tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 21261026
Lý luận phê bình văn học
15.05.2017
Đào Tuấn Ảnh
Puskin và Gogol - hai kiểu sáng tác trong văn học Nga



Trong lịch sử văn học, các trường phái, các kiểu sáng tác thường chối bỏ cái trước nó, miệt thị cái khác mình. Trường hợp Gogol không phải như vậy. Bài báo nổi tiếng Đôi lời về Puskin[1] chứng tỏ ông đã bị thiên tài của nhà thơ chinh phục. Gogol hiểu sâu sắc rằng, với sự xuất hiện của Puskin, thơ ca Nga không còn là thứ cây bứng từ Châu Âu, nó đã trở thành thứ cây trồng bản địa[2]. Giã từ những “trạng thái Châu Âu”, nguồn cảm hứng cho các sáng tác đầu tay nhưng đã rất thành công của mình, Puskin quay trở về với nước Nga, với nhân dân Nga. Sự quay trở lại này thể hiện trong bài thơ Phục sinh, nơi nhà thơ nói về “tâm hồn bị đoạ đầy” của mình, những giác ngộ kì diệu của những ngày đầu trong trắng thần tiên. Với Puskin, tính nhân dân, tính dân tộc không chỉ là mộtphẩm chất, mà còn là một điều kiện bắt buộc đối với tác phẩm văn chương đích thực. Đọc những sáng tác của Puskin thời kì này, Gogol thừa nhận rằng “Khi nhắc đến Puskin lập tức ta nghĩ đó là nhà thơ dân tộc. Trên thực tế không một ai trong số các nhà thơ của chúng ta có thể xứng đáng hơn ông mang danh hiệu đó. Tính dân tộc không phải ở chỗ miêu tả bộ xaraphan, mà ở tâm hồn nhân dân. Nhà thơ mang tính dân tộc ngay cả những khi miêu tả những sự vật bình thường nhất, nhưng ông nhìn sự vật ấy bằng con mắt của đồng bào mình”[3]. Nếu như trước Puskin, Karamzin đã thành công trong việc “trang điểm cho người Nga”, đặt trước họ tấm gương thần của bà hoàng hậu, mẹ ghẻ độc ác của nàng Bạch Tuyết, để lúc nào họ cũng thấy mình đẹp nhất thiên hạ, thì Puskin đã chỉ ra vẻ đẹp thật, không phải là hình thức, mà ở tâm hồn họ. Ông đã đập vỡ chiếc gương thần của Karamdin, chỉ cho người Nga thấy khuôn mặt thật của mình. Song điều đó không quan trọng bằng ông tìm đến thế giới bên trong của họ, đã khám phá ra tâm hồn của họ. Đó là công lao của ông. Cùng với công cuộc Cải Cách vĩ đại của Pietr Đại Đế, Puskin đã làm cho nước Nga trở thành một dân tộc, hòa nhập vào văn minh Châu Âu, bởi vì, nói theo Belinski, một đất nước không sản sinh ra được các nhà thơ của mình, đất nước đó không đáng gọi là dân tộc. Vinh dự lắm cũng chỉ được coi là bộ lạc mà thôi[4].


