tiểu thuyết
truyện ngắn
thơ
lý luận phê bình văn học
những bài báo
điện ảnh, âm nhạc và hội họa
truyện dân gian VN và TG
Tư liệu sáng tác
tìm kiếm
BẠN ĐỒNG HÀNH
Khách thăm: 23251367
04.05.2018
Nguyễn Duy
Hút thuốc lào bên mộ Karl Marx


Nhân kỉ niệm "200 năm Karl Marx, 1818-2018", bài viết này nhân dịp 90 năm, ngày sinh ông Võ Văn Kiệt.


Tháng 5.1996, vở múa Hạn Hán và Cơn Mưa lưu diễn đợt thứ 2 qua các nước Pháp, Hà Lan, Anh và Mỹ. Tôi được mời đi cùng đoàn sang châu Âu đợt này, đã xem các bà nông dân Thái Bình nhảy múa tung hoành như thôi miên khán giả trên sân khấu Paris, Amsterdam, London… và đã ghi lại trong bút kí Hạn Hán và Cơn Mưa – câu chuyện của tâm hồn ngay từ hồi đó. Sau chuyến đi ấy, tôi được gặp lại Thủ tướng Võ Văn Kiệt, để kể với ông về thành công lớn của Hạn Hán và Cơn Mưa mà tôi chứng kiến, về hình ảnh độc đáo của các nghệ sĩ nông dân nhà ta trên đường phố châu Âu, về cách giới thiệu rất hiệu quả văn hóa Việt ra thế giới bằng nghệ thuật nâng cao mà nghệ sĩ Ea Sola đang làm… Và, sau cùng, là câu chuyện nhỏ về tấm ảnh “Hút thuốc lào bên mộ Karl Marx”.


Chuyện rằng…


Tôi vốn nghiện thuốc lào, đi đâu cũng mang theo bánh thuốc lào với cái điếu cày làm bằng ống tre thân thuộc. Sang Nga. Sang Mỹ. Rồi sang Pháp…


Tại Paris, trong khi chờ xin visa qua London, tôi lụi cụi khoét cái hộp gỗ thông đựng chai rượu vang Côtes du Rhône thành hộp đựng điếu cày, xách toòng teeng, ống điếu thò lên như nòng súng phóng lựu đạn. Có lẽ đây là chiếc điếu cày Việt Nam đầu tiên đi tàu tốc hành TGV chui qua hầm biển Manche từ nước Pháp sang nước Anh. Cũng chính vì thấy nó giống cái nòng súng mà các nhân viên an ninh nước Anh đã giữ tôi lại tại ga Waterloo (London) và khám tung hành lí của tôi, lôi ra một bịch thuốc lào mà họ nghi là cần sa. Tôi không biết tiếng Anh để có thể giải thích cho họ hiểu về điếu cày và thuốc lào của Việt Nam.


Rồi, một người phụ nữ châu Á xuất hiện. Chị  nói tiếng Việt, tự giới thiệu  mình là nhân viên Hải quan Vương quốc Anh, được mời đến để giám định ma tuý. Tôi hỏi chị có biết thuốc lào không, chị bảo biết. Tôi hỏi chị có biết cái ống tre hút thuốc lào này không, chị cười, biết. Chị xem xét cái ống điếu và gói thuốc lào một lát, trao đổi gì đó với các nhân viên an ninh, rồi quay lại bảo tôi, người Anh chưa thấy cái “píp” như thế này bao giờ, họ muốn tôi hút thử cho họ xem. Tôi nghe như ngứa được gãi, đã quá, hút thật chứ thử gì nữa, nhịn suốt nửa ngày trời đang thèm muốn chết !… Xin chút nước đổ vào ống điếu, tôi vê mồi thuốc lào vừa phải, sửa thế ngồi cho thật vững, quẹt diêm, rít ròn rã như thổi còi, rồi ngửa cổ phun một luồng khói trắng lên trần nhà. Đám người Anh đồng loạt vỗ tay... Và, họ sắp xếp hành lí lại cho tôi, lần luợt bắt tay, chúc may mắn, tiễn tôi ra cửa. Tôi vẫn ngất ngưởng với ống điếu cày chĩa lên như nòng súng phóng lựu đạn. Nghệ sĩ Ea Sola đến đón theo giờ hẹn, đã sốt ruột ngồi chờ cả tiếng đồng hồ mà không hiểu chuyện gì xảy ra với tôi trong phòng an ninh nhà ga Waterloo…


Ea Sola đưa tôi về nơi ở của cả đoàn, khách sạn Hoàng Gia, London. Ống điếu cày kè kè bên hông, may mắn thay, không bị tịch thu như tôi lo ngại. Tôi mang nó theo từ thành phố Hồ Chí Minh, quyết chí phen này phải đưa được cái “bảo bối” của người thợ cày Việt Nam đến tận mộ cụ Karl Marx, để rít hơi thuốc lào cho đã cả một đời. Vấn đề còn lại là làm sao đến được ngôi mộ ấy?...


