỏ với các dịch giả.


Một câu chuyện được nhiều dịch giả đang quan tâm là ranh giới giữa sai - đúng trong dịch thuật văn chương. Đã có ý kiến chỉ trích, dịch thuật đang phá hỏng tiếng Việt, ngữ pháp và ngôn ngữ. Vậy, nếu bản dịch được Việt hóa hoàn toàn, người đọc có thể nhận ra bút pháp, văn phong, ngôn ngữ, giai điệu của tác phẩm nguyên tác? Dịch giả Lê Hồng Sâm gọi dịch thuật là công việc “phục tùng và sáng tạo”. Nhưng phục tùng ra sao, sáng tạo thế nào cũng là điều cần bàn. Dịch giả Trịnh Lữ cho rằng, dịch văn chương không giống với việc dịch tài liệu khoa học, phải đòi hỏi chính xác từng từ từng chữ, điều bạn đọc muốn là được thưởng thức tác phẩm văn chương.


N.A


Kỳ 3: Nhặt sạn và gỡ rối


Như mọi lần, khi bản dịch bị phát hiện ra nhiều lỗi sai, lập tức phần lớn trách nhiệm bị quy chụp vào người dịch và vòng xoáy đổ lỗi cho nhau lại bắt đầu.


Nhà phê bình - dịch giả Phạm Xuân Nguyên cho rằng: “Đúng là nếu có sai sót dịch giả cần là người chịu trách nhiệm trước, vì là người làm việc đầu tiên với bản dịch. Ở đây, chúng ta nói về những dịch giả làm việc nghiêm túc. Những sai sót có thể do người dịch hiểu sai, dịch chưa đúng, gặp phải những từ khó chưa tham khảo được hết. Người thứ hai phải chịu trách nhiệm là biên tập viên. Nếu biên tập mà cứng tay, có trình độ sẽ phát hiện được lỗi sai và trao đổi với dịch giả để sửa. Đúng ra, cả phía đơn vị xuất bản sách tư nhân và NXB đều cần có biên tập. Các biên tập viên ở các công ty sách như Nhã Nam làm việc tương đối nghiêm túc, trình độ tất nhiên còn có những hạn chế. Trong khi không ít NXB lâu nay phân công biên tập dịch khá lơ là. Khi sách in ra có lỗi sai, trước tiên là lỗi của dịch giả, biên tập, sau đó là lỗi công ty sách, NXB”.


Ông Phạm Sỹ Sáu - Trợ lý giám đốc, Tổng biên tập NXB Trẻ, cho rằng: “Để ngăn chặn nạn dịch ẩu, dịch sai thì tốt nhất đơn vị xuất bản phải có bộ phận biên tập có chuyên môn cao, có ngoại ngữ và vốn sống để soi từng bản dịch. Nhiều khi chính việc chạy theo thời gian cũng là một cách làm cho bản dịch không đạt chất lượng cả chỗ người dịch và người đặt dịch”. Ông Lê Thanh Huy - Giám đốc Công ty sách Bách Việt - cũng nhất trí cho rằng một cuốn sách bị dịch ẩu, dịch sai không chỉ hoàn toàn là lỗi của dịch giả, mà trong đó có cả trách nhiệm của người biên tập. Do đó, để ngăn chặn những cuốn sách bị dịch ẩu, dịch sai được phát hành trên thị trường, các công ty và NXB sách phải chú trọng làm tốt không chỉ công đoạn dịch mà cả công đoạn biên tập. Nhà văn Thủy Anna,  Phó giám đốc Công ty Limbooks, cho rằng để hạn chế thảm họa dịch, các biên tập viên cần có vốn ngoại ngữ “trên cơ” dịch giả, cần có sự cẩn trọng, phải có bề dày về văn hóa ngôn ngữ.


Chị Nguyễn Giang Linh - Trưởng ban Truyện tranh, NXB Kim Đồng - nhận định cần nghiêm khắc hủy bản dịch quá nhiều lỗi sai và cho dịch lại, chấp nhận thiệt hại về kinh tế, thời gian... “Bản dịch phải sửa độ 30% là phải mời người hiệu đính hẳn hoi, đứng tên đồng dịch giả. Nếu sai trên số đó, hoặc sai những lỗi từ vựng, ngữ pháp, văn phong, lịch sử, chính trị... căn bản thì phải hủy”, chị Linh nói.


 “Việc gắn chế độ thưởng - phạt đối với công việc sẽ phần nào giúp nâng cao ý thức và trách nhiệm của người biên tập viên, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả công việc biên tập để có thể xuất bản được một cuốn sách hoàn thiện đến mức tối đa về nội dung” -  Ông Lê Thanh Huy (Giám đốc Công ty sách Bách Việt).


“Đã có ý kiến đề nghị cần có Hội Dịch thuật văn học Việt Nam. Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Nhà văn Hà Nội có kết nạp những người sáng tác, phê bình và dịch thuật. Nhưng tôi nghĩ phê bình, dịch thuật cần có hội riêng do đặc thù công việc khác với sáng tác. Nghe nói Hội Nhà văn Việt Nam đang lên kế hoạch có trung tâm dịch thuật để làm công việc này”. Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên.


Ngọc Bi - Minh Ngọc


thanhnien.com.vn

bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Ở Sài Gòn, không nói hủ tíu cơm tấm mà bàn chuyện PHỞ - Lê Văn Nghĩa 18.09.2017
Thanh Tùng - Nhà thơ của Thời hoa đỏ - Vũ Từ Trang 14.09.2017
Tiếng Việt thời LM de Rhodes - cách dùng đỗ trạng nguyên, trên/dưới… (phần 4) - Nguyễn Cung Thông 14.09.2017
Đi tìm những tác giả của bộ phim Ngày độc lập - Tư liệu 03.09.2017
Một người già gầy gò mà có nụ cười sao thương thế... - Kiều Mai Sơn 03.09.2017
Góp thêm tư liệu về cuốn "Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ chủ tịch" & tác giả Trần Dân Tiên - Kiều Mai Sơn 01.09.2017
Trung Quốc ngửa bài với ASEAN và Việt Nam? - Nguyễn Hải Hoành 31.08.2017
Thừa nhận Việt Nam cộng hòa là bước tiến quan trọng - Nhiều tác giả 30.08.2017
Hàng loạt sai phạm tại Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam - Tư liệu 29.08.2017
Các sai lầm của thuyết ‘Chữ Hán ưu việt’ - Mễ A Luân 28.08.2017
xem thêm »