Đọc bài báo sâu sắc về tư tưởng và đầy thi hứng của Gogol, chúng ta hiểu thế nào là một thiên tài cảm nhận về sáng tác của một thiên tài. Gogol thực sự bàng hoàng kinh ngạc trước tài năng nghệ thuật đa dạng của Puskin, tìm thấy ở ông người đầu tiên làm cho nước Nga có thơ ca vĩnh viễn, thơ ca-nghệ thuật, nhìn thấy ở ông tip nhà thơ-nghệ sĩ mà trước đó ở nước Nga chưa từng xuất hiện, nhà thơ này được tự nhiên ban phú, “trang bị cho tất cả những bùa mê phép lạ của thi ca nghệ thuật, nói như người Hilạp, ông đã nắm được thắt lưng của nữ thần Afrodite” (Belinski). Gogol nhìn thấy tâm hồn Puskin trước hết thuộc về thơ ca không phải trong sách vở mà là ở thiên nhiên, cuộc sống, khả năng kì diệu của ông biến những những sự vật văn xuôi nhất thành thơ, khả năng “say đắm tư tưởng như say đắm vật thể tuyệt diệu, sống động mà ông hòa nhập vào một cách mãnh liệt, - và ông nhận biết nó không phải bằng đầu óc, bằng lí trí, bằng tình cảm và cũng không phải bằng một khả năng nào đó của tâm hồn, mà bằng tất cả bản thể đạo đức toàn vẹn nhất, đầy đủ nhất của mình, - chính vì vậy tư tưởng trong tác phẩm của ông không phải là những suy nghĩ trừu tượng, không phải là hình thức chết cứng, mà là vật thể sống, trong đó không có sự chắp vá, hàn gắn, - không có ranh giới giữa nội dung và hình thức, chúng đã tạo thành một cơ thể hoàn chỉnh, thống nhất. Tư tưởng được sinh ra từ trí tuệ; nhưng cơ thể sống được sinh ra không phải bằng lí trí, mà là tình yêu”[5]. Với Puskin, thơ ca không còn là một công cụ, không phải thứ “phấn màu dùng để trang điểm cho bộ mặt nhợt nhạt già nua của bà già chân lí” như trong loại thơ giáo huấn, minh hoạ. Thơ ca của ông là một cơ thể sống. Chất thơ, chất nghệ thuật, nghệ sĩ là đặc điểm nổi bật trong thơ Puskin, bằng điều đó chúng ta có thể đoán được bí mật bản chất sáng tác của ông, cảm hứng xuyên xuốt toàn bộ thơ ca của ông. Gôgôn cũng đã nói “Thơ của Puskin là những bức tranh tuyệt vời cảnh sắc thiên nhiên Nga... Ở đây không có lời hùng biện. Chỉ có thơ: lời ít nhưng chính xác và nói lên tất cả. Những bài thơ đó buộc ta phải đọc đi đọc lại, điều không thể có được ở trong một tác phẩm lúc nào cũng chăm chắm độc mỗi việc là phô ra tư tưởng chủ đạo của mình”[6].