Trước khi trình diễn Hạn Hán và Cơn Mưa tại London, Đoàn nghệ thuật Ea Sola được Ban Việt ngữ đài BBC mời gặp gỡ và phỏng vấn. Tôi và họa sĩ Vũ Hòa, một thành viên trong đoàn, nhờ người lái xe của nhà đài chỉ đường đến mộ Karl Marx, được ông này vẽ sơ đồ, hướng dẫn rất tỉ mỉ.


Sáng ngày 14.6.1996, hai chúng tôi đi xe lửa tới một ga ngoại ô London, đi bộ một chặng dài nữa, tới nghĩa trang Highgate, khu nghĩa trang tư có từ lâu đời. Vào cửa phải mua vé, hình như một bảng rưỡi một người, phải gửi lại máy quay video, chỉ được mang theo máy chụp ảnh. Tôi vẫn được mang theo ống điếu cày mà mấy người gác cổng không biết nó là cái gì.


Chúng tôi đi lòng vòng lúc lâu mới tìm thấy mộ Karl Marx, ngôi mộ ốp đá đơn sơ nép gần tường rào cuối nghĩa trang. Đã có ai đặt dưới chân mộ mấy bó hoa rất tươi. Tôi không khỏi chạnh lòng, trộm nghĩ, Cụ Tổ của quốc tế vô sản đến nay vẫn còn phải nương mình trên mảnh đất thuê ở tận góc cái nghĩa trang tư sản, trong khi nhiều đệ tử của Cụ có lăng tẩm hùng vĩ và tiêu tốn công quỹ vô kể. Tôi cúi đầu trước mộ Cụ, kính cẩn mặc niệm, rồi ngồi bệt xuống nền đá, từ từ rút điếu cày ra. Không có hương thì có khói vậy, tôi thầm nhủ, xin gửi tới Cụ làn khói mơ màng của người nông dân Việt Nam. Vê một mồi thuốc lào vừa sức, tôi tựa lưng vào vách mộ đá lấy thế ngồi chắc chắn, rồi xòe diêm, rít hồi còi ròn rã, ngả đầu phun khói trắng lên trời. Nhìn lơ mơ qua màn khói, thấy họa sĩ Vũ Hòa chụp ảnh lia lịa. Tấm ảnh được chọn để in ra đây là lấy từ chiếc máy ảnh nhỏ xíu của tôi do Vũ Hòa bấm …


Năm đó, câu chuyện về tấm ảnh “Hút thuốc lào…” chỉ dừng lại đó. Thủ tướng Võ Văn Kiệt lắng nghe chăm chú, cười vui, nhưng không bình luận gì.


Nào ngờ, 5 năm sau, câu chuyện này lại được tiếp nối một cách rất tình cờ…


Cuối tháng Mười năm 2001, triển lãm Hồn giấy Dó khai mạc tại 29 Hàng Bài, Hà Nội, trưng bày thơ và ảnh nghệ thuật của Nguyễn Duy in trên giấy Dó, trong đó có tấm ảnh “Hút thuốc lào bên mộ Karl Marx” phóng lớn, khổ 40 x 60 cm.


Sáng 27.10. 2001, ông Sáu Dân (lúc đó đã là cựu thủ tướng, đương kim Cố vấn Ban chấp hành trung ương Đảng CSVN) và một số người cùng đi đến xem triển lãm của tôi. Ông Sáu dừng lại, ngắm nghía khá lâu tấm ảnh kể trên và hỏi tôi về những chữ khắc trên mộ. Tôi thưa rằng, hàng chữ lớn nhất là trích lời Karl Marx: WORKERS OF ALL LANDS UNITE, có nghĩa “Người lao động toàn thế giới liên hiệp lại”, chứ không phải “Vô sản toàn thế giới liên hiệp lại”[1] như ở ta vẫn truyền tụng. Còn các hàng chữ nhỏ là tên những người trong mộ. Ngôi mộ này hiệp táng 5 người: Karl Marx; Jenny - vợ Marx; Eleanor - con gái của vợ chồng Marx; Helena Demuth - người giúp việc của gia đình Marx; và một người nữa, Harry Longuet - tôi chưa rõ là ai (sau này, nhờ nhà báo Nguyễn Ngọc Giao tra cứu, tôi mới biết đó là cháu ngoại của Karl Marx).