Có thể nói, ngoại trừ Belinski, Gogol là một trong số rất ít người đương thời có thể hiểu thấu bản chất sáng tạo của Puskin, và cũng có thể chính vì vậy mà ông đã không đi theo con đường Puskin đã khai phá, bởi vì ông hiểu rằng “Puskin là một hiện tượng đặc biệt, có thể nói, duy nhất của tinh thần Nga: đó là người Nga trong sự phát triển của nó, người Nga này, có thể, chỉ xuất hiện sau hai trăm năm nữa”[7], một hiện tượng không thể với tới được, với tư cách là nhà thơ-nghệ sĩ. Mặt khác, Gogol đã phải đau khổ thừa nhận rằng tip nhà thơ-nghệ sĩ mà ông trời, trong cơn hào phóng hiếm hoi, đã ban tặng cho nước Nga, lại chỉ có thể giành cho “nước Nga trong tương lai”. Nước Nga của Puskin vừa mới biết đọc sách, nước Nga mà đám đông độc giả “chỉ có thể hiểu được những đường nét dữ dội, to tát, giống như mấy vị trưởng giả quê mùa quen ăn những món chém to kho mặn của đám đầu bếp nông nô”[8]làm sao có thể hiểu được những bài thơ tinh tế lời ít ý nhiều của Puskin. Và cũng không chỉ đám đông, ngay cả phê bình đương thời cũng không với tới được những tác phẩm của ông, nhất là những tác phẩm cuối đời và Gogol cay đắng thừa nhận “một sự thật không thể bác bỏ, rằng một khi nhà thơ càng trở thành nhà thơ, càng thể hiện những cảm xúc chỉ có ở những nhà thơ thì đám đông người đọc càng thu hẹp lại, tới một lúc nào đó, những người thực sự đánh giá được nhà thơ chỉ còn đếm được trên đầu ngón tay”[9]. Mà nước Nga, người đã chiến thắng Napoleong hùng mạnh, người dám đưa những đứa con ưu tú nhất của mình, những chiến sĩ Tháng Chạp đương đầu với thế lực tàn bạo của chuyên chế Sa hoàng để giành lấy Tự do và Dân chủ, nước Nga của mugic và nông nô lúc này lại đang rất cần những nhà thơ nói to, nói rõ, nói dễ hiểu về những vấn đề nóng bỏng của thời đại, cần nhà văn bằng sáng tác của mình chỉ thẳng cho người Nga thấy được cái thực trạng sống khủng khiếp của họ. Gogol hiểu rõ những mâu thuẫn và ảo tưởng của Belinski, với tư cách là nhà khai sáng, nhà cách mạng dân chủ và người đứng đầu trường phái phê bình mĩ học Nga, khi ông nhận xét rằng Puskin, với tư cách là nhà tư tưởng, yếu hơn Puskin, với tư cách là nghệ sĩ “vì thơ ca của Puskin chủ yếu thể hiện sự chiêm ngưỡng thế giới bằng thi ca và bởi nó thừa nhận thực trạng thế giơí này, nếu như không phải lúc nào cũng dễ chịu, thì bao giờ cũng là sáng suốt và cần thiết - bởi vậy nó được phân biệt bởi tính cảm quan, hơn là tính phản xạ (refletion - ND), thể hiện trước hết là cảm quan hơn là tư tưởng... tác phẩm của Puskin đau khổ một cách sâu sắc trước mâu thuẫn và nghịch lí của cuộc đời, nhưng nó tiếp nhận chúng với sự tự phủ định nào đó (resignation - ND), dường như nó công nhận sựkhông tránh khỏi của số phận và không tiếp nhận vào tâm hồn mình lí tưởng của một thực tiễn tốt đẹp hơn và niềm tin vào khả năng có thể thực hiện được lí tưởng đó”[10]. Bằng cảm quan tự nhiên của một nghệ sĩ thiên tài, Puskin đã nhận chân bản chất mâu thuẫn giữa thi ca và quyền lực. Vẫn biết rằng Tượng đài thi ca vĩnh viễn vươn cao hơn trụ đài Alecxander Đại đế, “Cái đẹp cứu vãn thế giới” (Dostoevki), nhưng thi ca chỉ “buồn, cô đơn và đau trước cuộc đời bạo tàn, nhố nhăng, ồn ĩ” (thơ Puskin). Belinski không muốn Puskin dừng lại ở đó, chấp nhận quy luật tất yếu của xã hội. Ông muốn nhà thơ không chỉ “thừa nhận thế giới, mà còn cải tạo nó”. Ông đòi hỏi nhà thơ vừa phải là Gớt của nước Nga, vừa là nhà thơ-chiến sĩ theo tinh thần những người Tháng Chạp, vừa là kẻ tuẫn đạo, tìm đường, hướng dẫn đạo đức tinh thần cho nước Nga, thơ của ông phải là sự kết hợp giữa nghệ thuật chuyên nghiệp với tính tư tưởng cao cả, tính chính luận sắc bén, tính khai sáng rõ ràng. Có nghĩa ông phải viết được những tác phẩm giống như những “cú huých của thượng đế” để thức tỉnh giấc ngủ mùa đông của con gấu Nga. Gogol hiểu rõ rằng, để làm được điều này, bên cạnh tài năng vĩ đại của Puskin phải có kiểu sáng tác khác, phù hợp hơn với yêu cầu của cuộc sống hiện tại. Về phía mình, Puskin, một người gần gũi và mang tư tưởng của các nhà cách mạng tháng Chạp, không thể không thấy được hạt nhân hợp lí trong nhận xét, đòi hỏi của Belinski. Ông đã nghĩ đến những tác phẩm kiểu Quan thanh tra, Những linh hồn chết, nhưng ngay lập tức hiểu rằng việc đó chỉ phù hợp với bản chất sáng tác của Gogol, người mà ông sớm nhận ra sẽ đem lại vinh quang cho đất nước Nga (Ông nói đùa với bạn bè: “Phải thận trọng với anh chàng tiểu Nga này: anh ta sẽ “trấn” tôi đến mức không kịp kêu” (P. V. Anenkov) - đáng tiếc câu nói này nhiều nhà nghiên cứu, kể cả A. Platonov hiểu chưa thật chính xác - xem bài báo của Platonov “Puskin và Goroki”, 1936). Ông đã gợi ý cốt truyện Những linh hồn chết cho Gogol. Hiểu được tư tưởng của ông, Gogol đồng ý và cho ra đời một tác phẩm, có thể nói, đã đảo lộn toàn bộ nước Nga. Bắt đầu từ đây nước Nga đã có thêm một thiên tài, nói như Dostoievski, các nhà văn Nga sau này đều chui ra từ chiếc Áo khoác của Gogol. Xin bổ sung thêm, không chỉ các nhà văn Nga, mà nhiều nhà văn thế giới như A. Camus, F. Kafka cũng vậy.