Chỉ tay vào cái điếu cày tôi đang cầm trong ảnh, ông Sáu hỏi ống điếu kia giờ để đâu? Tôi đáp, một người bạn tôi ở Paris tên là Nguyễn Ngọc Giao đang giữ nó. Ông nói nên đưa nó về Việt Nam, lồng khung kính treo bên cạnh tấm ảnh…


Trước khi rời phòng triển lãm, ông Sáu chậm rãi ghi lại cảm tưởng và lời chúc mừng tôi trên một tờ giấy dó. Chiều đó, anh Căn – người trợ lí của ông, trở lại phòng triển lãm tìm tôi, nói có người bạn của chú Sáu rất thích và muốn mua tấm ảnh  “Hút thuốc lào…”, được không? Tôi đồng ý bán với giá gốc, đủ chi phí công in giấy dó thôi, rồi cuộn tấm ảnh trao cho anh Căn…


Ít lâu sau, tôi có dịp được ông Sáu mời đến chơi tại nhà riêng, số 16 đường Tú Xương, Quận 3, tp. HCM, chợt ngẩn người thấy tấm ảnh “Hút thuốc lào bên mộ Karl Marx” được lồng khung kính trang nhã, treo trong phòng khách của ông. Ông Sáu chỉ tay lên bức ảnh, cả cười: “Mình muốn dành cho cậu một bất ngờ. Mình thích bức ảnh này vì nó mang ý nghĩa biểu tượng, khó nói thành lời. Thầm hiểu thôi. Nhưng mình ngại cậu không chịu lấy tiền nên phải nhờ Căn nó nói trại là mua giúp người khác”. Tôi thành thực rằng, tiếc quá, nếu biết là anh Sáu mua bức ảnh này thì tôi phải bán cao gấp mười giá gốc…


Thấm thoắt đã hơn mười năm trời. Tôi vẫn thầm hiểu thôi… Nhiều điều ông Sáu không nói ra hoặc chưa nói hết, tôi chỉ thầm hiểu thôi...


Mẩu chuyện nhỏ nhắc nhớ mãi về một tầm vóc lớn…


Tháng 11, 2012


Nguyễn Duy


Bài viết nhân dịp kỉ niệm 90 năm ngày sinh ông Sáu Dân - Võ Văn Kiệt (23.11.1922 - 23.11.2012), trích trong Ghi & Nhớ.  Kí của Nguyễn Duy, NXB Hội Nhà Văn, 2017.







[1] Thực ra khẩu hiệu "Vô sản toàn thế giới, liên hiệp lại !" dịch trung thành từ nguyên tác tiếng Đức, là câu cuối cùng trong tác phẩm Tuyên ngôn Đảng Cộng sản của K. Marx và F. Engels: "Proletarier aller Länder, vereinigt euch!" (bản tiếng Pháp cũng dịch như thế: "Prolétaires de tous les pays, unissez-vous!").




bản để in
Các tác phẩm đã đăng:Trở lại - Đầu trang
Mặt trận Vị Xuyên Hà Giang ... - Nam Thái Trần 15.07.2018
Chơi Cao bằng - Triệu Thiên Hương 15.07.2018
Sơ ngộ Thạch Lam - Đinh Hùng 26.06.2018
Ăn canh dấm cá tinh tế, cầu kỳ như thi sĩ Tản Đà - Đinh Hùng 26.06.2018
Hành trình thơ - Đánh thức tiềm lực - Nguyễn Duy 25.06.2018
Hãy nghe sông kể - Hoàng Lộc (Hà Nam) 18.06.2018
Chilê - một khuôn hình trực cảm - Tư liệu 26.05.2018
Nở trong bóng tối - Nguyễn Quang Thiều 26.05.2018
Viết ngắn: Cuối tuần máu chảy về chân... - Triệu Thiên Hương 15.05.2018
Phượt Hữu Lũng - Lạng Sơn - Triệu Thiên Hương 14.05.2018
xem thêm »