So sánh Puskin và Gogol chúng ta có thể đi sâu hơn vào bản chất sáng tác của họ, thấy được tính chất vĩ đại của thiên tài Puskin, vì chủ nghĩa hiện thực “dưới dạng cuộc sống” của ông không chỉ sản sinh ra những kiểu sáng tác giống mình (các nhà văn thuộc “trường phái tự nhiên”), mà còn làm nảy sinh những cái khác mình, rất khác mình, làm nên bức tranh đa dạng của nền văn học Nga tồn tại và phát triển trong gần hai thế kỉ qua, một nền văn học đã chịu ơn văn minh châu Âu, đến lượt mình, đã trả ơn Châu Âu và nhân loại một cách xứng đáng bằng những nhà văn thiên tài, bằng nền văn học rực rỡ của mình.


Đặt sáng tác của Puskin và Gogol bên cạnh nhau ta thấy chúng như hai thế giới đối chọi nhau: một bên là thiên nhiên, cuộc sống, màu sắc, ánh sáng, mùi vị, một bên lạnh lẽo, nhợt nhạt, xám xịt, chết chóc. Puskin phong phú đa dạng, đầy tràn sức sống, tương phản với Gogol, người hoạt động chỉ có hai hướng: trữ tình căng thẳng, phi cụ thể, không sự vật, bay bổng lên cao, và sự châm biếm tất cả mọi thứ nằm ở phía dưới (trong Những linh hồn chết” đặc điểm này thể hiện rất rõ).


Sáng tác của Puskin là dòng chảy của cuộc sống. Tất cả những gì sống động, dù bình thường nhất, cũng đều hấp dẫn ông, là nguồn cảm hứng cho thơ ông. Những bài thơ ngắn, những bản trường ca hay văn xuôi của ông như những bức tranh của trường phái ấn tượng, trong đó ta cảm nhận được chuyển động của mọi vật, thậm chí cả không khí và ánh sáng:


Thiên nhiên vàng úa bỗng tươi


Rừng thay áo mới, cả trời vàng au


Ồn ào hơi gió thổi mau


Bầu trời gợn sóng như mầu khói sương


Vài tia nắng hiếm nhớ thương


Sợ mùa đông sớm quen đường đến nhanh


(Thu vàng. Hồ Quốc Vĩ dịch)


Những vần thơ tuyệt đẹp khác nào cuốn phim màu đang quay trước mắt ta.


Sáng tác của Gogol không phải là bức tranh, không phải cuốn phim, mà là tấm khảm ghép các từ ngữ, những hình ảnh, cái này nối tiếp cái kia trong đó không có sự chuyển động, không có sự sống. Tất cả đều được đưa lên cận cảnh trong trạng thái chết cứng (Quan thanh tra), những khuôn mặt, hình người được đặc tả bằng những tấm gương dị hình, đã bị biến dạng, trở nên gớm ghiếc, nhưng sự gớm giếc không phải của tự nhiên, mà là của những hình nộm (Những linh hồn chết), còn trong thế giới ma quái (Vi), con người xấu xí như ma quỷ, còn ma qủy lại đội lốt cô gái trẻ đẹp đang cố hết sức phá vòng phù phép để hòa nhập vào thế giới người sống. Cuối cùng thế giới này chật ních những người và ma lẫn lộn với nhau.


Thế giới Puskin và thế giới Gôgôn có những tác động khác nhau lên tâm hồn người đọc. Chúng ta hãy so sánh những tác phẩm:Quan thanh tra, Những linh hồn chết, với Người con gái viên đại uý và Evgieni Onegin. Muốn hay không chúng ta cũng phải thừa nhận rằng Rozanov đã đúng khi đưa ra nhận xét: ấn tượng sau khi đọc Puskin không vững bền như chúng ta vẫn tưởng. Từng từ của ông, từng cảnh ông miêu tả, giống như những đợt sóng đập vào tâm hồn ta, làm cho nó trở nên trong sáng hơn, rồi lại rút đi: đường nét mà nó đưa vào trong ta khép lại và lớn dần lên. Ngược lại, đường nét mà những tác phẩm Gôgol tạo nên trong chúng ta không hề biến đổi: nó như đóng đinh vào trí não ta, không lớn lên, không nhỏ đi, được tạo ra như thế nào thì vĩnh viễn còn lại như vậy[11]. Cho dù chúng ta đọc chỉ một lần và đọc từ rất lâu nhưng chúng ta không sao quên được khuôn mặt, cử chỉ, việc làm của Korobochka, Tsitsikov hay Sobakevich, kẻ cố tình nhầm lẫn đưa ra danh sách những người chết. Nhưng để nhớ được cái gì đã xảy ra với Gecman trong khi chơi bài hay Evgeni “thất tình” ra sao, thì chúng ta lại phải giở Con đầm Pich và Evgeni Onegin ra xem lại. Điều lạ lùng đó có thể lí giải nếu so sánh tính trữ tình độc đáo, tính “sinh sôi”, tính chất “mở” cho sự liên tưởng, cho sự tưởng tượng, sự tiếp nối trong từng tác phẩm của Puskin và tính đơn điệu không dứt của Những linh hồn chết. Yêu qúy Tachiana, bạn đọc mong muốn nàng có hạnh phúc, lấy được người mình yêu, tưởng tượng tiếp cái kết cuối mà Puskin còn bỏ ngỏ, có thể để Onegin lại lang thang đâu đó một thời gian, khi quay trở lại nàng đã trở thành quả phụ (chẳng hạn), chàng lại quỳ xuống cầu xin tình yêu của nàng. Lần này thì nàng ưng thuận, thế là họ tác thành đôi lứa (Nếu có thế thật thì câu chuyện tình này sẽ giảm đến 50% chất thơ và hình ảnh Tachiana sẽ không còn ở trong lòng mọi người như nàng vẫn hằng tồn tại. Dostoevski đã giải thích rất hay về điều này, xin đọc bài báo nổi tiếng của ông về Puskin, năm 1880). Còn chàng sĩ quan đáng yêu, tên kẻ cướp đáng sợ và cao thượng Dubrovski sẽ sống ra sao cho đến hết cuộc đời nếu thiếu nàng Masa xinh đẹp, dịu dàng, hiện thân của Tatiana trong cách giải quyết sự việc. Liệu họ còn có thể gặp lại được nhau không? Và tại sao, tại sao những con người trẻ trung đẹp đẽ cả về thể xác lẫn tâm hồn này lại toàn gặp những kết cục bi thảm vậy? - mặc sức cho bạn đọc tưởng tượng, nghĩ suy... Còn trong Những linh hồn chết - bức khảm ghép - hoàn toàn không có một người sống nào. Một thế giới đóng kín không có một kẽ hở cho sự liên tưởng, tiếp nối, trong đó chỉ có những hình nhân bé tí nặn bằng sáp, nhưng chúng được nặn khéo tới mức mà nhìn vào những nếp nhăn trên mặt chúng, ta có cảm giác như chúng đang động đậy. Những hình người này hệt như những con rối, chúng chuyển động chân tay được là nhờ sự điều khiển của tác giả đứng ở đằng sau. Tuy nhiên, vấn đề không phải ở chỗ chúng là những con con rối vô nghĩa. Sự vô nghĩa ở đây bắt nguồn từ sự chết chóc. Chúng ta hãy nhớ lại Pliuskin. Nhân vật này rất độc đáo, một gã keo kiệt đê tiện, bỏ đói nông nô, nhưng chính hắn cũng chẳng dám ăn uống gì. Tuy nhiên, tính độc đáo của nhân vật này không phải ở chỗ nó được nghĩ ra, mà ở cái cách nó được tạo ra. Thử đặt bên cạnh nó Chàng hiệp sĩ keo kiệt của Puskin, con người vô cùng keo bẩn, tham lam, tàn ác, nhưng đồng thời lại cũng rất hiểu biết về thi ca, nghệ thuật, tội lỗi, và đối với tất cả những cái đó hắn đều thể hiện khát vọng mãnh liệt của mình. Có thể sợ hãi hắn, căm thù hắn, nhưng không thể không kính trọng hắn: hắn là một con người. Còn Pliuskin, chả lẽ Y là một con người? Và cả những người xung quanh Y nữa. Tất cả bọn họ, giống như Pliuskin, được tạo ra một cách đặc biệt, chúng được làm từ một thứ ngôn ngữ sáp nặn, chứ không phải bằng con đường tự nhiên. Chúng ta hãy lắng nghe chúng “đối thoại” với nhau ngay khi mở trang đầu cuốn sách: “Này, nhìn kìa - gã đàn ông nói với người bên cạnh -, bánh xe ra bánh xe, liệu nó có lăn đến được Mactưkhoa không nhỉ? - Đến được - gã nọ trả lời - Thế có đến được Kazan không? - Không đến được Kazan” (...).


Trong đêm tối huyện lỵ, hai cái giọng nhát gừng, tẻ nhạt và miễn cưỡng ấy nói chuyện với nhau như những bóng ma. Và cho dù chúng ta mở bất cứ trang sách nào, xem bất kì cảnh tượng buồn cười nào trong Những linh hồn chết chúng ta cũng luôn bắt gặp cái lớp lang ngôn ngữ đã chết đó. Giống như tấm vải liệm, nó cuộn tất cả những xác chết vào mình. Với cách được tạo ra như vậy, những tip người mà Gogol tạo ra, gặp một lần là nhớ mãi.


Belinski nói rằng, với sáng tác của Gogol, nghệ thuật phải được định nghĩa lại: nó không phải là một thứ thiên nhiên “được trang trí “, đó là “sự tái tạo thực tiễn với tất cả sự thật của nó. Tất cả vấn đề nằm ở trong các tip, còn tư tưởng thì được hiểu không phải như một thứ trang sức (tức là sự giả tạo), mà là các mối liên hệ, trong đó tác giả xếp đặt các tip do mình tạo ra sao cho phù hợp với ý đồmà ông muốn phát triển bằng tác phẩm của mình”[12]. Belinski không bao giờ nói như vậy về sáng tác của Puskin. Sáng tác của Puskin là cơ sở để ông đưa ra quan điểm nổi tiếng, chưa ai vượt qua, về cảm hứng sáng tạo nghệ thuật (pathos), trong đó ông không một lần nhắc đến tip nhân vật hay tip tư tưởng của Puskin. Là người sáng lập ra trường phái tự nhiên, Puskin luôn phản ánh chân thực bản chất con người, số phận của nó. Không có sự ráo riết căng thẳng. Không có những tư tưởng thái qúa, bệnh hoạn hay những xúc cảm lệch lạc. Chính vì thế mà cá tính các nhân vật của ông không cho phép tạo thành các tip được. Tip trong văn học, nói như Rozanov “là một khuyết tật. Đó là khái quát, tức là có những biến đổi, cho dù rất khó nhận biết. Con người không xếp vào các tip, họ sống trong thực tiễn và mỗi một con người có đời sống, mục đích, ý nghĩa riêng của mình. Chính tính không hòa nhập, lẫn lộn với bất kì người nào khác đã làm cho con người phân biệt với những cái khác trong tự nhiên, nơi chúng được khái quát thành những giống, những dạng”[13]. Nghệ thuật đã không động chạm tới đặc tính qúy giá cơ bản đó của con người trong sáng tác của Puskin. Thơ ca của ông soi rọi cuộc sống, làm cho nó ấm áp, không làm biến dạng nó, không xuyên tạc nó, không đi chệch ra khỏi con đường đã có sẵn trong bản chất sống động của con người. Ông không tạo ra một thế giới khác cao hơn cuộc đời mà chúng ta đang sống. Tìm hiểu về con người ông, đọc sách của ông, chúng ta cảm nhận trong sạch hơn, sống tốt hơn, nhưng không hề bị ngột ngạt, căng thẳng bởi những cái khác thường, dị dạng áp đặt lên mình. Yêu thích thơ ông, đọc tác phẩm ông chúng ta vẫn còn là mình. Tất cả những điều đó làm cho thơ của ông, như một thứ “thuốc nam” làm từ tự nhiên, cây cỏ, có tác dụng ngấm dần, dài lâu, trở thành lí tưởng của sự phát triển tự nhiên, bình thường, lành mạnh. Trong thơ ông chứa đựng những khuynh hướng, mà theo nó, cuộc đời dù có thay đổi và trở nên phức tạp đến thế nào thì thơ ca cũng không bị mất phương hướng, nếu không nói trở nên đầy đủ hơn, đa dạng hơn và sâu sắc hơn.


Nhưng nghệ thuật đã động chạm tới đặc tính đó của con người trong sáng tác của Gogol. Các nhân vật (đúng ra nên gọi là các hình người) trong các tác phẩm của ông được tạo thành các tip. Chúng được phóng to ra, ngoa dụ lên, dị dạng và buồn cười. Chúng ta kinh tởm, riễu cợt chúng, nhưng lập tức nhận ra rằng chúng ta đang sống chung với chúng - những linh hồn chết, và, có thể, trong mỗi chúng ta, đâu đó, mang những sắc thái, bóng hình của chúng. Những nhân vật yêu qúy của Puskin, những người có tâm hồn, tư tưởng, có nhiệt huyết muốn thay đổi một cái gì đó cho xã hội, cộng đồng, đã phải buông xuôi, không biết chạy trốn vào đâu khỏi những xác chết lang thang đó, ngoài việc nhập vào những Đoàn người Tsưgan, tìm đến thiên nhiên hoang dã, tìm tới tình yêu lí tưởng. Nhưng đến khi cái ảo tưởng giải thoát ấy bị vỡ tan, họ chỉ còn mỗi một cách là phải đương đầu với cái thế giới Những linh hồn chết, thế giới Vi ma quái đó, bắt đầu bằng sự đương đầu với chất Pliuskin, Sobakevich trong chính bản thân mình. Những tác phẩm của Gogol là những liều thuốc tây cực mạnh, đúng hơn, là cuộc đại phẫu thuật tài tình mà bác sĩ sát trùng, mỗ sẻ không chỉ một bộ phận, mà là toàn cơ thể. Đau đớn khủng khiếp. Nhưng người Nga chịu được. Họ là nòi giống khỏe mạnh về thể chất và tinh thần. Và vì bên cạnh họ còn có Puskin, một người hiểu được tất cả, nên yêu thương tất cả. Và “vì yêu thương tất cả nên chịu đựng được tất cả”[14].


Nhưng bên cạnh Gogôn không có ai. Ông là thiên tài cô độc giữa thế giới này. Cái thế giới mà ông nắm trong tay, lộn trái nó ra, chường ra ánh sáng những mảng tối đen đầy mùi xác chết của nó. Nhưng cũng chính cái thế giới đó đã làm thương tổn sâu sắc tới tâm hồn nghệ sĩ vốn thiên về cái Đẹp, cái Cao Cả của ông. Nó làm ông phát điên, kinh hãi chính bản thân mình. Ông đã đốt đi bản thảo những chương cuối của Những linh hồn chết - thiên trường ca bất hủ và ghê gớm, tự hủy diệt tài năng của mình, tưởng rằng bằng điều đó làm cho thế giới trở nên tốt đẹp hơn. Ông đã chết. Không có ai, không còn cái gì có thể cứu nổi ông, kể cả những giòng trữ tình bay bổng trên cao...


Những người đọc và các nhà phê bình cực đoan hay đánh giá sáng tác của các nhà văn, nhà thơ theo sở thích cá nhân của mình. Họ đối lập Puskin và Gogol. Nhưng chúng ta sẽ không thể hình dung được văn học Nga có Puskin mà lại thiếu Gogol, có L. Tolstoi, Tsekhov mà lại thiếu Dostoevski, có Esenin, Pasternak mà lại thiếu Blok, Maiakovski, có Bunin, Kuprin, Goroki mà lại thiếu Zamiatin, Bulgakov và Platonov... đó là muôn mặt của thế giới rộng lớn, một cơ thể sống trẻ trung và phát triển, đó là nền văn học vĩ đại Nga. 


Đào Tuấn Ảnh


___


[1] N. V. Gôgôn, Đôi lời về Puskin, trong tuyển tập Gôgôn 6t, M., 1959, tr. 6, tr. 33. Những đoạn trích tiếp theo chúng tôi lấy theo tư liệu này.


[2] V. G. Belinski, Sáng tác của Alexcandr Puskin, Trong Belinski về Puskin, M., 1961, tr. 180. Những đoạn trích tiếp theo chúng tôi lấy theo tư liệu này.


[3] N. V. Gôgôn, Đôi lời..., tr. 33.


[4] V. G. Belinski, Sáng tác..., tr. 45.


[5] V. G. Belinski, Sáng tác..., tr. 173.


[6] N. V. Gôgôn, Đôi lời..., tr. 35.


[7] N. V. Gôgôn, Đôi lời..., tr. 33.


[8] N. V. Gôgôn, Đôi lời..., tr. 36.


[9] N. V. Gôgôn, Đôi lời..., tr. 36.


[10] N. V. Gôgôn, Đôi lời..., tr. 35.


[11] B. B. Rozanov, Những suy nghĩ về văn học, M., “Người cùng thời”, 1989, tr. 161.


[12] V. G. Belinski, Sáng tác..., tr. 125.


[13] B. B. Rozanov, Những suy nghĩ..., tr. 159.


[14] V. G. Belinski, Sáng tác..., tr. 87.


Nguồn: vienvanhoc.vass.gov.vn


bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
"Thành phố lên đèn”, niềm thơ thắp sáng trong đêm - Nguyễn Đình Phúc 11.12.2017
Sao lại nói chữ quốc ngữ Việt Nam "rất nực cười"? - Nguyễn Hải Hoành 11.12.2017
Đọc lại bản dịch nổi tiếng Chinh Phụ Ngâm - Vương Trọng 03.12.2017
Thế giới “con rối” trong thơ Nguyễn Đức Tùng - Mai Văn Phấn 25.11.2017
Nguyễn Quang Thiều với "Câu hỏi trước dòng sông" - Tâm Anh 25.11.2017
Nhà thơ Thanh Tùng: "Hoa cứ vẫy hồn người trở lại..." - Đỗ Anh Vũ 13.11.2017
Sự biến mất của thể loại Song thất lục bát - Tâm Anh 02.11.2017
Một cách nhìn mới về Băn khăn của Khái Hưng - Aki Tanaka 31.10.2017
Nhất Linh – Bướm Trắng - Đặng Tiến 31.10.2017
Nguyễn Bắc Sơn, một đặc sản của thi ca miền Nam - Đỗ Trường Leipzig 31.10.2017
xem thêm »